Сургалтыг дэмжих хэрэглэгдэхүүн - Цахим ном - Хичээлийн агуулга

    Д.Намдагийн өгүүлэгүүд


    Д.НАМДАГ өгүүлэггүүд

    1. ГАЛТ ТЭРЭГ 
    2. ЭРХЭМ ЗУРАГ 
    3. ХӨГШИН ЧОНО УЛЬСАН НЬ
    4. YР ТАРИА
    5. НЭГДYГЭЭР БYЛЭГ
    6. ХОЁРДУГААР БYЛЭГ
    7. ТУЛГА, ТОГОО, ШАНАГА ГУРАВ
    8. УУРЛАХАД УЧИР БИЙ
    9. НЯН ХОРХОЙ
    10. ЯДМАА
    11. ЧУЛУУН ХОРОО
    12. ГААМАА ХYYХЭН
    13. ГАЙХУУЛАХЫН УЧИР ЮУНД ОРШИВ ОО?
    14. Г.М хоёр
    15. ЭХТ ХYН
    16. YРЭГДСЭНИЙГ ХYЛЭЭГЧ
    17. ГУРВУУЛАА ЭМЧ
    18. ДYГНЭЛТ
    19. ТӨМӨРХYY
    20. НЭГЭН АМЬТНЫ ХОЁР YХЭЛ

    ГАЛТ ТЭРЭГ


    Сэрчингийнх, сумын төвөөс хараа барааны газар онцгойдуу буужээ. Мал малын захтай байтлаа ойрын хэдэн жил энд өвөлждөг болсон нь арван гурван настай хүү Баярынхаа сурч судлахыг эрхэмлэсэн хэрэг байлаа. Тэгээд ганц гэр байдаг нь гэрийн эзэн хүний, хүнээс гажууд зангийнх биш, эндхийн бэлчээр ургац нь цөөнөөр байгаа малд өвөл хаврын турш хүрэлцэхүйц бөгөөд Сэрчингийнх мөн малынхаа өвлийн бэлтгэлийг сайн базаасан тул ийнхүү нутаглахад бүрэн бололцоотой байжээ. Сэрчингийнх энэ газар хэдий ганц гэрээр өвөлжиж байгаа боловч үнэндээ тэднийх бага сумын ардтай ойр байх тул орон нутгийн хэмжээгээр өвөл хаврын турш явагдах бүх ажлын нэг ч зүйлээс хоцордоггүй тогтмол оролцож чаддаг байлаа.
    Сэрчин бол угаас санаачилгатай ажил бүхэнд оролцдог, шударга шулуун сэтгэлтэй өвгөн юм. Манай эх орныг цаашид цэцэглүүлэх анхдугаар таван жилийн төлөвлөгөө зохиогдон гарч ирэхэд Сэрчин өвгөн, багийнхаа ардын өмнө өөрийнхөө малыг энэ таван жилийн дотор 150%-иар өсгөнө гэж батлан, бусад малчдыгаа уриалсан билээ.
    Одоо таван жилийн төлөвлөгөөний хоёр дахь жил шувтаргадаа ойртож байхад түүний мал нь даруй 70 шахам хувиар өссөнийг үзэхэд таван жилд бүх малаа 150 биш 200 хувиар өсгөж болох бололцоотой байна гэж Сэрчин өвгөн бүрэн итгэлтэй ажиллаж байна. Тэгээд ойрын жилүүдэд төвлөрч суурьшсан  сумынхаа төвд ойрхон тохилог сайхан өвөлжөө хаваржаатай болон өвөлжиж байгаа нь өвгөнд ирээдүйгээ харсан бас нэг сайхан тал бий юм. Сэрчин өвгөн таван жилийн төлөвлөгөөт ажил эхэлсэн эхний жил хонь үхэр хоёртоо яв цав тохирсон сүрхий саравчийг энэ өвөлжөөн дээрээ барьсан нь одоо мал аж ахуйгаа тохируулан босгосон бусад бүтээлүүдий нь хамт нэлээд нэгэн бага шиг шинэ ааж ахуй энд төвлөрөн боссон юм шиг харагддаг болжээ. Багийн зарим малчид Сэрчингийн малын суурьшил хашаа зэрэг бусад бэлтгэн босгосон зүйлийг хараад цөөн малд арай дэндүү том юм болгочихсон юм биш үү? гэхэд үгүй харин би багадуулж орхисон байна. Яагаад вэ? гэвэл нэгдүгээр таван жилийн төлөвлөгөөний өсөлтийг баримтлан барьсан хашаа саравч маань хоёрдугаар таван жилийн ажил эхлэхэд өөрчлөгдөх нь зайлшгүй.
    Ингэхэд би түүний нь мэдсээр байж нэгмөсөн бараагүй маань миний дутагдал байна. Гэвч би тэр цагт энэ босгосон зүйлээ өөрчлөхийг мэдэж байна гэж 1000 малын багтаамж бүхий суурьшил сайтан өвөлжөөгөө зааж хэлдэг байжээ.
    Сэрчингийн мал үнэхээр, улсынхаа өмнө амласан төлөвлөгөөнөөс давуутай өсөж байгаа тул энэ үгийг хэн ч буруу гэх буюу илүү дэмий зүйл гэж хэлдэггүй байлаа.
    Зүтгэлт өвгөн Сэрчин багийнхаа ардуудтай хамтран ажиллаж ноднин малдаа элбэг хүрэлцэх хадланг хураасан нь сайхан өвөл болсноос бүхэл бүтэн нуруу өвс илүү гарсан байжээ. Гэвч өвөл бүхэн адилгүй тул энэ намар ноднин жилийн бэлтгэсэн өвснөөс нэг нуруу өвсийг илүү бэлтгэжээ. Сэрчингийн цас их унаж, хүйтний эрч чангарч ирэхэд малаа бэлчээрт төдий гаргахгүй, гаргавч хол бэлчээрт бүр гаргадаггүй, тогтмол тэжээдэг заншилтай бөгөөд ялангуяа саалийн үнээгээ гурилын хэвэг бас бус шим бүхий зүйлээр цаг үргэлж тэжээх тул өвөл ч гэсэн сүү саалийн ажил нь зун мэт өнгөтэй байдаг билээ. Сэрчин өвгөн гэртээ эхнэр Балжин, жаал хүүтэйгээ гурвуул боловч мал аж ахуйгаа  гэр хоорондын болон сум багийн бусад ажилд арван хуруу тэгш хүрэлцэн ажиллаад байгаа нь хүн гайхаж хачирхах зүйлгүй бөгөөд тэдний энэ их ажил нь юм бүхнээ ганцхүү эрэмбэ дараатай эхлэл, төгсгөлтэй бөгөөд сэдэвлэсэн зүйлээ дуустал нь тууштай ажилладагт хамаг бүтэмж нь оршдог ажээ.
    Ажлаа хайш яйш хийдэг зарим нэг хүмүүст,
    -Чи чинь хэдий завандаа ингэж юм юмаа амжуулан бүтээгээд байдаг юм? гэж асуухад:
    -Амарч байгаа нь энэ гэж их унтахгүй, ажиллахын өмнө дэмий их чалчихгүй бол ажил бүхэн амжилттай бүтэх ёстой юм даа гэж Сэрчин өвгөн хариулдаг байв. Нэгэн өглөө Балжин авгай үнээгээ сааж суулаа.  Энэ нь нар мандаад төдий удаагүй үе байжээ. Сэрчин өвгөн ч гэсэн аль хэдий нь ургах нартай уралдсан мэт босоод адуундаа явчихсан цаг байлаа.
    Хүү Баяр нь бас номынхоо савыг мөрөвчлөөд сургуульдаа явчихсан цаг байжээ. Сэрчин хэдийдээ ажлаа гүйцэтгээд яах гэж суман дээр очсоныг нь хэн мэдэх вэ? Тэндээс яаралтай давхин ирж мориноосоо буун харайх зуураа
    -Чи чинь одоо хүртэл үнээгээ сааж гүйцээгүй гэж үү? Цаана чинь чухал явдал болоод байна. Түргэлж үзээрэй гээд гэртээ гүйн оров.
    Балжин юу болсныг ойлгосонгүй юу ч гэсэн үнээгээ яаралтайхан шиг сааж дуусаад гэртээ орж ирэхэд Сэрчин авдраа уудлан баяр ёслол болоход хэрэглэдэг бяцхан улаан далбаа гаргаж бас метр гаруй улаан даавууг мөрөн дээрээ тавин бийр, шүдний хуурай оо хоёрыг сураглан өнгөт авдрыг уудалж байв. Энэ нь Балжинд Октябрийн баярыг санагдууллаа. Гэвч тэр баярын өдөр гурав хоногийн цаана байх тул хэтэрхий яарч байгаагийн нь хувьд зэмлэх сэтгэл төрж:
    -Яагаад яагаа ч үгүй байхад юундаа ингэж яарна вэ? гэв. Сэрчин эхнэрийнхээ энэ үгийг сонсоод цаашлуулах гэсэн юм шиг инээмсэглэн:
    -Яагаа ч үгүй битгий хэл өнөөдөр Улаанбаатарт орох гэж байна гээд авдраасаа бийр ба шүдний хуурай оо гаргаж ирээд, чи одоо цаад хашаа хороогоо цэвэрлэж үз гэв. Цагаан эрэг-Улаанбаатар хоёрыг холбосон галт тэрэгний зам засагдан манай урдахнуур өнгөрсөн нь саяхан байсан тийм ээ? Гэтэл Балжин:
    -За гэв.
    -Тэгээд ёстой замаа тавьсан нь арваад хоногийн өмнө байсан тийм ээ? гэж Сэрчин дахин хэлэхэд Балжин бас л…
    -За тийм гэв. Сэрчин эхнэрийнхээ зөвхөн за за гэхийг харж, царай нь хувьсхийснээ эргэж төв болоод,
    -Энэ замыг засахад хэчнээн хүнд хөдөлмөр орж байсныг нүдээр үзээгүй хүнд хэлэхэд бараг үнэмшихгүй билээ. Хаа хэрэгцээтэй юм уу эсвэл засах тэгшлэх гэсэн газрынхаа шороог хэдхэн удаа онги татаад, дөрвөн тоннын даацтай машины ар тэвшийг дүүргэдэг сүрхий том машин энд тэндгүй зогсон, хэзэн зуун тонн ачааг машинаар сүлжилдүүлэн ажиллуулж, уул толгодыг дэлбэлэн сэтэлж байсан юм. Тэгэвч сэтэлбэл зохих уул, огтолбол зохих нуруунууд маш олон боловч Улаанбаатар ортол нэлээд цаг, бас их ажил хэрэгтэй гэмээр санагдаж байсан. Энэ бол бид өөрсдөө нүдээр үзэж хараад санаж байсан санаа шүү дээ. Гэтэл тэр их ажил одоо бүрэн бүтэн дуусаад цаана чинь Москвагаас гарсан галт тэрэг одоохон Улаанбаатар орох гэж байгаа гэнэ. Би энэ үгийг дөнгөж сая суман дээр очиж сонсоод хөгжлийнхөө дээр их хөгжлийн үүд нээгдэв гэж бахархан бүх ард түмэнтэйгээ хамт тэр галт тэргийг угтан өнгөрүүлэхийг чин сэтгэлээсээ хүсэн сандарч ирсэн минь энэ дээ гэж яарч сандран давхиж ирснээ тайлбарлах мэт хэллээ.
    -Галт тэрэг удахгүй ирэх болсон гэдгийг бий ч мэдэж байсан шүү дээ. Харин чухам өнөөдөр ирнэ гэдгийг яг таг л мэдээгүй байсан байж болох юм даа гэж Балжин хэлээд галт тэрэг гэсэн авиа Балжинд эгээхэн Сэрчингийн чихэнд хэчнээн сайхан сонсогдсон шиг сонсогдож, нээрээ туг далбаа хийсгэж яриа лоозон хадах хэрэгтэй гэж с этгэл нь өөрийн эрхгүй оволзон хөдөллөө. Сэрчин галт тэргийг зөвхөн туг далбаа лоозон хоёроор хүндэтгэн өнгөрүүлэхийг бодоогүй байжээ.
    Балжинд далбаагаа саравчны орой дээр хад гэж өгөөд гарахыг завдахад бас, одоохон гадуурх юмаа сайхан цэвэрлэ гэв. Балжин за гээд яаран гарав. Сэрчин гэртээ үлдэж юуны урьд юу хийхээ шалган үзтэл саяны саасан хоёр том хувинтай сүү нүдэнд нь тусав. өнөөдрийн хувьд Балжинд тэр сүүг хөөрүүлэх завдалгүй шиг санагдах тул даруй цөцгий болгон машиндаж эхэллээ.
    Балжин далбаагаа хадахаар саравчны орой өөд авиран байтал хүү Баяр яаран сандран гүйн ирж яваа харагдав. Хүү нь бас хичээлээ дөнгөж тараагаад мөн галт тэргийг хүлээн авах сумынхаа ёслолын жагсаалд жагсах гэж гоёлын дээлээ өмсөх гэж ирж яваа нь энэ ажээ.
    Ээж нь түүний нь ер мэдсэнгүй, гэртээ орох гэхэд нь дуудаж богино цагийн дотор гүйцэтгэх гэж байгаа ажлаас элбэлц! Гэлээ.
    Баяр энд ажил хийж удаашрахыг хүсээгүй боловч ээж нь ажлаа дуусаад хоёулаа галт тэрэг угтъя гэхэд даруй баярлахаас өөр юмгүй болж шүүр авч хониныхоо саравчийг шүүрдэж эхэллээ.
    Эх хүү хоёр ана мана уралдан хөдөлж ажлаа дуусгах гэж байтал Сэрчин лоозонгийнхаа даавууг барин гарч ирж Баярыг хараад:
    -Аа хүү минь ашгүй хүрээд ирэв үү гэж дуудан,
    -Одоохон үүдэн дээр лоозон бичээд аль гэж даавуугаа дэлгэж буцаж гэртээ ороод, бийр, оо авчрав. Баяр дотроо их л яарч яваа боловч баяр болгонд гэрээ лоозонгоор чимэглэхийг хүсдэг тул бийрээ авч юу гэж бичих вэ? гэж аавынхаа саналыг асуулаа.
    Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс бол ачит багш гээд үгээ тасалсан бөгөөд Баяр эцгийнхаа хэлсэн энэ үгийг бичих гэтэл,
    -Yгүй, үгүй байз, дэндүү урт болох нь ингэж бич!
    -Нийгэм журамт Зөвлөлт Холбоот Улс бол гэж шулуун шуурхай хэлснээ бас дахин толгойгоо сэгсэрч,
    -Байз, байз бас л их болох нь, юу гэж бичих вэ? гэж хүүгээсээ асуув. Баяр ингэж бич гэж хэлэхийн оронд,
    -Аав минь! Би яарч байна түргэхэн шиг хийе гэхэд, Сэрчин намайгаа битгий яаруул! гэж нааш цааш алхалснаа, за бич! “Галт тэрэг мандтугай!” гэв.
    Балжин гадуурх ажлаа дуусаж гэртээ орох гэтэл Сэрчин хажуугаас нь за одоо гэр доторхоо сайхан болгож үз! Би лоозонгоо бичүүлээд тун завгүй байна гэв. Балжин одоохон дээлээ сольж өмсөөд сум руу явахыг чухалчилж байгаа тул,
    -Сэрчин минь гэр доторх ч гайгүй шүү дээ гэтэл,
    -Битгий залхуур, цаана чинь галт тэрэг ирэх гэж байна гэтэл,
    -Тэр галт тэргийг чи арай гэрт орж ирэх юм гэж бодоогүй биз гэж ёжилсонд Сэрчин,
    -Бид хэрхэн баяр бахдал болж байгаагаа зөвхөн инээсэн царайгаар биш, юм бүхнээ цог жавхаатай болгон үзүүлэх нь бидэнд хамгийн чухал нандин зүйл юм гэж түрүүн би хэлсэн шүү дээ. Балжин энэ үгэнд хариу болгох юм хэлсэнгүй. Төдийхөн гэртээ оров. Баяр лоозонгоо бичиж дуусаад сүүлд нь анхаарлын тэмдэг нэгийг тавьжээ. Сэрчин үүнийг хараад:
    -Хүүе! Хүү минь эцэст нь тавьж байгаа том зураас чинь юу вэ? гэж асуув.
    -Энэ бол уриалга буюу дуудлагын ард тавьдаг анхаарлын тэмдэг байхгүй юу гэж хариулсанд,
    -Аа тийм үү? Дахиад хоёрыг нэмчих.
    -Яах юм бэ? Нэг нь болдог юм гэв.
    -Нэм, нэм… бид чинь гэрийнхээ дотор гурвуулаа шүү дээ гэсэнд хүү нь аавыгаа шоолон тэсгэлгүй инээв. Гэвч Сэрчин ингэж хүний инээдэм болох ойр зурын юм бодоогүй юм байжээ.
    -Инээх чинь юу вэ? өөрөөр хэлбэл эрэгтэй эмэгтэй ардууд ба пионер хүүхэд багачууд аа! гэсэн утгын дор анхаарлын тэмдгийг гурав байлгая гэсэн юм гэсэнд Баяр даруй инээлээ. Дахиж хоёрыг нэмэн тавиад гэртээ оржээ. Сэрчин гэрийнхээ үүдийг лоозонгоор чимэглэн үүгээр хийвэл зохих ажил дуусвар болж сэтгэл нь тайвшраад суман дээр очихоор мордохыг завдтал, Балжин хүүгийнхээ хамт гоёлын хувцастай гарч ирээд,
    -За Сэрчин минь бид хоёрыг эргээд ирэхэд цайллага бэлтгээд байгаарай гэж хэлээд явахыг завдтал Сэрчин тэднийг харж,
    -Та нар чинь хайчих гэж байдаг билээ.
    -Галт тэрэг угтдаг юм биш үү?
    -Хүүе түүнд чинь би өөрөө явах гэж байгаа гэж Сэрчин санамсаргүй хэлэв.
    Балжин хариуд нь:
    -Юм бүхэнд чи явж, би үлдэж байдаг чинь юу гэсэн үг вэ гэж уцаарлалаа. Галт тэргийг угтах хүсэл бүгдэд нь бий ажээ.
    -Ийм ачтай галт тэргийг анх ирж байхад би угтахгүй яах юм бэ? гэж Балжин хэлэв. Сэрчин одоо Балжинд галт тэрэгний асуудал хэчнээн гүн холбоотойг өөрий нь амнаас олж мэдээд цаашаа үг хэлсэнгүй. Тэгээд гэрээ яах билээ гэж бодтол хүү Баярааг хараад,
    -За Балжин минь гэртээ хүүгээ орхиод хоёулаа явъя гэтэл энэ нь бүр ч зохимжгүй үг боллоо. Баярын царай час улаан болтлоо хувирч эцгийнхээ өөдөөс анх удаа цорвойн уурлаж,
    -Би явна. Заавал угтана… Би сургуулиа төгсөөд Москвад очиж галт тэрэгний инженер болох зам энэ! Энэ галт тэрэг миний замыг нээж байна гэж бараг бархиран хэллээ. Хүсэл бүхэн өөртөө хүчтэй байдаг тул хэн нь ч буруугүй бөгөөд гэтэл тэртээ зүүн хойноос гүвгэрийн цаанаас галт тэрэгний сүрлэг чимээ сонсдож хөрс доргих шиг бүгдэд нь санагдав. Хүү Баярын сэтгэл сэргэж ирлээ! Ирлээ! гэж хашгиран алгаа ташин дэвхцэв. Сэрчин урьд өмнө сонсдоогүй энэ хүчирхэг чимээнээс морь үргэж магадгүй гэж мориныхоо хойноос гүйлээ.
    Тушаатай морь анх удаа үзэж байгаа тэр гайхамшигт амьтнаас үргэсэнгүй. Харин хачирхан сонирхох мэт толгой хаялан угтан ажиглаж байв.
    Сэрчин даруй эргэж
    -Балжин минь сүү өргө! Сүү өргө! гэж дуу алдан инээмсэглэхээс өөр хөдөлгөөнгүй зогсож байгаа эхнэрийнхээ тохойноос татлаа.
    Балжин гэртээ гүйн ороод өглөөнийхөө саасан сүүг олсонгүй.
    Энэ хэр галт тэрэг хэдэн километрийн тэртээ яваа боловч түүний хүчин дуун Балжингийн чихэнд, дэргэд нь ирсэн шиг сонсогдсон тул бачимдан сүү хаачив гэж хашгирлаа.
    Сэрчин сая бүх сүүгээ машиндаж орхисноо санан цөцгий, цөцгий аваад ир! гэж дуудав. Ингээд Балжингийн хувин дүүрэн цагаан цөцгийг өмнөө тэврэн гарч ирэхэд,
    -Их Зөвлөлт Улстай цөцгий шиг ариун цагаанаар нөхөрлөсөн манай үйл мандтугай! гэж өргө!
    -Их жолоодогч Ленин мандтугай!
    -Хайрт жолоодогч Чойбалсан минь! Бас бидэнд энэ их ариун цагаансүү, тараг, цөцгий, тосыг өгдөг мал сүрэг, тоо томшгүй олон болтугай! гэж өргө гэж өргүүлээд сумын төв дээр очно! гэж булаацалдаж байснаа орхин Балжин, Баяр нарыг учир дүрсгүй шаардан явуулаад өөрөө үлджээ.
    Эх хүү хоёр яаран мордож ухаан жолоогүй давхисан бөгөөд тэднийг сумын төв дээр ирэхэд өөрсдий нь адил баярлан бахархсан малчид ба саальчид, хүүхэд багачууд, өвгөд эмгэдийнхээ хамт цугларан замын хоёр талыг барин зогсож хүндэтгэлийн сайхан дуу дуулан байлаа.
    Энэ үед Сэрчингийн өмнө Лениний энх тайван байдалтайгаар инээмсэглэсэн хөргөөр чимэглэгдсэн хүчит машинаар хөтлүүлсэн гэгээн саруул цонхтой нэгэн жигдийн олон байшингууд хөврөлдөн хөндөлдөж ирэв.
    Энэ бол Зөвлөлт ба Монголын ард түмний хэзээ дуртай цагтаа эрх жаргалаараа харилцаж байхад зориулагдсан суудлын галт тэрэг юм.
    Гэтэл бас тэр тэргийг дөнгөж өнгөрмөгц хэдэн мянган үхэр тэргээр тээвэрлэдэг ачааг ачсан, ачааны галт тэрэг нөгөө огтолсон мэт сэтэлсэн хөтлийн дундуур дуу чимээ ихтэй торолзон гарч ирлээ. Сэрчин эдгээрийг хараад, одоо, ирээдүйдээ бахархан хэчнээн сайн сайхан зүйлс бодсоныг тоочин бичих гэвэл үл барагдана.
    Дэргэдэх хувинтай цөцгийгөө шүүрэн авч урдаа тэврээд түмэн сайхан үгийг дундаж сэтгэл үл ханах их баярынхаа илэрхийллийг галт тэрэг мандтугай! гэж товчлон өөрийн гараар цөцгийгөө олон дахин өргөв.

    ЭРХЭМ ЗУРАГ

    Он... сарын шувтаргаар Зөвлөлтийн улаан армитай бат нөхөрлөсөн Монголын партизан цэргүүд, Барон Унгернийн сүүлчийн отрядыг бут цохиод, халуун зэвсгийн амыг дээш нь харуулж мөрөвчлөн Богдын хүрээг чиглэлээ.
    Нэгэнт өөрийн орон гадаадын дайснаас бүрмөсөн чөлөөлөгдөж чадсан тул шөнийн цаг майханд унтацгаана. өглөө хөдлөхдөө гал улаан тугийг жагсаалынхаа түрүүнд намируулан хийсгэнэ.
    өдрийн явдалд ардаа үлдсэн гэр орон, эхнэр хүүхдийн тухай буюу зугаатай сайхныг ярилцан шуугилцаж, үе үе “Шивээ хиагт”, “Улаан туг” гэх мэтийн хэрхэн ялж дийлснээ бахархсан сайхан дууг дуулна.
    Эдний дайран гарах их замын баруунтай, нэгэн чинээлэг баян айлын том хар буудлыг урдаа ширтэн үлдсэн бор гэр орчин тойрныхоо анир чимээгүйд дарагдан, ганцаар торойсоор нэлээд хэдэн хоног боллоо. Хэрэв гадаа нь аргамжаандаа байж ядсан хоёр нялх тугал байдаггүйсэн бол тэр гэрийг хэн ч үгүй хаягдмал орон гэхсэн. Бүхэл өдрийн турш хүний бараа үл үзэгдээд орой болоход баруун зүгээс их бага нийлсэн арван тооны үхэр ирэхэд, сая нэгэн эхнэр үстэй авгай хувин барин гарч, тугалуудыг тавин хоёр үнээ сааж гэртээ ороод таг чимээгүй болдгоороо бол уртаашаа ганц бие эмэгтэй байдаг болов уу гэлтэй.
    Гэвч гэрийнхээ баруун хатавчны дээд талын хошлонгоос бүдүүн дээс уяад хоёр алд хэртэй хөврүүлэн татаж гадасласныг үзтэл нэгэн хүнд өвчтөн байдаг юм уу? гэмээр.
    Гэтэл нэгэн шөнө партизан цэргүүд хойд нуурын ард хоноод үүрийн шар гэгээнээр босоцгоон дуулан хөдлөхийг тэр авгай дөнгөж сонсмогц босон харайж дээлийнхээ ханцуйг өмсөх завдалгүй гарч тэр зүгийг ширтэн чих тавьж зогслоо.
    Нарны тусгалд зэвсгээ гялалзуулсан цэргүүдийн түрүүч даваан дээгүүр гарч ирэхэд... ирлээ... ирлээ... гэж дуу алдаа шаналан шарласан царайндаа баярын зураасуудыг тодруулан дөнгөж хүний нүдийг хуурах төдий мөнгөн чимэгт бяцхан үсээ далбигнуулан гүйлээ.
    Олон сарын турш дан уул талын халуун хүйтэн салхин дундуур дайсантай хатуу ширүүн тулалдаанаар хийсээр сахал үсэндээ дарагдаж хар хүрэн болсон нүүрт хүмүүсийг тулгаран ирэхэд тэр авгай сая биеэ татан нүдээ цавчлахыг мартаж ширтэв.
    Энэ авгайд юу хэрэгтэй болохыг хэн ч анзаарсангүй. Чиглэсэн замын тэртээ үзүүрт униартан байгаа их уулсыг ширтэн ялалтын сайхан дуугаа дуулж суман сумангаар өнгөрлөө.
    Авгай мөн ширтсэн нүдээ цавчилсангүй. Баярласан царайгаа ч өөрчилсөнгүй. Хүн нэг бүрийн нүүрийг дэс дараалан ажиглаж зогсоод л байлаа. Хороо хороогоор өнгөрч хойноос нь гарч ирэх юмгүй болсонд тэр авгайн царай зэвхий цагаанаар өөрчлөгдөн, нүдэндээ битүү хар нулимсыг бүрхүүлж, эр минь хайрт эр минь... алга, алга гэж оршин байгаа газрынхаа уул усанд гомдол гаргах мэт шивнэв. Тэгээд хөлийн их тоос нь газартаа шингэж гүйцэх үед гэдрэгээ эргэж сажлав.
    Гаднаа ирээд бүтээлэгт өрхөө татсангүй. Бас даруй саалган, бэлчээртээ гарахыг хүсэн мөөрч байгаа үнээнийхээ дууг ч сонссонгүй. Гэрийнхээ туургыг элгээрээ түшиж нүүрээ даран уйлав.
    Даваан дээгүүр гурван морьтой хүн гарч ирэв. Холдсон цэргийн хойноос хатируулж, гэрийн зүүнтээ зэрэгцэн ирснээ нэг нь салж, гэрийн зүг чиглэн мориндоо ташуур өгөв.
    Авгай, морин туурайн чимээ сонсмогц толгой дээш татан, нүднийхээ нулимсыг шавхан арчаад, угтан гүйв. Цааш хүн зөвхөн яаралтай тулж ирсэн атал өвдөг нь чичирч мориноосоо бууж, амар мэндийн оронд нүдээ цавчлан дорогш ширтэнэ.
    Авгай, энэ баяр баясгалангүй царайг хармагц эр минь, нөхөр минь! гэж дуу алдан тэвэрч гингэнэсэн дуугаар нэг хэсэг уйлж байгаад:
    -Тэр минь яасан бэ? гэж эхэр татан өүүлэв. Нөгөө хүн хамгийн аюултай юманд тулгарав бололтой,
    -Пагма, Пагма!... эр чинь... зоригт тэр сайхан эр үрэгдсэн гээд таг дуугүй болов.
    Энэ аймшигт үгэнд Пагма эхнэр бархиран чарлаж тэр хүнийг зовоосонгүй, харин ингэнэсэн авиагаа дорогш буулган үгүйсгэж, тэвэрсэн гараа хойш татан авлаа. Нэг хэсэг дуу чимээ ор тас тасалдсаны дараа Пагма шүдээ зуун, тэр хүнийг үзэн ядах байдлаар харж:
    -Пүрэв гуай! Та холоос давхин ирж миний эрийг дагуулан гарсан шүү гэж урагш алхан нүүрэнд нь тулж зогсов.
    Пүрэв гэж дуудагдан байгаа хүн, нүүрээ Пагмаас буруулав.
    -Тийм ээ! Би дагуулж гарсан гэж сулхнаар хэлсэнд Пагмын дуу түрүүчийнхээс заналтайгаар чангарч:
    -Тэгээд миний эр үрэгдэж, та амьд ирж байх нь юу вэ? Пүрэв даруй хариу хэлж чадсангүй. Хэд дахин нүдээ цавчлаад
    -Яая гэх вэ дээ Пагма минь, бид ав адилхан исгэрсэн сумын өөдөөс давшин давшсаар нэг мэдэхэд тэр, чиний эр үрэгдэж, би амьд үлдэн явж байна гээд шүлсээ залгиж, өдөр шөнийн халуун хүйтэн агаарт ерийн бус хурц болсон нүднийхээ нулимсыг арчив.
    Пагма одоо санаж бодох юмгүй болсондоо санаа шулуудах мэт даруй эргэж гэр рүүгээ явсан боловч орж чадсангүй зогсов.
    Пүрэв араас нь сэмхэн дагаж явснаа зогсоход нь мөн л зогсож,
    -Пагма минь чи яагаад айлын хар буудал дээр ганцаараа байна вэ? гэсэнд, Пагма зогссон байрнаасаа хөдлөхгүйгээр:
    -Балдан тайж, Гэлэг нар бароны цэрэгтэй нийлэн гурван сар хэртэй яваад арваад хоногийн өмнө ирж гэснээ: шинээр гарч байгаа нулимсыг арчсанд:
    Пүрэвийн нүд том болж,
    -Аа тийм үү? Тэр хүний шаарууд одоо хүртэл амьд уу?
    -Тийм ээ! Амьдаар барах уу, даалин дүүрэн мөнгөтэй ирцгээгээд ардын намынхан улаан оростой ирнэ! гэж дүрвэн нүүв гэж амандаа шивнэн хэлсэнд,
    -Уухай тэгээд чамайг хаяад нүүв үү?
    -Тэгэхгүй яахав дээ. Yгүй ч гэсэн эр нөхрөө ирнэ гэж бодож байсан тул эндээ хүлээхгүй яахав гээд санаа алдлаа.
    Пүрэв, Пагмын хөшөө чулуу мэт зогсож байгаа биеийг тойрон гэрт орох гэж үүдний өмнө ирснээ цочин,
    -Пагмаа! Энэ дээс чинь юу билээ?
    -Хүү өвчтэй.
    -Ямар өвчин бэ?
    -Улаан бурхан.
    -Тэгээд яаж байна?
    -Муу байна.
    Пүрэвийн сэтгэл анх ирснээ бодвол бага зэрэг тайвширч байснаа дахин хүнд байдалд орж, эсгий үүдний захыг шүүрэн автал, Пагма цочин мөрнөөс нь хойш татаад,
    -Та битгий ор! ... Би хэнийг ч оруулахгүйг хүсэж байна гэж чичирхийлэн шивнэв.
    Пүрэв энэ үгийг сонсон амьсгаадан Пагмыг тэврэн хүйтэн хөлст магнай дээр нь үнсээд нэг юм нээж хэлэх гэснээ дуугарч чадалгүй хамхин шүлсээ залгив.
    Тэгснээ дахин ам нээж:
    -Пагма минь чи үнэхээр хүнд байна. Гэвч сэтгэлээ чанга барьж үз! гэж аяархан хэлснээ, хэтэрхий дорой дуугарч байгаагаа өөрөө мэдэж чангаруулан,
    -Нөхрий чинь би анх дагуулж гарсны хувьд чамайг хэзээд харж явах үүрэгтэй хүн би болжээ. Нөхөр чинь чамдаа үүрд эргэж ирэхгүй болсон боловч бүх монголын өөр шигээ ард түмэнд энх цагийг авчрах хэрэгт амиа өгсөн. Тэр энх цаг бидний гарт оржээ. Гэхдээ чиний тэр эрийн асгаруулсан цусан дээр ингэхэд ганцхан би ч биш энх цагийн эзэн ардын хувьсгалт төр бас чамайг энхрийлэн үзэх өртэй болно. За баяртай... Би явъя. Явахгүй байж болохгүй байна гээд мориныхоо дэргэд ирж баруун хөлийг дөрөөндөө орууллаа.
    Пагма хариу дуугарсангүй! Зогссон газраасаа ч хөдөлсөнгүй, газар тэнгэрийн хоорондохыг гөлрөн ширтсээр хоцорлоо.
    Yүдээ сөхөн орох гэтэл харанхуй өмнөөс нь угтахад, санаа авч өрхөө татаж зүүн хаяагаа тойрон гэртээ оров. Ханын толгойд туссан нарны гэрэлд бүх зүйлс нулимст нүдний өмнө тодхон тусаж зүүн хойд орон дээрх таван настай хүүгийн цонхигор царайд туурсан улаан биржрүү өчигдрийнхөөс олон болсон байхад яаран очиж ажиглав.
    Хүүхэд нь нүдээ хагас нээж, уруулаа хавчин жимийгээд огт чимээгүй байсанд, улмаар айн амьсгаагаа хураан бөхийж хамарт нь хацраа тулгаж ажиглалаа.
    Ашгүй өмнөөс нь эвгүй үнэрт халуун амьсгал угтан ирэхэд даруй амьсгаагаа авч хажууд нь суув. Гэвч төдий л удсангүй, босож бурхандаа сөхрөн залбирахын оронд ганцхүү зовлонг тэсвэрлэн туулахыг чармайн бүх сормуусаа чангалан нүдээ тас анив. Тэгэвч үл дийлэгдэх мэт, хүрэвтэр өнгийн шингэн сормуусны цаанаас хар нулимс бөмбөрөн гарч хацраа уруудан урсаж энгэрт нь дусан шингэнэ.
    Аль түрүүн саалгаж бэлчээртээ гарах гэсэн үнээнүүд, гарч ирэхий нь хүлээж ядаад, уяан дахь тугалдаа хөхөө ойртуулан өгч ивэлгээд бэлчээртээ гарсны нь Пагма ер мэдсэнгүй. Yд өнгөрөхийн үеэр газрын өнгийг дууриасан, цэмбэн хувцастай улаан армийн түрүүч даваан дээр торолзон гарч, хэдэн зуун мянган цагирагаар хэлхэгдсэн гинж мэт тасралтгүй үргэлжлэн, нарны тусгал зүүн хананы толгойд ирэхэд шувтарга нь хажуугийн энгэрт хөл татан намхан оройт дөрвөлжин майхнуудаа зэрэгцүүлж босгосныг нь бас мэдсэнгүй.
    Нэг мэдэхэд морин төвөргөөн сонсогдож байхад, манайд хүн ирж байна уу? ороод ирэх вий гэж цочсоноо гадаа хөл хорьсон хар дээс бийгээ санан тайвширлаа. Гэтэл юу юугүй нэгэн хүн мориноос дэв хийн буух шиг болсонд, яаран бостол гарах завдал өгсөнгүй, үүд нээгдэж буурцаглан унжсан хар үстэй, хар нэхий уутан малгай түүний доор цэнхэр хөх нүдийг гялалзуулсан туранхайвтар цагаан царайтай орос хүн орж ирээд дрис драс... гэх мэтийн үгийг хэллээ.
    Пагма урд өмнө оросын барааг нэг хоёроос илүү хараагүй бөгөөд сүүлийн хэдэн сард барон цагааны оросуудын аллага дээрэмдлэг, хүчирхийллийн тухай сонссон тул айхаас өөр юу ч үгүй боллоо. !
    Орос даруй хэдэн үг хэлж, хувинтай сүү рүү заасанд үүнээс эхлэн дээрэмдэх нь, амь л аварвал заяа минь тэр гэж бодон толгой дохив.
    Оросын бодол даанч тийм биш санж. Бүснээсээ уясан цагаан төмөр аягыг авч уснаас гуйж уугаад эелдгээр инээн толгой дохив.
    Ингэхэд Пагмын сэтгэл бүрмөсөн өөрчлөгдөж тогоотой сүүнээсээ хийж өгөхөд үнэхээр баярлав бололтой, сүүг амтархан ууж оо, уу! сав, гмь нэа мэтийн юмсыг хэлнэ. Хоёр аяга уусныхаа дараатай аягаа бүсэндээ уяж байснаа, өвчтэй хүүхдийг цочин харж дэргэд нь очоод хөмсөг зангидан баахан юмыг хэлж толгой сэгсрээд үүд рүү явав. Хаалганы хатавчинд нэгэн юмаа тээглүүлэн түр зогссонд Пагма түүний нэгэн ташаанд хүрэн ширэн гэртэй гар буу, нөгөө ташаанд алтан бариулт урт хар сэлэм байгааг олж харан дайн тулаан хийж яваа хүн болохыг мэдэж энэ айхавтар амьтан ямар бурхны авралаар ийм номхон явна вэ? гэж гайхав.
    Удалгүй бас морин төвөргөөн сонсдож түрүүчийн хүн, зөвхөн эрүүн доороо өтгөн шар сахлыг ужжуулсан навтгархан биетэй хүнийг дагуулан орж ирлээ.
    Пагма энэ удаа төдий л айсангүй. Угтан босож сүү хийж өгөхөд нь хоёул инээмсэглэн толгой дохилцох боловч уусангүй. Сахалт нь халуундаа солиорон байгаа хүүхдийн дэргэд сууж нүдээ хурцлан ажсанаа улаан оосортой нэгэн юмыг чихэндээ хийж хучлагыг хажуу тийш болгож цээжин биеийг чагнав.
    Пагма энэ юуны тул болохыг ойлгосонгүй. Хүүхдэд минь битгий гар хүр гэж хэлэхийг хүсэвч, хэл мэдэхгүйдээ боогдож бас эд нар хүүхдийг минь яах юм бол гэхээс дотор нь хүйтэн оргиж өвдөг нь чичирлээ. Сахалт орос чихнийхээ юмыг авч нөгөөдөө хэдэн үг хэлж сахлаа эрүүтэй нь барин тавин илж бодсоноо, оосроор нь мөрөндөө углан орж ирсэн том брезентэн саваа уудлан хэсэглэн боосон цаастай юмыг гарган нэгийг задлан хүүхдийн улаан биржрүүт хацрыг илж энхрийлэх дуугаар эгшиглээд ам руу хийв.
    Пагма үүнээс нь энэ хүнийг энгийн орос хүн биш эрхгүй оточ маналын бүрэлваатан болохыг таамаглан баярлаж байтал Пагмад бас арав гаруй боодол ширхгийг өгч, хоёр хуруугаа хэд дахин гозойлгов. Энэ нь өнөөдөртөө хоёрыг уулга гэсэн дохио болохыг Пагма осолгүй ойлголоо.
    Оросуудыг явмагц Пагмын бие хөнгөрөн сэтгэлийн байдал сав саруул болсон нь гайхалтай. Хайрт үрээсээ хагацаж үүрдийн хар гунигийн цаг ирлээ гэж бухимдан, барьсан тавьсан хоёроо мэдэхгүй мангуурч байсан бол хүү минь эдгэрнэ, одоохон эдгэрэх гэж байна, эр минь эргэж үл ирэх, тэр нэгэн замд мордохдоо, үүнийг наддаа үлдээж, өөрийгөө төлөөлүүлээд явсан юм. Хүү минь том болно. Уулнаас өндөрэр болж, намайгаа тэжээнэ. Би урт насална.
    Жаргал эдэлсэн буурал болно гэх мэтийн дан сайхныг бодох болов. Бодол санал ийнхүү эргэсний ёсоор шөнийн турш хар даран уйлж, нүд цавчилгүй хонуулдаг хүү энэ шөнө халуун хөлсийг хамар дээрээ бурзайлган нам гүм унтав. өглөө босож үзэхэд биржрүүнүүд нь хэвээр байх боловч халуун нь намдаж, идэх уухыг эрэх болжээ.
    Yүний зэрэгцээгээр морьтой хүмүүс буусан нь мөн өчигдрийн орос хүн байлаа. Тэр дөнгөж үүдээр цухуймагц хэзээ язааны танилуудын ёсоор инээлдэн толгой дохиж сахалт нь хүүхдий нь мөн өчигдрийн байдлаар ихэд анхааран үзэв. Баярын царайгаар үг хэлэн, саваа уудалж атга дүүрэн эмийг өгч гурван хуруугаа гозойлгоно. Эд нарт аль байгаа юмныхаа дээж болох сүүгээрээ зочлохоос өөр талархлыг хүргэж чадсангүй. Алтан сэлэмт орос, аяга сүү уугаад явахыг завдсанаа, нэгэн зүйлийг санаа авч мөрөндөө углах зүүсэн ширэн савнаас нэгэн зургийг хальт үзүүлж, баруун хойд зүгийг заан эрхий хуруугаа босгон инээгээд, зургийн ар дээр улаан өнгийн харандаагаар таван мөр номыг сүрхий хурднаар бичиж бурхны хажууд тавив.
    Пагма тэр даруй зургийг сонирхож чадсангүй. Сайн хүмүүсийг хүндэтгэн үдэхээр гарсанд, өчигдөр орой энгэр дүүрэн байсан майхнууд аль хэдийн үгүй болж, хэдэн арван газар үргэлжилсэн жагсаалын сүүлч нүдний үзүүрт үзэгдэхгүй шахуу болжээ. Оросууд яаран мориндоо мордож хойноос нь тоос татуулан давхив.
    Гэртээ орж ирээд бурхны хажууд чухам ямар зураг тавьсныг үзэхэд тийм онц гайхалтай ч юм биш шиг хар сахалтай, халзан толгойтой ерийн нэгэн орос хүн байх бөгөөд нүднийхээ өмнө авчран сайтар ажиглахад уруулаа энгийн хүнээс арай өөрөөр жимийгээд өргөн магнайны доорх зөөлөн харцат нүд нь инээмсэглэнгүй байх боловч их үйлийн төлөө бодож байгаа мэт ажээ. Yүнээс өөр онцлох тэмдэг тэр зурагт байсангүй.
    Саяын хүн энэ зургийг юунд бурхантай зэрэгцүүлэн тавив гэж бодоход, энэ зураг дээрх хүнийг бурхан шигээ бишрэн бүтэж байвал их аз жаргал ирнэ гэсэн болов уу гэлтэй.
    Тав хоногийн дараатай, хүү бүрмөсөн эдгэрч чөргөр нарийхан дөрвөн мөчнийхөө хооронд цүндгэр том гэдэстэй, идэж ууж ханахаа мэддэггүй айхавтар амьтан болоод босож иржээ. Энэ нь алтан сэлэмт орос, сахалтай оточ, түүний өгсөн нунтаг цагаан эмийн аврал болохоос гадна бурхны хажуу дахь зурганд, аюул бүхнээс авардаг хүчтэй сахиус оршсон нь илт байх тул түүнийг чин сэтгэлээсээ хүндэтгэн шөнийн зулыг өмнө нь тавьдаг боллоо.
    Хөл хорьсон дээжийг авч 13 хонотол Пүрэв өөрийн биеэр давхин ирэв. Энэ нь гагцхүү Пагмын төлөө харьяат дээд дарга нартаа учир гарган мэдүүлж бүрмөсөн эргэж ирсэн хэрэг байв.
    Хүүгийн эрүүл мэнд болоод эхийн хамт угтан гарч ирэхийг үзээд ухаан алдан баярлаж амьсгаагаа дарж ард түмэнд олгогдсон эр чөлөө, Сүхбаатар, Чойбалсан нарын бүтээн босгосон үйл хэрэг мөн тэдний жолоодлогоор байгуулагдаж байгаа нам засгийнхаа тухай ярьж эхэллээ. Маргааш нь хэд хоногийн дараатай ачлага уналгын хамт эргэж ирнэ гэж хэлээд, гарсан өдрөөсөө одоо хүртэл амьд мэнд байгаа эсэх нь мэдэгдээгүй байгаа ар гэрийнхээ зүг мордов.
    Пагма хүү хоёрыг гурван үхэр тэрэг хөтлөн Пүрэвийн гадаа ирмэгц хайр найраар угтан авч гэр барилцсан хүмүүс цай уухаар орж ирээд нүдээ том болгоцгоон:
    -Хүүе чи чинь орос хүний зургийг бурхныхаа хажууд юунд тавина вэ? гэсэн нь нэгэн удаагийн хэрэг байжээ. Хойшид хэрэгтэй хэрэггүй орж ирсэн бүхэн энэ зургийн тухай заавал нэг юм хэлж гардаг нь даанч учир мэдэхгүй юм болов уу? өвгөд хөгшид ба гэцлүүд бүр жигшин ядаж:
    -Пөх, пах зургаа зайлуул! Одоохон гаргаж хол хая! Гэж шуд хэлнэ.
    Пагма тэр бүрээс биеэ өмгөөлөн би ямар юмаа хэрхэн хаана тавьж шүтэх нь эдэнд юуны хамаа байна вэ гэж бухимдана.
    Гэвч хэзээний номхон даруу зантай тул тийм ширүүн хариулт тавихын оронд хүүхдийн амийг хэн ирж хэрхэн аварсныг яриад далиманднь энэ зурагт юу юунаас ачит сариус оршсоныг илчилдэг байлаа. Богд Зонхов, далай лам, Ванчинбогд нарын хөргүүдийн адил ачит сахиусыг орлуулсан орос хүний зураг байна гэж итгэх хүн бараг гарсангүй. Харин шоолон шуугилдагчид өдий төдий, бүтэн сар гаруйн дотор орж ирэгчдийн дотроос гагцхүү Наянтай гэгч өвгөн, тэр нь ертөнц дээр байхгүй юм нэг ч үгүй гэж итгэдгийнхээ хувиар Пагмын ярьсныг итгэн сонирхож:
    -Чиний итгэж шүтэх чинь зөв юм. Гэхдээ харин орос бурхан хоёрыг холилдуулж яаж болох вэ гэсэн нь Пагмын сэтгэлд зөв мэт санагдсан билээ. Гэтэл бурхны хажууд тавихаас өөр тавих ариун газар олдсонгүй тул өөрчлөх нөхцөл байсангүй.
    Дайнд үрэгдсэн эрийн нөхөр Пүрэвийн халуун тэтгэмжээр амьдралд гачигдалгүй, санаа сэтгэл бүрэн тайвширч хоёр сар хэртэй болж байвал нэг мэдэхэд орчин тойронгоор Пагма нэг ёнхгор оростой нөхцөж байгаад түүнд яахын аргагүй сэтгэлтэй болсон юм гэж шуугилдана. Зарим нэг сахил санваартангууд нь сэжиглээд орж ирэхгүй болов.
    Пагма бол эрх члөө олсноо бахархан үздэг ихэнх хүмүүсийн адил оросыг жигшигч биш харин хамгийн сайн нөхөр гэж үздэг болсон юм.
    Гэтэл урьд өмнө оростой холбогдон хэлэгдэж байсан эмэгтэй үгүй тул ичиж зовох явдал гардаг байлаа.
    Уг яриан юунаас гарсныг ажиглахад бурхны хажуу дахь зурагнаас гарснаас илт байхад нь гуутай бурхны ард хадгаар жийрэглэн хийж хавхаастай модыг буцаан таглав. Yүнээс хойш дэмий яриа аяндаа замхарч Пагмын сэтгэл зовлонгүй болжээ. Оройн зулыг өргөхөд хамгийн түрүүн амирлангуйгээр завилан суугаа Богд Зонховын алтан шар дүр гэрэлтэн нүдэнд тусахдаа адгийн дорд заяатай бүсгүй богино жолоотон чи дорогшоо бөхийн залбир! гэж номлох мэт үзэгдэх боловч ард нь оросын зураг сэтгэлд үзэгдэн эмэгтэй чи, заяатай хүн, чи түүнээ мэдэж хэзээ боловч цог золбоотой сэргэлэн яв! гэж хэлэх шиг болон сэтгэлийг сэргээнэ.
    Он, сар, өдий төдийгөөр өнгөрч хүүхэд хорин насыг хүрээд цэргийн албанд мордон явчихсан байлаа. Гэвч энэ удаа бурхны ард байгаа зургаа ганц удаа гаргаж үзсэнгүй. Дотроо сүсэглэсээр байлаа. Пагма ч нэлээд олон малтай болж амьдрал нь сайжран олон түмэн бидний төлөө амь үрэгдсэн партизаны гэргий гэдгээр их л хүндтэй эмгэн болсон юм.
    Нэгэн өдөр хүүгээс нь гэрт байдаг хүний зурагтай төстэй бас нэг зураг хамт илгээсэн захидлыг хүлээн авч Пүрэвээр дуудуулж эрдэм номыг сайн сурч байна. Буудлаганд ноц шалгарсан мэргэн буудагч болсон зэргийг сонсож ихэд баярлав.
    Пүрэвийн гарсан хойно захидлыг дэлгэж нэлээд удаанаар үзээд уншиж чадсангүйдээ урам хугарч зургийг нүднээсээ салгалгүй босож бурхны өмнө очоод тавих гэтэл энэ зураг бурхан хоёрыг нэгэн дор тавин шүтэж хэрхэвч болохгүй гэж санагдав.
    Ингээд хаа тавих гэтэл өөр зохистой газар байсангүй, хэрхэхээ олохгүй дэмий эргэлдэж байтал ер нь бурхны минь хэрэг юу билээ гэхийн сацуу, хүү нь энэ хүний зургийг тэр холоос илгээсэн явдал бурхныхаа оронд тавь гэсэн мэт санагдав. Энэ даруй бурхнаа доош буулган иртэл бас ч хар бага наснаасаа хүндэтгэн шүтсэний хувьд, хэрхэн үгүй хийхээ олохгүй болов. Шууд гарган хаяхыг хэрхэвч тэвчсэнгүй. Хад уулын орой дээр гарган тавъя гэтэл нар салхинд идэгдэн өгөршиж хэд хэчнээн жилээр хэвтэх магадгүй гэж санан харамсана. Голын тунгалаг урсгалд хийвэл зүгээр үү гэтэл бас доошоо живэн орохын оронд дээр нь хөвж хүүхэд багачуудад олзлогдон тоглоом болохоос сэжиглэлээ. Ер нь үгүй хийхээ болъё гэтэл даанч ашиггүй болоод хуурамчий нь мэдсэн сэтгэл нэгэнт шийдвэрлэгдсэнээс буцалтгүй болжээ. Хэрхэхээ олохгүй бухимдаж байтал галд хийх сайхан ухаан орж ирж дүрэлзэж байгаа их дөл рүү хоёр гараараа өргөв. Тэгээд бас хэрхэн асаж үгүй болохыг харах хүсэл байсангүй даруй нүүрээ буруулахад дээр цагт бусдын хэл амнаас айн нуусан орос хүний зураг санаанд нь гэнэт орж тэр даруй улаан дөлийн дундаас нүцгэн гараараа шүүрэн авч гаргав.
    Бурхны нүүрийн шил хагарч гууны ис тостой хар модонд дөнгөж дөл авалцан байсанд ихэд баярлав. Ардын хавхнаас нимгэн модыг сугалан хавхаасыг авч хадаг жийрэгтэй зургийг аваад бусды нь галд хийх гэснээрээ өргөлөө.
    18 жилийн туршид нуугдуулсан орос хүний зураг өчүүхэн ч өөрчлөгдсөнгүй. Харин тийнхүү далд байсныхаа хувиар шив шинээр байх нь сайн болсон билээ. Сэтгэлийн гүнд баярын гэгээ туслаа. Бурхан бол хуурамч хуурамчаараа устаж үүний оронд хэн болох нь мэдэгдээгүй боловч үзтэл өлзийгөө өгсөн энэ зураг минь миний үүрдийн бурхан болжээ гэж санан адис аваад хүүгийнхээ илгээсэн зурагтай зэрэгцүүлэн тавив.
    Yдэш болоход гэгээ гэрэлтэй байхыг хүссэнээс биш эрт урьдаас үргэлжлүүлж ирсэн заншилдаа ч биш, чин сэтгэлийнхээ бишрэлээс мөнгөн цөгцтэй зулыг зургийн өмнө өргөөд хайрт эцэгтэйгээ уулзсаны адил ихэд удаанаар ширтэв.
    Бурхнаа галд өргөснөөс хойш чухам хэд хоносныг мэдсэнгүй барагцаалбал арав хоногийн дараатай болов уу урд зүгээс нэгэн суудлын машин зүүн хойш тоос татуулан явснаа замаа орхиж шууд Пагмын гадаа ирлээ.
    Энэ чинь юу байдаг билээ гэж гайхан гэрээсээ гартал тэгж сандрахын хэрэг байсангүй. Шилэн цонхтой битүү хар тэрэгний урд талын хаалга нээгдэж жолооч нь гарч ирээд,
    -Авгай та нэг хувин өгнө үү? Би энэхэн голын урд талаас ус авч машиндаа хийгээд өгье гэв.
    Пагма гэрээсээ хувин авч өгөөд арын суудалд суусан хоёр хүний өдрийн халуунд ядарсан байдлыг үзээд:
    -Та бүхэн гэрт орж цай уухгүй юу? гэсэнд орос хувцастай залуу нь хажуу тийшээ налан зүүрмэглэж байгаа ахимаг настай монгол хувцастайгаа сэрээж гэрт оров. Пагма эднийг бэлэн халуун цай, тавагтай идээ хоёроор зочлохын ялдамд хаа хүрэхий нь асууж, Алтанбулаг орно гэхийг сонссоноор ярих юмаа дуусав.
    Цаад хүмүүс бас цай уух зуураа ярих юмгүй чилүүрхэх мэт. Гэрийн доторхийг ажин харж байсан дээд талын монгол дээлтэй нь аягаа доош тавин гараа авдар руу сунгаад оросын зургийг авч нүднийхээ өмнө аваачив.
    Пагма зургаа харамлан цочлоо. Гэвч авсан хүний гар цэвэрхэн тул тайвшрав.
    Нөгөө хүн:
    -Авгай энэ зураг таны амины зураг уу? гэсэнд Пагма үзтэл бурхны өмнө тавьсан зүйлд юуны хачин асуудал тавина вэ? гэж дургүй хүрэн:
    -Тийм ээ амины юм гэлээ. Нөгөө хүн зургийг эргүүлэх бичгийг үзээд хөмсөг зангидан эрдэмтэйрхэн маяглаж, үгүй ер гэж дуу алдаад:
    -Энэ зургийг дивизийн комиссар Иван Петрович танд өөрийнхөө гараар өгсөн юм уу? гээд хойноос нь чих анхаарал хоёроо сунган тавив.
    -Yгүй ээ нэг орос хүн өгсөн юм.
    -Ямар орос вэ?
    -Алтан сэлэмт орос!
    -Уухай хэн гэгч вэ?
    Бүү мэд, нэг алтан сэлэмтэй хүн байсан юм. Монгол дээлтэй хүн гайхахаа орхин инээмсэглэж авгай минь, тэр та бага залуу байсан болоод нэрий нь сонирхсонгүй байжээ. Тэр хүн чинь зөвлөлтийн улаан армийн нэгэн дивизийн комиссар Иван Петрович гэгч байсан биз гээд зургийг хажуугийнхаа хүнд шилжүүлэн өгчээ.
    Yүнд Пагмын сэтгэл эвгүй боловч цаашид бүр улам бухимдах ч шахлаа. Юунд гэх ахул эд нар бас дээр үеийн хүмүүсийн адил ор үндэсгүй бохир юмыг чалчих гэж байна уу? гэж сэжиглэсэн хэрэг юм.
    Монгол дээлтэй хүн Пагмын өөдөөс дахин инээмсэглэж:
    -Авгай танд энэ хүний зураг хоёр байна. Тэгэхээр энэ анхны зургийг чинь би авъя! Бидэнд маш их хэрэг байна гэж эелдгээр өгүүлээд зургийг нөгөө хүнээсээ авсанд Пагма бараг босон харайх шахам болтлоо цочиж:
    -Хүүе яаж болох вэ? Энэ чинь миний нэг ёсны шүтээн юм шүү гэж дуу алдав. Нөгөө хүн Пагмын зураг амь хоёроо адил санадгийг эс ойлгон:
    -Yгүй та биднээс юу дуртайгаа ав гэхээр бамбай хийж зэрэг зэрэг шалгаалаа.
    Тэгэх тусам Пагмын сэтгэлд сандрал нэмэгдэж үг бүрд нь үгүй гэж үргэлжлүүлэн толгой сэгсрээд эцэст нь:
    -Та нар чинь албаны томоотой улс байтлаа яасан хачин улс вэ? гэж уурлаж үзэв.
    Тэгэвч нөгөө хүмүүс уг хүссэнээ няцсангүй. Монгол дээлтэй нь аргадах байдлыг үзүүлэн:
    -Авгай минь та бодож үз! Бид энэ зургийг өөрсдөө авахгүй нийт ард түмний боловсролын хэрэгт хэрэглэнэ, ба битгий ингэж харамла, би танд таван зуун төгрөг одоо бэлхэн тоолж өгье!
    Пагмад таван зуугийн тоо юман төдийд бодогдсонгүй. Түрүүчийнхээ адил толгой сэгсэрсэнд:
    -За яахав долоон зуу! гээд бичгийнхээ савыг урдаа авчран нээж: улаан шаргал зуутын дэвсгэрүүдийг гаргалаа. Гэсэн ч Пагм түүнийг шохоорхсонгүй.
    -Yгүй, үгүй гэж чангаар өгүүлэв.
    Монгол дээлт хүн зургийг салган авч чадахгүйгээ мэдэв бололтой мөнгө тоолж байсан хуруугаа хөдөлгөхгүй болгон санаа алдав. Пагма мөн босож зургаа авч хуучин байранд нь тавиад хойш суув.
    Хэн хэн нь дуугарсангүй хэсэг болсны дараатай орос хувцастай залуу ам нээж:
    -Авгай та сонс! Бид Алтанбулаг орж тэнд ардын намын анхдугаар хурлыг хийсэн байшинд Сүхбаатарын музей байгуулах гэж яваа улс. Ингэхэд таны энэ зураг музейд хамгийн чухал холбогдолтой зураг юмаа. Та тэр музейд халуун тусламж үзүүлэхээ бод! Танд энэ хүний зураг байхгүй биш зүгээр ч үгүй хоёр байна. Нөгөө талаар мөнгө ч бас танайд хэрэг болох нь магад гэв.
    Пагма Сүхбаатар, музей гэдэг үгнээс болж, толгой сэгсэрч чадсангүй, дэмий гайхан доош ширтэн хурууныхаа өндгийг хооронд нь имрэн байтал,
    -За яахав мянга гэдэг үг томоор сонсогдон, даргар шинэ цаасны тоологдох чимээ шаржигнан сонсогдов. Толгойгоо дээш татан харахад, монгол дээлт хүн авдар дээр мөнгийг тавин мянга шүү авгай, мянга гээд зургийг авав.
    Пагма би ингээд зургаасаа салах гэж үү? Гэхээс нэгэн хэсэг дотор харанхуйлсан нь зогсож, анх ямар амьдралын дотор хэрхэн хүлээж авсан явдал санагдахын хамт, алтан сэлэмт хүний хойд зургийг заан эрхийгээ босгон заагаад бичиг бичиж байсан нь бүр ч нүдэнд үзэгдэх мэт болсонд гэнэт санаа авч,
    -Энэ хүн бол надад юутай ч зүйрлэшгүй ач болсон хүн болохоор миний гэрт энэ хүний зураг мянган янз байсан ч илүүдэхгүй, гэвч би та бүхнээс нэгэн зүйлийг гуйя, тэр ардах бичиг нь юу гэсэн бичиг байдаг бол? Түүнийг надад тайлбарлаж өгнө үү% гэж чичирхийлсэн хоолойгоор хэлэв.
    Монгол дээлт хүн:
    -Бололгүй яах вэ гэж уриалгахнаар өгүүлэн, зургийг бичгийн саванд хийчихсэн байснаа буцаан гаргаж үзэн:
    -Монгол эмэгтэй чиний удаа дараагийн сүүгээр зочилсонд маш их баярлалаа. Тэрчлэн миний өчүүхэн тус хүргэхийг хүссэн маань дэмий өнгөрсөнгүй, хүү чинь эдгэрэх төлөвтэй болсон нь хэчнээн сайхан хэрэг вэ? Бид энэ сайхан танилцлагаа яахин мартаж болох билээ. Манай үр хүүхдүүд бас үүнийг санан бат найртай явах нь чухал. Шударга хүн төрөлтхний ачит эцэг Лениний зураг дээр дурсгал бичин үлдээв.
    Дивизийн комиссар Петрович
    он… сар… өдөр…!!!!!!!!

        Пагма ингэж орчуулсан үги нэг бүрд хайрын халуун нулимсыг дуслуулан эцэст нь уруулаа чичрүүлэн:
        -Энэ чинь Ленин багшийн зураг гэж үү? гэж  бараг хашгирах дуугаар асуув.
        -Тиймээ. Манай монголд хамгийн түрүүн ирсэн зураг нь бол энэ байна. Энэ учраас бид төгрөг мөнгө хайрласангүй гэж бахдан хариулсанд Пагма,
    -Ленин! Ленин багш гэж дуу алдан босон харайж зургийг шүүрэн авч элгэндээ тэврэв.
    Хүмүүс гайхацгаан:
    -Авгай та юу болов? гэхэд,
    -Энэ чинь Ленин багшийн зураг гээд түргэн зуур ачсанаа, үнэхээр мөн байна… үгүй үгүй би энэ дивизийн комиссарын бичсэн ары нь бичгийг бас юугаар ч солихгүй энэ мөнгөө ав гэж мөнгийг өгсөн хүний өвөр дээр хаяв. Нөгөө хүн Пагмын энэ зургаасаа үүрд салахгүй болсныг мэдээд юу ч хэлж чадсангүй. өврийнхөө дэвтрийг гаргаж, Пагмын 1921-1936 он хүртэлх, амьдралы нь нэг нэггүй яриулж тэр өдөртөө өнжөөд маргааш өглөө нь мордов. Орос хувцастай залуу нь бол хэзээний сайн танил, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн оюутан Галсан байжээ. Намайг Ленин багшийн ойд нэгэн өгүүллэг бичих гэж зохистой сэдвийг эрж явтал, санамсаргүй тааралдаж сэдвий нь би өгье. Юм болгохоо та хичээ гэж гэртээ аваачаад олон жил эрхэмлэн хадгалсан зузаан дэвтрээ гаргаж өгсөн билээ.
    Түүний нь би хүлээн авч уншаад ихэд сонирхсон тул эзэн нь болъё гэж зориглон, урлан эвлүүлэх талыг гол болгон бичив.
    Уншигчдад аль хэр сонирхогдохыг нь би яахин мэдэх билээ. Харин уг үйл явдал үнэнтэй болохыг нөхөр Галсан батална.

      

    ХөГШИН ЧОНО УЛЬСАН НЬ

    Зуны дунд сарын арван тавнаа үдшийн сар өндийнхтэй яахан адил байдагсан билээ. Нар жаргахаас аль хэдийн гараад үдшийн цагаан гэгээ тасрах үед бараг тэнгэрийн оронд хадан манхайж байдаг бус уу. Сүүн цагаан гэрэлд нь өвс ургамал, навч цэцэг, уул толгод, дов сондуул цөм бараан сүүдрээ баруун хойш хаян нам гүм нойрсдогсон.
    Одоо би ийм нэгэн цаг үеэс эхлэн өгүүлэх зүйлдээ оръё.
    Уг газрын байдал хангай говийн зааг, нам доор газар бөгөөд тэр дунд Дулаан хайрхан хэмээх гурван хэсэг огцом оргилтой уул өмнөө байгаа Таргатын тал гэгчийг нам тайвнаар ширтэх мэт бараагнан сүндэрлэнэ. Уг нь энэ уул төдий том биш боловч өвөл, хаврын цагийн хатууд адуу малыг нөмөрдүүлэн бараадуулахад таатай байдаг тул “Дулаан” гэж нэрлээд зогссонгүй “Хайрхан” гэдэг хүндэт цол өргөн алдаршуулсан ажээ.
    Гэтэл бас Дулаан хайрханы дундах оргилын баруун энгэрт дээрээ үй түмэн жилийн турш хурц нарнаа шарагдан элэгдэж, хүрэн өнгөтэй болсон хэдэн том хадтай нэгэн сүрхий ганга байдгийг мөн нутгийнхан андахгүйгээр барахгүй, бага балчир насандаа ишиг хурга асаан, дээр нь эрхлэн тоглож байгаагүй хүн ховор юм. Гэвч эдгээр хаддын нэгний нь доор байдаг харанхуй хөндийн мухарт нэг чоно байрлаад хэдэн жил болж байгааг хэн нь ч мэддэггүй байлаа.
    Yнэндээ тэр чоно маш хашир, дээрээ ишиг хурга майлалдан тонгочин тоглоход идэхийг бодохоосоо илүү “за энэ ч яамай!” гэж бодон уг мухартаа шигдэх бөгөөд, ер нь ан эргүүлэхдээ хажуу хавиргаа хадрахыг цээрлэх тул тэртээ өмнөх Таргатын талыг гүнээ гатлан Жирэмний нуруу, Даравгай, Могой, Дагналтайн дэрс зэрэг газруудад хүрдэг байлаа. Хойшоо гэвэл, Шавартайн дөрөлж, Салхит хад гэгчийг өнгөрөн Yйзэн хүрэн, Арвайн тал, өлзийт өндөр хүрнэ.
    Төрж өссөн нутаг нь гэвэл энэ Дулаан хайрхан мөн. Анх төрөхдөө ар бэлд нь төрөв. Идэр залуудаа эгц цавчим ирмэгт нь орогноод, эцсийн гурван жил арга буюу авирах хөлийн чадал доройтсон учир өвөр энгэрт нь хоргодох болжээ. Эр чадал барагдахын сацуугаар илч дулааны амьсгал хүүршсэн нь жигтэйхэн. өнгөрсөн өвлийн хүйтнийг арай чарай давсан бөгөөд, одоо ид зуны халуун боловч эрт цагийн байдлаар хэл гарган аахилуулах халууныг үзсэнгүй. Гагцхүү өнөөдөр үдээс хойш ашгүй нэг бие тавигдан халуун болсон боловч, агаар хүндрэн бүгчимдэж, унтаж амрахад нь багагүй саад болсон байлаа. Энэ чухам юуны дохио болохыг мань хөгшин өөрийн биеэр олонтаа үзэн шалгаруулсан туршлагаараа тааварлах ажээ.
    Yдшийн цагаан гэгээ тасармагц чийг давсан хөндийнхөө мухраас сугаран гарав. Идэр залуудаа сайх чоно магнай тэнэгэр, хошуу урт, хөл шулуун, тавхай том, биеийн ерөнхий байдал давилуун боловч толгой бөгс, цээж тэнцүү, тэр мөртөө араа соёоны талаар онцгой, хамар ба амны арьс тасан хар болж ирээд ар сэрвээ зоогоо дагасан хүрэн хар өнгийн гоц сайхан сахлаа сортой байсан бөгөөд, энэ бүхний нь хүний байдлаар жишээлэн өгүүлэхэд, гялалзсан царайтай, яралзсан шүдтэй, гунхсан нуруутай, суналзсан гэзэгтэй, эрийн гурван наадамд очвоос түрүүлэх нь эс боловч, үзүүр булаалдах тэнхэлтэй хорвоод хорь гучаар биш, хоёр гурван төдийхөн байдаг сайхан эрсийн нэг гэлтэй. Одоо гэвэл сайх хөгшинд тэр бүхнээс нь үлдсэн юм алга. Нүдний гал бууран, шүдний ир элэгдэж, үс зулбан, зүс зэгэл, эцэж турсны хувьд ясан хэдрэг ээ. Энэ бол байгалийн хууль. Байгаль бол өгье гэсэндээ энэ хорвоогийн хамаг сайн сайхныг сэтгэл харамгүй өгөөд эцэст нь мөн л хайр найргүй буцаан авдаг нь энээ. Нөгөө талаар байгаль, аливаа амьтныг амьдрахын төлөө ямагт зүтгүүлэхдээ амь биенд нь хүрэх аюулт бэрхшээлүүдийг цаг үргэлж тулган, санах, сэрэх, бодох, болгоомжлох, аргалан залилах бүх ухааныг олгоод түүнэээ эцэст нь мөн буцаан авдаг хуультай. Энэ ёсоор хөгшин чоно үзэхийн ихийг үзэх завшаандаа ухаарахын ихийг ухаарав. Гэвч энэ ухаанаа байгаль авгайд алдаагүй байгаа бөгөөд алдахаасаа өмнө нас барах ч байж мэдэх юм
    Хөгшин чоно алгуур дээш авиран хадны оройд гарч, толгой дээш татан тэнгэрийн байдлыг ажив. Дулаан хайрханы зүүн талын шовхны цаанаас навсарсан хар үүлний түрүүч цухуйх аж. Хөгшин боохой “Ээ тийм, үдээс хойш бие минь айхтар чилээрхсэний учир энэ. Одоо удахгүй түр зуурын ширүүн бороо орох нь лавтай. Ээ дээ энэ далим анд гарваас ам тосдох олз ч аяндаа шүү дээ!” гэж бодов. Дараа нь хойд борви нугалан оцойн сууж яар нэг зөн совин татахыг хүлээн тэнгэр ширтэв. Гэтэл ямар нэг зөн совин татахын оронд дээрх сар манхайхаараа манхайж, идэр залуугийн нь бахдалт явдлуудаас баахныг санагдуулав. Ингээд “явъя” гэж шийдэн улилаа.
    Улих дуу нь ер чанга биш, хоосон торх салхинд дуугарах мэт ёнгинох боловч хадны цууриа дамжуулан бүхний сонорт хүргэх ажээ. Гэвч бас тэр улилт учиртай: “Явъя та минь, явъя!” гэж дахин давтан дуудах нь тэр байлаа. Хариуд нь баруун шовхын оройгоос идэр залуу чоно хүнгэнүүлэн улив. Дараа нь хөгшин чонын эрт урьддаа оршиж байсан дунд уулын ар бэлээс нэгэн өлөгчин чоно адтай нь аргагүй жингэнэн улисан бөгөөд тэр далимд бяцхан бэлтрэгнүүд нь дагалдан жингэнэлдэнэ. Хамгийн эцэст зүүн шовхын энгэрээс эмгэн чоно дорой дуугаар арай ядан улив. Ер эдгээр чононуудын ийнхүү ээлж дараалан улихын учир гэвэл, өвгөн чонын “Явъя, таминь явъя!” гэсний хариуд “Тэгьеэ, таминь, тэгье!” гэсэн хариу байлаа.
    Хөгшин чоно хальтрахаас болгоомжлон хөлөө аажуухнаар зөөн тавьсаар доош буулаа. Аадар бороо ч үнэхээр орох аж. Зүүн хойд зүгээс цухуйсан үүл тэр зүгээ бүрэн эзэлж, түүний аясаар агаар улмаар хүндэрч өтөл хөгшний чилээрхсэн биеийг ядраахыг хэлэх үү! Гэвч дотор нь олз омог, ам тосдон гэдэс цадах явдал эргэлдэнэ.
    Уулын бэлд буумагц газрын хөрс зөөлөн бор харгана ба нарийн цахилдгийн бутад залган авч үргэлжилнэ. Энэ дундуур минь хөгшин биеэ сул тавин шог шог шогшино.
    Ер үүгээр явсан нь тоогүй олон бөгөөд явах бүрдээ тогтмол нэгэн бутан дээр хаяглан хурц шигтгээ шингэдэг байлаа. Одоо мөн тэр бутан дээрээ очиж хошуугаа шургуулан сайтар шалган шиншилж үзсэнээ ахин бас хаяглав. Энэ нь чухамдаа эргэх замдаа үнэр хөөн ул мөр хөөхөд нь хэрэгтэй байдаг байжээ.
    Хойд уулнаас ардаа таван бэлтрэг дагуулсан идэр насны гичий айсуй явлаа. Энэ бол түүний отгон охин бэлтрэг. Дөрвөн жилийн өмнө эхээс долуул төрсний хоёр нь өсөн торнихоосоо өмнө үрэгджээ. Бусад нь аятай таатай өссөнийхөө эцэст эр нь эмийг, эм нь эрийг даган алга бол болсоор үлдсэн нь энэ бөгөөд үнэн чанартаа гэвэл энэ нь азарган чононд үл тоогдон байн байсаар өнгөрсөн жил айхтар ширүүн онгод орсны эрхээр дур мэдэн давхиж яваад, хаа газрын нэг юмтай нөгцөж, тэндээс дагуулж ирсэн аж. Yүнийг хараад хөгшин чоно ашгүй чи бэлтрэгнүүдээ дагуулаад ирэв үү. Болж дээ. Ер одоогоос эхлэн алст гарган ан ав эргүүлэн амь зуухыг сургахгүй бол хэзээ билээ дээ гэж дотор тэнийв. Тэгээд тэр гичийг ирмэгц хөгшин чоно ан хамры нь үнэрлэн долоов. Энэ нь гэвэл үрээ үнэсэн таалж байгаа нь бөгөөд бэлтрэгүүд өөрийн нь тойрон биенд нь асан авиран ноолох нь мөн ч хөгшин эцэгдээ эрхэлж байгаа болох тул тэр бүхнийг өхөөрдөн ажиглана.
    Охины дараа залуу азарган ирэв. Тэрээр толгой лантгар, хошуу шантгар, цээж занхгар, бөгс тонтгор, тэр мөртөө хэл богино. Yзтэл өө зөөгий нь зассан шагай шиг боловч үнэн чанартаа чонын ухаан охор, хөл хөдөлгөөн муутайн шинж тэмдэг бөгөөд гэтэл бас зан байдал базаалтай биш, хүнээр жишээлбэл: ам бардан, ажилд муу, идэх унтах талаар хэнээс ч илүүтэй ийм нэгэн өөдгүйхэн амьтан байжээ.
    Эд бүхний эцэст өлөгчин нь айсуй явлаа. Түүний бие тун ч эцэнхий, ёстой өнгө зүсээ алдаж арьсанд хучигдсан хэдэн хэлхээ яс гэгч тэр байлаа. Шог шог шогшиход нь хамар нь гудчин дуугарав. Баруун хойд талын хөл ямагт дутуу гишгэх тул газар хороохдоо ч муу ажээ. Энэ хөл дөрвөн жилийн өмнө отгон охиныг хэвлийд олсны дараахантай хавханд орсон юмсанжээ. Тэр үедээ ид нас нэлээд хэвийсэн цаг байсан боловч хүч чадал ямар байсныг одоогийнхтой зүйрлэж яавч үл болно.
    Тэр цагаас хойш энэ эм чонын бие өөдөлсөнгүй эцэн цуцах, өлсөн цангах, дааран дагжих аюултай бүхнийг үзэх болсоон. Харин эрт урьддаа хэчнээн цог золбоотой тул сайхан өлөгчин байсныг одоо хөгшин чоно л сайн мэднэ.
    Хөгшин чоно эм юугаа хүрч ирэн: “Ёо ёох” дуу алдах байдлаар хойд хөл дээрээ оцойн суухад: “Ээ эмгэн чи намайгаа үүрд баясган баярлуулагч шүү дээ” гэх байдлаар угтан авч илэн таалав.
    Yнэн чанартаа энэ өлөгчин үүрд баясган баярлуулагч биш, харин энэ хорвоогийн хамаг хатуу ширүүнийг өмнө нь тулган үүрүүлэгч байж мэднэ. Учры нь тайлбарлан таниулах гэвээс өнө эртний түүхт амьдралаас нь аван хэлэх хэрэгтэй юм. Иймд тэр зүйлийг дараачийн хэсэгт оруулъя.
                *    *    *

    Одоогоос долоон жилийн өмнө билээ. өвлийн идэр ес дундаа гялалзаж байх үеэр ар хойд зүгээс ардаа арван хэдэн омог чоныг дагуулсан нэг айхтар өлөгчин Дулаан хайрханд иржээ. “өлөгчин” гэдэг үг хүмүүсийн сонорт ямагт олиггүй сонсогддог үгсийн нэг мөн боловч чонын хувьд “үзэсгэлэн гоо” гэх мэтээр сонсогдох гоёмсог үгсийн нэг мөн. Уул өлөгчний хошуу шовх, хүзүү урт, хөл цэх болоод зэнзгэр, ер биеийн ерөнхий байдал урт бөгөөд бөгсөн бие бүдүүвтэр тул айван тайван гишгэлэхэд бүх бие нь аяндаа гулбилзаа. Хурдлахын хувьд бүр ч онцгой, харвасан сум шиг сунайна. Иймд энэ өлөгчин ёстой үзэсгэлэн гоо өлөгчин юм. Төрсөн нутаг ар хөвч хангай болох тул нам дор газрын Дулаан хайрханыг дов товцог төдийд үзсэн ч байж мэднэ. Араасаа дагасан арван хэдэн эрсийн хүчийг шавхан гурван хэц оргилоор дамжин харайлгахад уг нутгийн эрэлхэг эзэн /одоогийн хөгшин чоно/ анх олж харан сэтгэл автагдав. Yнэн чанартаа гэвэл, үүрд үл хагацах үйлийнхээ үртэй уулзалдах нь тэр ээ.
    өлөгчнийг үүр шөнийн завсраар Дулаан хайрхнаас зүүн урагш салхи сөрөн харайлгахад сайх чоно өөрийн эрхгүй дагав. Бусад дагагсад мөш дагасан хэвээр бөгөөд хоорондоо эв түнжин маш муу, өлөгчнөө булаалдан бие бие рүүгээ ямагт архиралдан дайралцана. Тэр мөртөө шинэ нэмэгдэж байгаа нэгийг тус бүрнээ ад үзэн бүүрэлхэх ажээ. Иймд мань эр тэр дунд ганцаараа, ёстой л нэгийгээ үзэлцэн нимгэн арьсаа уралцах цаг иржээ.
    Эхний ширүүн тулалдаан өдөр дундын алдтай болов.
    Анх өлөгчнийг Дулаан хайрханаас үүр шөнийн завсраар жавар сөрөн гарахад мөн өөр бусадтай ухаан жолоогүй тэмцэлдэн байж өлөгчний дараа орсоон. өөрт нь хадгалагдаж байгаа бяр чадал өлөгчнөөс түрүүлэхэд бэлэн байвч, сүүл даран дагаж аахилах амьсгалах амьсгал анхилах үнэрий нь амтлахыг эрхэмлэнэ. Энэ үедээ амьдралын өмнө өлсөх цангахаас аваад үхэл мөхлийн аюул ямагт хүлээж байдгийг мартжээ. Тэр байтугай төрөлхөөс заяагдсан сонор сэрэмж, бодол болоомж цөм алга болжээ. Ухаан мэдрэлд нь ганцхан өлөгчин, өлөгчний гоо сайхан бие. Ингэж чоно тачаал шуналын ширүүн галд уналаа. Тачаал, шунал хэчнээн их болохын хэрээр хармын сэтгэл төчнөөн бий болох тул өлөгчнийг бусдаас харамлан үс арьсаа уралцах юу ч биш болсноор барахгүй хамгаас аюултай гэж үздэг хүн өөд дайрахаасаа буцамгүй болжээ.
    Yүнээс өмнө бусад чонууд өлөгчнийг гурав дөрвөн хоног дагасан учир тус бүрнээ баахан сульдсан аж. Тэдний дунд нэг эхээс зулай зулайгаа гишгэн гарсан ах дүү хоёр явж байлаа. Түрүүчийн өдрүүдэд тэр хоёр бусдаас давуу бяр чадалтайгаараа түрүү барин өлөгчний архантай явдаг байв. Гэвч хоор зуураа мөн ч хэрүүл тэмцэл. өлөгчинд ухаан жолоогүй санаархсанаараа ураг төрлийнхөө халуун барилдлагааг аль хэдийн мартсан төдийгүй алалцахаас үл буцан уралцана. Гэлээ ч тэд бусдын эсрэг хандахдаа эв санаа нэгдэх тул цөм айн сүрддэг байлаа. Харин өнөөдөр тэд Дулаан хайрханы хүүд өөрийн эрхгүй ялагдсан мэт ард нь гуч дөчин алхмын зайтай бухимдалцан явах ажээ. Бусад нь мөн тэдний ард, бараа бараагаа харах төдий цуварсан байх бөгөөд эцсийнх нь бүр бараагүй хол газар хаягдсан ажээ.
    Эцэж цуцахыг үл мэдэх нь ганцхан өлөгчин. Байгаль түүнд гоо сайхныг бэлэглэхийнхээ зэрэгцээгээр хүч чадлыг давхар хайрласан нь илэрхий. Нөгөө талаар мөн байгаль, чоно болгонд өвөл цагийн хатуугаар далимдуулан онгон сахиус мэтийг оруулахдаа хүч чадлыг эрхгүй нэмэгдүүлдэг боловч мань өлөгчинд хэт давууг олгосон ч байж мэдэх юм. Дулаан хайрхнаас үүр шөнийн завсраар зүүн урагш жавар сөрөн харайлгасан нь бол ухаан мэдрэлд нь хэн бүхэнд гайхуулан бардамнахын хий хэнээрхэл, халуун шунал шингэснийх бөгөөд аахилан давхих зуур амнаас нь гарсан халуун амьсгал хүйтэн жаварт дорхноо хөлдөж цээжин бие нь цан хүүргэнд бүрхэгдэвч өнөөх халуун шунал нь эс дарагдана.
    Хайрган хөрст хүрэн бор өнгийн тал хөндий, шил нуруудыг огтчин тэнхээ мэдэн давхисаар хоёр өртөө шахам явсныхаа эцэст нимгэн цасанд хучигдсан мэл цагаан тал залган авахад сая зогслоо. Энд хэдэн хоногийн өмнө бага зэрэг цас орсны дараа салхи савир хөдлөөгүй тул өмнөх тал дун цагаанаар эргэлдэнэ.
    Дулаан хайрханы хүү дэргэд нь бөгөөд түүнд өлөгчнөөс ханхлах шүвтэрлэх үнэр идэр насны нь ширүүн тачаалыг түймрийн дөл мэт дүрэлзүүлнэ. Хүн төрөлхтөн үнсэлцэхийг хайр дурлал ба энхрийлэл эрхлүүлэхдээ хэрэглэдэг бол чоно үнсэхийн оронд үнэрлэх ба долоохыг хэрэглэнэ. Энэ ёсоор Дулаан хайрханы хүү өлөгчнийг үнсэн таалах гэвэл өлөгчин өөдөөс нь хар яр архиран дайрав. Дулаан Хайрханы хүү, хариу эсэргүүцэл тавьсангүй, гаслах төдийхөн хойш ухарч, хойд хөл дээрээ оцойн суув. Сэтгэл гэвэл бөөн гуниг, өлөгчнийг чухам яаж аргадах билээ гэхдээ хамраараа гийнэн гаслав.
    Гэтэл ах дүү хоёр ирж хоорондуур нь орлоо. Yзтэл өлөгчин тэднийг дотночлох аж. Хошуу амаа цавь суганд нь хүргэн дур зоргоор аашлахы нь хүртэл таашаана. Хажууд нь мөн Дулаан Хайрханы хүү, атаа хорсол бухимдлаар сэтгэл нь буцалж, уруул ам нь аяндаа шазалзан таталдана. Гэтэл ах дүү хоёр дорхноо эвдрэлцлээ.
    Архиралдах дуугаараа өлөгчнийг “Минийх! Минийх!” гэж булаалдана. Араа соёогоо ярзалзуулах нь “арьсы чинь урна, хуулна!” гэж байгаа нь тэр. Бие бялдар бяр чадал тун тэнцүү тул ана мана авалцана. Хажууд нь өлөгчин хоёр сүрхий эрийг ийнхүү уралцуулж байгаадаа бахархан ажиггүй ширтэнэ. Нөгөөтэй нь Дулаан хайрханы хүүгийн сэтгэлд нь: одоо энэ хоёртой чинь үзэлцэх цаг болсон бус уу гэдэг нэгэн мэргэн бодол төрөв. Гэхдээ бас ч эхлээд нэгий нь нөгөөтэй нь элбэн тасалж хаяна дараа нь үлдсэнтэй нь! гэж бодсон нь ёстой чонын ухаан биз. Ийнхүү шийдмэгц уур омог нь дүрсхийн бадарч, сэрвээний нь сор аяндаа босов. Ганцхан үсрэлтээр тэрбээр нэгний нь сэрвээнд хүрэн араа соёогоо шигтгэж амжлаа.
    Гэвч уг хэрэг дорхноо бишидлээ.
    Ах дүү хоёр гэнэт эвлэн мань эртэй тулалдахаар зэхэв. Эдний өмнө зориг төгөлдөр үзэлцэж байтал нэг мэдэхэд тэд хоёул биш гурвуул болов. Гурвуулантай нь үзэлцэж байтал дөрвүүл... дөрөв дээр бас нэг нэмэгдсэнийг хэлэх үү!
    Хойно хойноосоо цуварсан чононууд гүйцэн ирэхтэйгээ зэрэг ганцхан түүний эсрэг зогсов. Дунд нь тэрбээр ганцаараа. Ойсон үсэрсэн хөлийн чимээ хөлдүү газрыг дүчигнүүлэн доргиож, архирах гаслах авианд нь агаар харжигнан нажигнана. Дулаан хайрханы хүүгийн нүдэнд үзэгдэхээс нэлдээ арзалзсан шүд. Тэр дундаас хамгийн аюултай нь соёо! Соёо бол чонын урдаа барих зэвсэг. өөрийн амь биеийг хамгаалахаас эхлээд өөр бусдыг алах аврахыг гагцхүү соёогоороо шийднэ. Иймд одоогийн энэ тулалдаанд үс зулгарах, арьс язран урагдах, мах тасарч яс бэртэх, цус урсах цөм юу ч биш бөгөөд хамгийн аймшигтай нь гэвэл нийт таван чоно нэг рүү бүүрэлхэн дайрч байгаад оршино. Энэ ширүүн тулалдаан чухам юунаас болов оо гэвэл мэдээжээр өлөгчнөөс! өлөгчнийг булаалдсанаас тэр!
    Гэтэл өлөгчин эднийг ийнхүү хэрэлдүүлэх боловч болиулахаа мөн чаддаг аж. Тэрээр өмнөх тулалдааныг ажижи байснаа гэнэт хаян мэл цагаан тал руу харайлгав. Энэ нь олны дунд өөрийн эрхгүй ганцаардсан Дулаан хайрханы хүүг аврах гэсэн сэтгэл ч байж мэдэх юм. Овооролдсон чононууд улайрсан тэмцлээ даруй орхин өлөгчний хойноос дагав. Эцэст нь Дулаан хайрханы хүү, хэт үнгүүлсэн биеэ дааж ядан газраас арайхийн босож аваад мөн л хойноос нь зүтгэлээ. Саяын тулалдаанаас олсон шарх сорвио тэр үл анхаарна. Зарим газар арьс урагдан мах тасарч, цус дусалж, цагаан цасан дээр улаан толбо бялтах аж. Харин аманд нь цус амтагдах нь өөрийнх биш бусдынх. Бусдын бие махбодод мөн ч багагүй гэмтэл учруулсан байлаа. Араа соёонд нь бөөн бөөн үс хялгас зууралдан хэлтэй нь ороолдоно. Түрүүлэн одогсдын мөрийг хөөхөд мөн л цус, улаан толбос үргэлжилнэ. “Ингэхэд одоо өнөөх үзэсгэлэн гоо өлөгчин хаа яваа бол!” гэж бодон алсын барааг ширтэхэд бараа алга, түүний оронд мэл цагаан тал цэхэлзэн цэлийж, өдөр дундын цагаан шаргал нар нүд царгин  гялбуулна. Эргэж харвал өөрийн бие бас ч адагт яваа биш, өглөөний ард хаягдсан хэсгийн түрүүч амьсгаадахын ихээр амьсгаадан айсуй явна. Эцсийнх нь гэвэл нүдний үзүүрт дэнгэн данган сүүмэлзэнэ. Эднийг бодвол тэрбээр ягтаа тулах яагаа ч үгүй, хүзүү урагш сунган сүүл хойш хаян харайлгана. Түрүүчийн түрүүлсэн хэсгийг нэг нэгээр нь гүйцэн өнгөрөх боллоо. Ард хоцорсон бүхэн архиран хөндлөнгөөс саатуулахыг оролдоно. Хариуд нь тэрбээр одоо надад чамтай тэгж дэмий ноцолдох зав алга! гэх байдлаар ажиггүй өнгөрнө. Ингэснээрээ мань эр өөрийнхөө хамгийн заналт дайсан ах дүү хоёрыг гүйцэх дөхлөө. Шүд зуун хурд нэмж хажуугаар нь өнгөрвөл нөгөөдүүл нь дэмий л гаслалдан гингэнэж хоцров. Гэлээ ч өлөгчин алгаа! Нимгэн цагаан цасан дээр ул мөр нь дурайхаараа дурайж, ухаан алдам сайхан үнэр нь ханхлахаараа ханхалж байвч үзэсгэлэнт гоо бие нь ор сураггүй ажээ.
    Тэгээд цааш хурдлах газар ахиулах нөхцөл алга.
    Уушгинд багтарсан халууныг өвлийн хүйтэн газар амьсгалах тутам сэрүүцүүлж байвч зүрхний ширүүн цохилтонд халсан цус бүх биеийг бадайруулан лугших бөгөөд түүний аясаар толгой мансууран нүд эрээлжилнэ.
    Хаа нэгтэйгээс өлсгөлөн хоёр хон хэрээ гарч ирээд дээр нь эргэлдэв. “Хон хон” гуагалах нь: “Хөөе хөөе энд ойрхон амтат зууш хүлээж байна шүү” гэж байгаа нь тэр аж. Yүнийг мань эр эс хайхарсан бөгөөд цааш жаахан явтал баахан гөрөөс урдуур нь ороон үелзэн давхив. Уг нь энэ бол үнэхээр амтат зууш мөн боловч мань эр одоо идэхийн төлөө биш, үзэсгэлэн гоогийн төлөө явах тул түүнийг эс тоомсорлов. Иймд хоёр хэрээ гомдолтой нь аргагүй өөр тийш оджээ.
    өдрийн турш харайлгаад мань эр өлөгчний барааг олж хараагүй билээ. Гэвч түүнийг орхих сэтгэл төрсөнгүй, яв явсаар нар шингэхийн алдтай алс тэртээд цэнхэрлэн сүүмэлзэх урт шилээр даван далд орохыг нь ашгүй нэг олж харлаа. Дараахантай нь оройн сэрүүн бууж үдшийн жавар залган авсан нь мөн ч таатай. Амьсгалаас савсах халуун уур дорхноо цан хүүрэг болж уруулын сахал, нүдний сормос, сээр сэрвээний сор цөмийг бууралтуулж, цээжинд багтарсан бүгчимдэл амсхийв. Сэтгэлд ер ингэж яваа нь эр биеийг олж төрөөд идэр насанд хүрсний ганц гавъяа гэж бодогдоно. Хөндлөнгийн амьтан хажуугаас нь харваас: эрүү юугаа сул хаян ангайж, нимгэн улаан хэлээ төө шахам унжуулсан бөгөөд хурц шүднүүд нь арзайн гялалзахын хамт айхавтар дөрвөн соёо нь хоор зуураа хавиралдан зөрөлдөнө. Гэтэл бас гоолиг биеийнх нь цээжин тал өдрийн ширүүн тулалдаанд өөрийн ба бусдын цустай хутгалдсан нь одоо, амьсгалын цан хүүрэгт дарагдан ягаан, цагаан өнгөөр солонгорсныг хэлэх үү. Адгуусан амьтдын дотроос орсон буурнаас бусад нь цөм айн сүрдэхэд хүрнэ.
    Шөнө дундын алдтай өлөгчнийг бяцхан бор толгойн оройд гаран хоноглож бүхийд тэрбээр гүйцэн очив. өлөгчинд яаран халдаж үл болохыг өдрийнхөө туршлагаас мэднэ. Гурван алхмын зайтай оцойн сууж ханхлах үнэрээр нь сэтгэлээ хуурна. өлөгчнийг хөл жийн эрүүгээ дээр нь тавин сунан хэвтэхэд мань эр мөн тийш хэвтэв.
    Энэ шөнийн жавар маш их, түүний аясаар тэнгэрт гялалзах одод нүдний нь өмнө байгаа мэт тусна. Доод газар тэс хөлдүү, халуун биеийг хайрах дашрамд сэвэлзэх салхи цантсан цээжний сорыг эрвэлзүүлэн хөдөлгөнө. Энэ бүхнийг таашаасаар таг унтаж орхижээ.
    Yүр шөнийн завсраар сэрэхтэйгээ зэрэг аньсан нүдээ хуулан өлөгчнийг харвал тэр нь уг хэвтсэн газраа нам тайван унтаж байгаагаас гадна өчигдрийн ард хоцрогсод гүйцэн ирээд тойрон хэвтсэн үзэгдэв. Тэр дунд заналт ах дүү хоёр, өлөгчний архантай сүүл дэрлэн хэвтэж байгааг харсан мань эрийн уур хүрч уруул ам нь аяндаа шазалзав. Гэтэл бас нөгөөдүүл, цөм сэрүүн, бие биеэ хулгай нүдээр занан ширтэлцэх ажээ. Тэгээд өлөгчний сэрэн босоход тус бүрнээ архиралдан босон харайлаа. Ингэж чононууд өглөө бүр уралцдаг байсан бол өнөөдөр өлөгчин, уралцах завдал өгсөнгүй, жавар сөрөн давхиж гарлаа. Араас нь бүх дагагсад яаран харайлгав.
    Энэ зуур Дулаан хайрханы хүү өнөөдрийн хувьд омог бардам өлөгчний араас хэрхэвч салахгүй гэдэгт бат итгэж байсан бөгөөд тэгээд тэр итгэлээрээ үсрэн харайх гэтэл бие маш хүнд, үе болгон царцсан мэт хөшилдөхөөс гадна энд тэндгүй эмзэглэн хөндүүрлэнэ. Гэтэл бас хөлийн дөрвөн тавхай бамбалзан гишгэхэд бэрхтэй болсныг хэлэх үү. өөрийн эрхгүй ард хаягдлаа. Энэхэн зуурт өлөгчин эрүүл чийрэг дагагсдынхаа хамт ёстой талийн оджээ. Гишгэсэн мөр нь өмнө дурайвч эрхэм бие нь нүдний үзүүрт сүүмэлзэнэ. Мөнөөх чоно бүх зориг чадлаа дайчлан нэг үе хайр найргүй харайлгаж үзэв. Дараа нь хатирч үзэв. Дараа нь шогшиж үзэв.  Yнэндээ алин нь ч үл болох тул арга барагдан нэг үе зогсов. Тэр зуураа өлөгчнийг хаа явааг ахин ахин ширтвэл ор тас алга. Зөвхөн үлдээсэн мөр нь дурайхаараа дурайж,үнэр танар нь ханхлахаараа ханхална. Хажуугаар нь бас бусад атаатнуудын мөр, үнэр уур хилэнг нэмэн нэмэн төрүүлэх тул мөн л урагш тэмүүлэн зүтгэлээ.
    Нэг мэдэхэд өдөр дундаасаа өнгөрчээ. Энэ зуур тэрбээр үүр цайх, нар гарах, нар хэрхэн дээш хөөрсөн зэрэг бүх өөрчлөлтүүдийг ер анзаарсангүй. Сэтгэлд нь дан атаа хорсол, хүсэл мөрөөдөл эргэлдсэн учир өөрийн бие хаагуур явсан, замд юу юу дайралдсаныг үл мэднэ. Эцсийн удаа ардаа нэг амьтны хөлийн чимээ гарахыг мэдэн эргэж харвал аль өчигдөр өглөөний ард хаягддагсдаас нэг нь айсуй яваа үзэгдэв.
    Yзтэл тэр нүсэр том цээжтэй боловч гахай шиг түгдгэр бөгөөд ер хошуу толгой, хөл хүзүү цөм гахайн шиг бүдүүн болхи тул өнөөх үзэсгэлэн гоо өлөгчинд хэрхэвч үл тоогдохоор байлаа. Гэвч өөрийн сэтгэл нь өлөгчинд бусдын нэг адил булаагдсандаан даган харайлгаж гурав хоножээ. Yнэндээ өлөгчний өмнө хүрэлцэн очсон удаа нэг ч үгүй, ямагт ард хаягдан бараа болон явсан бөгөөд эцэст нь хөл  улдан ягдан яваа нь энэ ажээ. Гэлээ ч тэр Дулаан хайрханы хүүгийн хажуугаар хэнэггүй өнгөрөв.
    Цаашдаа мань Дулаан хайрханы хүү мэл цагаан талын дунд гав ганцаараа болж, гэлдрэх шогших хоёрын хооронд сажилсаар өдрийг авав.  Тэр зуур бие халууран арьсаа хуулуулсан мэт дааран чичрэв. Yдшийн бүрийд тэнхэл бүрэн барагдаж нэгэн бутны ёроолд цагариглан унаж сарьсан хамраа цавиндаа шургуулав.
    Уг нь сайх чоно, зун байсан бол одоо мөн ч олныг бодон зовиурлах байсан биз. Гэтэл бодсон ч юмгүй зөвхөн дагжин чичирч биеэ чагнан ухаангүй унтжээ. өглөө сэрвэл нар аль хэдийн дээр гарсан байлаа. Мэл цагаан тал нүд гялбуулан гялалзана. Цавиндаа шургуулсан хошуугаа сугалан авмагц тунгалаг агаар хамарт нь сэнгэнэж нозоорсон биеий нь сэргээв. Энэ даруй сэтгэлд нь өнөөх л өлөгчин! өнөөх үзэсгэлэн гоогийн ул мөр хаа блээ? гэдэг бодол сэтгэлий нь эзэмшинэ. Шөнөдөө салхи хөдөлж, ул мөрийг балласан байх тул тэрбээр газар шиншлэн үнэр хөөх хэрэгтэй болов. Гэтэл бие маш хүнд байгаагаас гадна хөлийн тавхайнууд бүр ч хүнд болсон байлаа. Гэлээ ч арга буюу мань эр урагш ганцхан тэмцэж зүтгэнэ.

    Нэг мэдэхэд урд хөлийнх нь тавхай хагаран цусан зам татуулав. Дараа нь нөгөөх нь хагарав.
    Энэ бол түүнийг шууд “зогс!” гэсэн хатуу тушаал мөн болох тул аргагүй ядарсан биеэ газар хаян сунан хэвтэв.
    Чоно бол нэг ёсны гунин гутрахыг үл мэдэх амьтан юм. Гэвч тэрбээр хоёр нүдээ тас анин үхсэн мэт хэвтэх нь гунин гутарч байгаа нь ажээ. Нүдэнд нь өлөгчин, өлөгчний цог жавхлан, түүний суух, босох, архирах, сунан харайлгах энэ тэр нь үзэгдэнэ. Энэ бол түүний хамгийн ихээр гунин гутарч байгаа нь байлаа.
    Гэвч мань эр тэр дорхноо өлөгчний тухай бодохоо болин биеэ хумьж аваад хөлийнхөө хагарсан тавхайг долоолоо. Ингэснээр өвчин нь намдаж эдгэрэх тийш хандсан бөгөөд нөгөө талаар биеийн халуун арилсан тул шөнөдөө тун сайхан нойрсов. Гэтэл бас зүүдэлсэн зүүд хачин сайхан! Yл таних нэгэн асар өндөр уулын оройд өлөгчинтэй хөөцөлдөн давхиж адгуусан амьтдыг барьж байгаа нь энэ билээ гэж ноцолдон ноололдон тоглов. Алс тэртээх уудам цагаан тал руу харахад дөрвөн хошуу мал багшран бэлчээрлэж үзэгдэв. Нэг мэдэхэд өөрөө тэр талын дунд. Харин бэлчээрлэсэн мал алга. Оронд нь дан гөрөөс. Харах зүг бүхнээ гөрөөс үелзэн давхина. Тэрбээр нэг тарган ооно сонгон авч тасдан хөөв. Оонын тарган бөгс нүдний нь өмнө ондгонон гялалзана. Түүнд хүрэн хүрэн алдах нь тун тодорхой байх бөгөөд түүн рүү улайран мэрийсэн нь хачаан. Амьсгаа давхцан хөл цуцаж, алдахын даваан дээр хөндлөнгөөс өлөгчин чоно гэнэт гарч ирэн залган авч хөөв. Амьсгаа дарах зуураа ажихад өлөгчин, ооныг мөн л гүйцэх шахан шахан харайлгана. Yүндт үүний сэтгэл догдлон донсолсон нь бүр ч жигтэйхэн. Ер ийм баяр бахдалтай сайхан амьдралыг хэзээ ч үзээгүй аж. Дараа нь ооныг өөрөө сэлгэн авч хөөгөөд дорхноо гүйцэн эд бад хийж авсан бөгөөд халуун оонын зузаан гуянд өөрийн хурц соёо орох, амтат халуун цас аманд аяндаа орж ирэх, ооно газар тэрий буун унаж, дөрвөн хөлөө тэрийлгэн тийчилсэн зэрэг бүх явдал зүүд гэж үзэхийн аргагүй тодорхой. Ер ийм баяр бахдалтай ан агналтыг анх удаагаа л үзэх нь тэр ээ.
    Зүүд ингээд гэнэт замхарчээ.
    Тэжээл эрсэн бяцхан бор туулай бут руу нь санамсаргүй орж ирээд мань эрийг үзмэгц цочин суга үсрэхдээ түүнийг мөн цочоо амтат сайхан зүүдий нь тасалжээ.
    Туулай зугтаж явахыг мань эр үзээд, пал хийсэн зүрх нь тайвшрав. Энэ үед үүр цайж тэнгэрийн зүүн хаяа манхайн шарлаж байлаа. Тэрбээр босохын оронд өчигдрийнхөө долоож байсан хөлийнхөө тавхайг ажиглан давхин долоов. Цаашдаа ч тавхайгаа байн байн долоосоор өдрийг барав. Yдшийн гэгээ тасарч од мичид ид гялалзмагц цээжээ өндийлгөн алгуурхнаа босов.
    “За одоо төрсөн өссөн нутаг минь хаа билээ?” гэх мэт толгой өргөн эргэн тойрныг ажиглав. Yзэгдэхээс цагаан тал мэлийнэ. Энд ягдан хэвтэж байх зуур ширүүн салхи хөдөлж, урьдын явсан ул мөр цасанд хучигдан баларсан байлаа. Yнэн чанартаа тэрбээр гайтай хар өлөгчнөөс болж ёстой хүний нутаг гүний газар зоогдсон хэрэг мөн. Гэвч сэтгэлд нь тийн бодогдох юм алга. Доош бөхийн газар шиншилж, өөрийн ба бусдын явсан мөрийг олж авахтайгаа зэрэг өлөгчний хойноос явахаар шийдлээ.
    Эхлээд хашир хөлийнхөө тавхай ажиглан гишгэлснээ шогшиж гарлаа. Хагарсан тавхай нь эмзэглэхээр бага, доош буусан цус нь нэгэнт юүлэгдсэний хувьд хурдлан давхихад бэлэн байлаа.
    Урагшлах тусам өлөгчний үнэр ханхлан ухаан мэдрэлийг согтууруулна. Түүний хажуугаар бусад дагагсдын эгдүүтэй үнэр үнэртэж уур бухимдлыг төрүүлнэ. Нөгөө талаар давхих тусам бие хөнгөрөх тул мань эр харайсаар л байв. Тэр өдрийг ардаа тавив. Урьд өмнө тэрбээр ямагт мөр хөөдөг байсан бол одоо түүнээ орхиж үнэр хөөх болсон бөгөөд, ингэснээрээ газрыгтун их товчлох ажээ.
    өглөөний улаан нарнаар хамарт нь гэнэт адууны тарган махны үнэр нэлхийн ханхлав. Газар шиншилж үзвэл, хэдхэн зуун алхмын зайтай нэгэн хонхорт адууны сэг байгаа нь тодорхой мэдэгдэв. Тэрбээр ойрд юм идээгүй тул ходоод нь хоол нэхэж, арааны нь шүлс нь аяндаа асгарав. Байгаль бол чононд хардах сэрдэхийг аль ч амьтнаас давуутай заяасан байдаг бөгөөд тэр ёсоор тэрбээр болгоомжлон гэтэн мяраасаар уг хонхор руу өнгийв. Хонхрын ёроолд адууны шинэхэн сэг улайран харагдана. Yнэр нь улмаар ханхалж, өөх мах нь алаглан, ухаан мэдрэлийг согтууруулна. Шүлсний асгаралт хэмжээ хязгаараа алдаж хардан сэрдэх, бодон болгоомжлох цөмийг мартагнуулав.
    Гэвч одо ингээд очиж идэх үү, болих уу? гэдэг дээр сэтгэл нь эргэлдэв. Эцэст нь болихоор шийдэв. Хамарт ханхлах сайхан үнэрий нь зайлуулах гэхдээ, хамраа хүчлэн хэд дахин гудчив. Холдож гэхнээ нь ходоод бас хоргодох тул гэдэс цадсаны дараа хошуу амаа тавлан долоодог ёсоор долоож аваад урагш хурдлан давхив.
    Урьдтай нь олон чонын мөр нимгэн цасан дээр цоохортон үзэгдэв. Yнэр нь тарган адууны тослог үнэртэй холилдон урьд урьдынхаасаа илүүтэй ханхална. Тэр дундаас өлөгчний үнэр түүнийг “Чи минь ир, ир!” гэх мэт ялгарах ажээ.
    Агшин зуурын дотор хэд хэдэн дов довцог, хотгор гүдгэрийг даван туулж ардаа хаялаа.
    Нөгөө чононууд гэдэс цадсан нь хэтэрхий. Нэгэн товцгийн оройд өлөгчнийг тойрон аахилалцан унтацгаана. Чоно бол төрөлхийн өлчир, түүн дээр адууны мах нь халуун чанар нэмсэнийг хэлэх үү? Тус бүрнээ ам хамхилгүй аахилалцана.
    Амьсгалаас нь гарах халуун уур хүйтэн агаарт цохигдон цан хүүрэг болж, цустай хутгалдсан биесий нь цагаанаар бүрхэж, улаан буурал болгожээ. Гэтэл эдний хажууд нэгэн нь шоовдорлогдсон байдлаар онцгойрон хэвтэх ажээ.
    Энэ бол хэдэн хоногийн өмнө Дулаан хайрханы хүүгийн адил хөл улдан хоцорч явагч мөн. Одоо хөл зүгээр. Гагцхүү угийн хөлийн хурд муу, бас ч биеийн хөдөлгөөн болхи учраас бусдын адагт нь яв явсаар саяхан гүйцэж ирээд байгаа аж. Адуу барилцаж явдалд тэр, эрүү шүдээ оролцуулсангүй, харин тэднийг гэдсээ даахгүй болтлоо идээд авсны дараа сэгэн дээр ирж хэдхэн үмхийн төдийг зулгаасан байлаа. Гүйцэж ирсэн даруйдаа бусдын адил өлөгчинд ойртохыг эрхэмлсэн зүйлгүй. Олон хоног бараагүй хол газар хаягдан явсаар арай чамай гүйцэн ирж байгаадаа сэтгэл ханан баярласан ажээ. өлөгчнийг нэг хэсэг ширтсэний дараа бусдад атаархах сэтгэл аяндаа төрөв. Ялангуяа өлөгчний архантай хошуу холбон хэвтэж байгаа ах дүү хоёрыг харахаас дотор нь арзалзан архирмаар. Гэвч болгоомжлов. “Эд сэрмэгц цөм над руу довтлох биз” гээд хэвтэж байлаа. Энэ зуур Дулаан хайрханы хүү давхисаар. Урд хоёр хөлд нь хүч хурд хоёр нэмэгдсэн нь гайхалтай. өлсгөлөн гэдсээ мэхийлгэн хурааж урт биеэ эвхрэлдүүлэн харайлгах нь хөлчөлсөн нумны тийрэх адил байлаа. Амьсгаа бүрэн задарсны дээр нимгэн ягаан хэлээ төө шахам унжуулж амаараа амьсгал аван цээжиндээ багтарсан халууныг сэрүүцүүлнэ. Бие махбодийн байдал чийрэгжин сэргэхийн сацуугаар зүрх зориг чангараад: “өлөгчин одоо минийх! Түүнд би хэнийг ч ойртуулахгүй. Аль ойртсонтой нь амь биеэ солилцоно” гэхээс өөр юу ч бодогдохгүй байлаа.
    Давхисан чигээрээ нөгөөдүүл дээрээ ирээд хүрээлэн хэвтэгсдийн дээгүүр харайн өлөгчинд хүрэн сая хөл татав. өлөгчин цочин сэрж түүнийг харахтайгаа зэрэг уурлан дайрав. Одоо гэвэл түүнийг аргадан царайчлах хүсэл алга. Харин ч уур хүрэх тул, сөрөн дайрлаа. Энэ даруй бусад нь бэрх архиралдан босов.
    Улаан болсон цээжээ тэд чихцэлдүүлэн ухас ухас хийх нь гагцхүү Дулаан хайрханы хүүгийн эсрэг хоншоорныхоо нимгэн арьсыг хамар дээрээ тас зангидан атируулж, урт урт соёо шүдээ ярзалзуулан архиралдана. Хэдэн хоногийн өмнөх тулалдаанд тэд өлөгчнийг “минийх, минийх! гэж архиралдаж байсан бол одоо ганцхан Дулаан хайрханы хүүгийн эсрэг: “Одоо бид чамайг урна, тасдана” гэхээс өөр яриан алга. Дунд нь тэрбээр ганцаараа. Ухаан сэргэлэн, омог бардан. Хариу архирах нь “Yхдэлүүд, шидэлүүд, новшнууд!” гэх мэт байрлаа.
    Юу юуны өмнө хамгийн заналт дайсан ах дүү хоёр руу дайрав. Түүнийг агшин зуурын дотор сэгсрэн хаяаад дараа нь бусадтай нь уралцаж гарлаа. Ингэхэд бие хөнгөн, зориг чанга, булчин бүхэн эрчимтэй ойрд юм идээгүйн гавъяа энд л гарах аж. Нөгөөдүүл гэдэс цатгалан амьсгаадахаас гадна дуг нойрноос дөнгөж сэрсэн тул биеэс нь нозоорох аж. Дунд нь тэрбээр оч мэт амандаа өртсөн бүхнийг сэгсчин гаслуулж ахин халдахаас халширахад хүргэнэ. Гэвч тэрбээр үүндээ өлөгчнүүд бусдаас ялгаварлан хайрлаж байсан бөгөөд гэтэл өлөгчин араас нь дайран бүдрүүлсэн аж. Энэ даруй бусад нь түүнийг дороо хийж амжив. Тус бүрнээ омогшин дур зоргоороо хэмлэнэ. Дулаан хайрханы хүүд тэр бүхэнтэй эсэргүүцэх чадал алга. Харин ч дороос нь яаж гардаг билээ гэдэг дээр тулсан бөгөөд ахин бас арьс шалбарав, үс зулгарав, цус урсав. Ингээд олны аманд мянган хэсэг тасчуулах дээр хүрч байтал нөгөөдүүл гэнэт зад үсрэн дээр дороо оролцов.
    Энэ бол хоор зуураа эвдрэлцсэн хэрэг биш, харин бусдад ямагт шоовдорлогдсон түгдгэр биетэй нөгөө эр энэ тулалдаанд Дулаан хайрханы хүүгийн ганцаараа гарамгай үзэлцэж байсныхаа эцэст гэнэт ялагдалтанд ороход нь өмгөөлөх сэтгэл төрж, хөндлөнгөөс дайран орсон байлаа.
    Тэр завшаанд Дулаан хайрханы хүү амь мэнд гарав.
    Дөрвөн хөл дээрээ босохтойгоо зэрэг түрүүчийнхээ байдлаар тулалдав. Yүндээ өлөгчнийг хайр найргүй хэмлэн зугтаалгаж хойноос нь давхив. Бусад нь ухаан жолоогүй давхилдана.
    Ээрэм цагаан тал дундуур өлөгчнийг дагасан найман том чоно аахилалдан харайлгана. Анхандаа арван хэдүүл байсан бол эр чадал муутай нь аяндаа хаягдан хоцорч одоо өчнөөн болсон тул эднийг шилдэг тэргүүний эртэн гэж нэрлэвэл зохих биз.
    Ямагт тэргүүлэгч өлөгчин цатгалдан урьдынхаа байдлаар хурдалж чадахгүй болсон ажээ. Хойнохонтой нь Дулаан хайрханы хүү ард хоцрогсдыг бараагүй хол хаяхыг бодон өлөгчинг байн байн гаслуулан хэмхэн, хөөсөөр, хоёрхон биеэрээ тасран гарлаа. Ер түүнд одоо өлөгчнийг аргадан царайчлах сэтгэл алга. Саяын тулалдаанд бадарсан уул хилэгнэл нь үргэлжлэн өмнөө байгаа бүхнийг дарах, дарангуйлах бодол л эргэлдэнэ.
    Ингэх нь ч бас зөв байжээ.
    өлөгчин өөрийн эрхгүй цуцан зогсож гийнан гаслан газар хөрвөөн унасан бөгөөд дөрвөн хөлөө дээш харуулан нам тайван нүд анив.
    Энэ бол аргаа баран аргадаж байгаа нь энэ байлаа.
    “Одоо чи намайг яадаг л санж, дураараа бол!” гэж байгаа нь илт байлаа.     Дулаан хайрханы хүүгийн уур дорхноо арилав. Анхилах үнэрт нь ухаан мэдрэл нь аяндаа мансуурч өөрийн эрхгүй илэн таалахад хүрэв. Гэвч саад тотгорлов. Ард хоцорсон түгдгэр хөх гүйцэн ирж: “Сая би амийг чинь аварсан бус уу? Иймд чи наад өлөгчнөө надаас бүү харамла!” гэх байдлаар нүүр бардам байх ажээ.
    Хариуд нь тэрбээр нэр нүүргүй архирав. Yнэндээ ч: “Эр биенд янаг нэг байх ёстой бол үхтлээ харамлах сэтгэл мөн нэг байх ёстой” байжээ.
    Энэ хоёр, өлөгчнийг “Минийх, минийх” гэж архиралдан бас л дорхноо уралцаж гарсан бөгөөд эхэл эхэлсээр Дулаан хайрханы хүү доор нэг хэсэг хэмлэв. Тэр зуураа түгдгэр хөхийн цээжин талд маш их хүч бийг олж мэдсэн аж. Дороос нь мултран гарахтайгаа зэрэг арга барилаа өөрчлөн баахан зууралдсаныхаа эцэст нэг удаа ялалт хийсэн болжээ.
    Энэ зуур бусад чоно уван цуван ирсээр байвч Дулаан хайрханы хүүгээс айн сүрдэж алсуур тойрон дэмий архиралдаж байлаа.
    өлөгчнийг цааш явмагц Дулаан хайрханы хүү мөн л хайр найргүй хэмлэн хөөв. Ард нь нөгөөдүүл нь дэс дараагаараа цуврах боловч явах тусмаа алслагдан хоцорсоор нэг мэдэхэд ор сураггүй хаягдсан байв. Бараа үл тасрахаас ганцхан түгдгэр хөх, тэрээр гэдэс өлөн, хөл нь чангарснаар хэдэн зуун алхмын зайтай харайлгасаар байлаа. Цаашдын явдал гэвэл, эцэж цуцахыг хэзээ ч үзэмгүй, ямагт нумнаасаа мултарсан сум шиг харайлгадаг байсан өлөгчин өдрийн хагас аваад ядралын туйлд хүрч яг зогсов. Энэ зуураа хэд дахин зогсон амарсан бөгөөд амрах болгон дээрээ Дулаан хайрханы хүүг аль байдгаараа аргадаж байв. өөрөөр хэлбэл омогтой бүхнийг дороо сөгтгөдөг өнөөх үзэсгэлэн гоо бие нь яв явсаар эрэлхэг нэгний гарт орж, үнэнч хань чинь болъё гэж байгаа нь тэр юмаа.
    Гэтэл бас амрах бүрийд түгдгэр хөх гүйцэн ирж ширүүн тулалдаан болж байлаа. Эцсийн удаа зад хэмлүүлэн хөлдөө хүнд шарх олон хаягджээ. Бусад нь аль хэдийн ор сураггүй болсон тул одоо Дулаан хайрханы хүүд туйлынхаа зорилгыг тавтайяа хангах цаг нэгэнт тулсан ажээ.
    Энэ бүхэн бол байгалийн шалгалт мөн. Байгаль нь жилийн дөрвөн улирлын хамгийн хатуу хайрганаар өлөгчинд нь түр зуурын онцгой хүч чадал өгөөд, түүгээрээ азарган чононуудыг уралдуулан шалгах бөгөөд энэ шалгалтыг Дулаан хайрханы хүү нэр төртэй даван туулсан нь энэ байжээ. Нэмэн өгүүлэхэд хэрэв байгаль ингэж шалгадаггүйсэн бол чонын удам угсаа доройтон доройтсоор аль хэдийн үнэг шиг дорой амьтан болсон байх буюу эс бол чоно гэдэг араатан энэ дэлхийгээс бүрмөсөн сөнөсөн байж болох юм.
    Туйлын хүсэл нь биелэгдмэгц мань эрийн хүч тэнхэл тасран бие нь сал сулрах аж. Тэр дашрамд бусадтай хэрүүл тэмцэл хийх ба атаа жөтөө уралцах сэтгэл замхарч, нам тайван амьдрах хүсэл аяндаа мөрөөдөгдөж эхэллээ. өлөгчин чинь өөрцгүй бие махбодод өөрчлөгдсөнөөс гадна өөрийнхөө хүч чадлаар хувь заяаныхаа ханийг олж авсандаа сэтгэл ханан баярлах ажээ.
    Ийнхүү хоёулханаа эрээн тарлан цасаар хучигдсан хэсэг сархиагт өдрийн наран баруунар шингэхээс аваад шөнө өнгөрч үүр цайх хүртэл нам тайван унтаж амарлаа. Энэ завсар ямар нэгэн хөндлөнгийн гай гамшиг тохиолдсонгүй. Ард хаягдсан чоно удаа дараа ирсэн боловч өлөгчнийг үнэртэхтэйгээ зэрэг уг хэрэг аль хэдийн өнгөрснйг мэдэн ой гутрах аж. Зарим нэг нь “Пээх, хайран юм яйран болж шүү!” гэх мэт хамраа гудчуулан буруу харж хэвтжээ. Гэвч Дулаан хайрханы хүүд өшрөх сэтгэл хэнд нь ч төрсөнгүй. Энэчлэн өлөгчний хойноос ухаангүй давхилдаж байх зуураа бие биетэйгээ хэчнээн атаа жөтөө, хэрүүл тэмцэл хийлцсэнээ эргэцүүлэн бодсонгүй. Yүгээрээ тэд чонын хөвгүүд бөгөөд үүгээрээ ч тэд “Бид бол аль ч амьтнаас давуу шударга” гэж уг төрлөө бахаддаг ч байж мэднэ.
    Гэтэл тэдний дунд нөгөө түгдгэр хөх алга. Тэрээр сүүлчийнхээ шийдвэрлэх ширүүн тулалдаанд хөл бэртэн хоцорсон чигээрээ хаягджээ. Хойшдын нь хувь заяа гэвэл, тэр тэндээ шархны халуунаар үхэх ч байж мэднэ, эс бол эдгэрээд төрсөн өссөн нутгаа тэмцэх буюу эс бол амь зуухаар аль нэг тийш тэнүүчлэх ч байж мэднэ. Эс бол эдгэрэн ядаж хэвтэх зуурт нь хөндлөнгийн гай, хүн төрөлхтний нэг нь дайралдан цохин алж, арьсыг нь хуулан авч одох ч юм билүү. Ер ирээдүйн юмыг хэн яахин мэддэгсэн билээ. Yйлийн үр ирэхэд өлссөн бүргэд дээрээс гэнэт буун улаан голыг таслан авах хүртэл аюул бишгүй байдаг билээ.
    өлөгчин дээр цугларсдын дотор хөөрхий тэр түгдгэрийн тухай бодох хэн ч алга. Тэд зөвхөн хувь хувиа бодно. Хувь хувьдаа үзэсгэлэн гоо өлөгчний ариун бэлэгт золгож чадаагүйдээ гутарцгаана.
    Зорьсон зорил, санасан санаа нь нэгэнт дэмий өнгөрснийг мэдэхтэйгээ зэрэг биесийн нь ядрал туйлдаа хүрсэн нь тодорхой болж өөрийн эрхгүй унтаж амрах л чухал болжээ.
    Yүлгүй тэнгэрт нар хэдийн мандаж өглөөний жавар арилсан хойно өлөгчин Дулаан хайрханы хүүтэй нэгэн зэрэг сэрэв. Чилүүрхсэн биесээ сунган суниасны дараа Дулаан хайрханы хүү өлөгчнийг халамжит эрийн ёсоор илэн таалахад өлөгчин хариуд нь сэтгэл өег таашаан: “Одоо бидэн амьдралаа бодох цаг болсон бус уу!” гэх мэт эехэн дуугаар гийнан урт сайхан цээжинд нь толгой өгөн шөргөөлөө.
    Эр эм хоёрын нарийсах чимээнээр нөгөөдүүл цөм сэрэв... Хоор зуураа нам тайван, эв санаа нэгтэй найз нөхдийн адил бололцжээ. Ханилсан хоёрыг баруун хойш чиглэн явахад “Хүүе таминь, энэ хоёрыг үдэн гаргаж өгье!” гэцгээх мэт даган гарцгаав. Дараа нь тэд нэг нэгээрээ сугаран үлдсээр алга болсон байлаа.
    Дулаан хайрханы хүү гэдэс өлсөх, ядрах хоёрт нэрвэгдэж эхлэв. Ингэхээрээ аль ч амьтан амьтны адаг болдог билээ. Гэлдрэх шогших хоёрын хооронд арай ядан явна. “Энд тэнд идчихмээр, барьчихмаар юу байна вэ?” гэж эргэн тойрныг ширтэхээс эрээн тарлан цасанд хучигдсан мэл цагаан тал, цэнхэр хөх зэрэглээгээр хөшиглөгдсөн урт урт шил нуруудаас өөр юмгүй байлаа. Сэтгэлд эргэлдэхээс төрсөн нутаг Дулаан хайрхан. Түүндээ хүрвэл ядаж хадны бор оготно бишгүй байдаг биш билүү гэж бодогдоно. Ард нь өлөгчин хоёр хоногийн өмнө адууны мах идсэн нь тэр үедээ сүрхий амьсгаадуулсан боловч одоо ид шингэцэн дээрээ явах тусам хүч чадал нэмнэ. Гэлээ ч тэр, түүнийг ханилсан эрээ гэж үзэн ард нь явах аж.
    Урьдтай нь нэгэн дэрст хонхорт хэсэг гөрөөс хэвтэж байсан бөгөөд түүнийг Дулаан хайрханы хүү харан сэтгэл нь сэрхийн сэргэв. Биеийнх нь ядрал дорхноо мартагдаж, булчин шөрмөс нь аяндаа эрчлэн зангирав. Гэвч бас гай! Ухас хийн үсрэхдээ ямар нэгэн юманд бүдэрч дугуйлдан унав. Yүндээ сарьсан хамраа шалба авсныг хэлэх үү, өвдөхийн эрхэнд нүд эрээлжлэн ухаан балартана. Гаслан гангинан босож, зээр гөрөөсний байсан газар руу харвал өлөгчин нэгийг нь аль хэдийн дарж авсан байлаа. Yүнд түүний баярласан нь жигтэйхэн. Тэгээд бас амтат сайхан хоолыг ганцаараа идсэнийг хэлэх үү, гэдэс цадаж гэдэс тэниймэгц өлөгчнийг хайрлах сэтгэл шинээр төрсөн бөгөөд ер эдний амьдралын халуун холбоо эндээс ч эхэлсэн байж мэднэ.
    Тэндээс Дулаан хайрханы хүү эм юугаа дагуулан өөрийн тааваар өнжин хонон явж өссөн төрсөн нутагтаа эсэн мэнд хүрчээ. Анх очсон даруйд ураг төрлүүдээс нь аваад уг нутгийнхан өлөгчнийг нь үзэн ядан гадуурхах аж. Иймд мань эр юу юуны өмнө эм юугаа өмгөөлөн хамгаалах хэрэгтэй байлаа. Энэ талаар өдөр тутмын явган хэрүүл гарах болсон тул тэр бүхнээс аль болохоор зайдуу явахыг эрхэмлэсэн бөгөөд ингэснээр тэдний амьдрал бусдаас тасрав.     Хоёр бие нэгэн адил идэр залуу, эв түнжин маш сайн ан гөрөөнд хоёулхнаа явна. Олсон олзоо ёстой сэтгэл харамгүй хуваалцана. Ингэхэд хэн хэнд нь ийм сайхан амьдрал хэзээ ч байгаагүй аж.
    Хэдэн сарын дараа өлөгчний гэдэс томорч хөл хүндрэн ан авд тууштай явж чадахыг байлаа. Тэрээр арга буюу идэш тэжээлийн хойноос ганцаараа зүтгэнэ. Яг энэ үеэр хавар болж ойр хавийн айл амьтад өвөлжөөнөөс гаран ийш тийш нүүдэллэн холдож одсоноос гадна хүмүүс үр төлийн алдахгүй авах гэж адуу малаа харж хандах нь чангарав. Хотын ноход нь хүртэл тун сэргэг болж, хоттой хониндоо оруулахгүй боллоо.
    Гэлээ ч тэрбээр зүтгэнэ. Заримдаа тав зургаан хоногоор ч алга болно. Тэр зуураа өөрийн гэдсийг өгрий яс, үхсэн малын сэг төдийгөөр зогоож аваад айлын хот руу гэтэн мярайна. Тэгээд эс бүтвэл адуу руу дайран азаа үзнэ. Түүнээ эс бүтвэл зээр хөөж үзнэ. Энэ ч бас амаргүй, ганцаараа хөөж гүйцэхэд бэрх юмны нэг.
    Ингээд аргаа барахдаа туулай эрэн бут шиншилэхэд хүрнэ.
    Энэ үедээ сайх чоно: “Амьдрах гэдэг алалцах дайснаас хэцүү” гэдэг хүн хоорондын ярианыг сонссон бол өөрийн эрхгүй “Ээ тийм, ёстой тийм” гэж дуу алдах байсан биз. Гэвч тэрээр өмнөө тулгарсан үйл хэрэг бүхэнд арван хэдэн төрлийн арга ухаанаа гаргаж чаддагаааа эргэх бүрдээ эрхгүй олж омогтой байдаг байлаа.
    Сүүлийн удаа явахын ихийг яваад олсон олз тун тааруу, тураалын туйлд хүрсэн хөгшин оонын зовлоготой ирэхэд өлөгчин нь зулзагласан байлаа. Аман дахь ооноо өмнө нь хаямагц өлөгчин, нялхарсан биеэ арай ядан өндийлгөн босов. Илгэн хэвлий дор нь багтан нам гүм унтаж байсан найман нялзрай бэлтрэг хүйтэн жаварт цохигдон, нэг жигдийн нарийхан дуугаар шуугилдан үлдэв. Эрт урьдаа мань эр энэ мэтийг сонирхох байтугай дуу чимээнээр нь жигшин зугтдаг байсан аж. Гэтэл одоо тийм биш болжээ.
    Харах тусам нүд булааж, үнэр нь хүртэл ариухнаар ханхална. Хойшдоо өдөр хоногийг ирэх тусам бие бялдар өсөн торниж улмаар сэтгэл булаалаа. Гэвч үүнийхээ зэрэгцээгээр хомхой долгомцог нь жигтэйхэн. Эхийнхээ мээмийг уран тасдаж залгихаас яавч буцамгүй болсон тул, эр эм хоёр бэлтрэгээ тэжээхийн тулд өөрсдийнхөө биесийг эцтэл туртал зүтгэв.
    Хажуугаар нь тохиолдсон гай гамшиг цөөнгүй. Нэг яваад ирэхэд бэлтрэгнүүд нь хөөцөлдөн тоглож байгаад нэгнийгээ өндөр хаднаас нисгэсэн байх бөөөд тэгээд тэр нь түүнээс болон үхэв. Дараа нь нэг өдөр бэлтрэгнүүд нь наранд гаран тоглолцож байхад бүргэд нэгий нь шүүрэн авч одов. Эцсийн удаад гэдэснийхээ хэрийг үл мэдэн идэж орхиод бас үхсэн байлаа.
    Иймд эр эм хоёр санаа сэтгэлийн талаар ядмаг, бөөн зовиур эдэлж байлаа.
    Хүн бүр хүүхдээ хөлийн дөрөөнд, гарын нь ганзаганд хүргэхийг зорьдог бол чоно бэлтрэгээ хөлий нь гөрөөнд, амы нь цусанд хүргэхийг эрхэмлэдэг ажээ. Энэ ёсоор Дулаан хайрханы хүү өлөгчинтэйгээ зургаан сар зүтгэснийхээ эцэст бие даан амь зуухтай болгож сэтгэл амарлаа.
    Бодвол эдний амьдрал ингээд нэг амрах баймаарсан. Гэтэл тэгдэггүй. Дүн өвлийн хүйтэн ид дундаа ормогц өлөгчний ааш зан гэнэт хувирлаа. Хэдэн өдөр үдшийн бүрэнхийгээр Дулаан хайрханы хэдэн оргилыг дамжин улин гиеүрч, ойр орчмын бүх эрсийг дуудан цуглууж аваад: “За, одоо та нар миний хойноос эр бяраа үзэлцэх цаг болсон!” гэх мэт жавар сөрөн давхиж гарлаа. Энэ бол “Гэм биш зан, гэнэт биш хууч” гэгчээр ингэх л учиртай юмсанж.
    өлөгчнийг даган давхигсдын дунд Дулаан хайрханы хүү мөн оролцов. Гэвч ноднингийнх шигээ биш, ямагт өлөгчний ард бөгөөд түүндээ нүүр талтай. Нөгөө талаар хөл улдах, бусдад гадуурхагдах энэ тэр бүхнээс гадуур, харин ч айлган сүрдүүлнэ. Аягүй дураа хүрвэл өлөгчинтэйгээ элбэн зад хэмхчиж хаяна.
    Эцсийн бүлэгт өлөгчинтэйгээ ахин бэлэг зохицоод уг нутаг Дулаан хайрхан руугаа буцсан билээ.
    Хойшдын үйл явдал гэвэл өнгөрсөнтэйгээ ав адил. Тэр байтугай өнгөрснөө эргэн давтсаар идэр насаа өнгөрүүлсэн гэж хэлж болох байна. Ганцхан онцлон тэмдэглүүштэй нь одоогоор дөрвөн жилийн өмнө, өнөөх жил бүр давтагдсаар ирсэн өвлийнхөө гүйдлээс буцах замдаа нэгэн бод малын нэгэн сэг дээр санамсаргүй очсоноос болж өлөгчин хойд хөлөө хавхдуулжээ. Гайтай тэр хавхнаас хөлөө авах гэж үй түмэн үйлээ үзсэний эцэст хүн ирэхийн бараанаар тэр хөлөө тас хазаж үүрд доголон хоцорчээ.
    Тэр цагаас эхлэн өлөгчний бие өөдөлсөнгүй. Нас ч өөрийн эрхгүй өтлөн уруудах замдаа орсон аж. Мөн тэр цагаас хойш өлзий болсон Дулаан хайрхандаа хоргодохоос өөр хааш ч хөдөлсөнгүй. өнөөдрийн хувьд өлөгчин, хазах шүд бараг үгүйтэй адил, харах нүд галгүй болоод улцан. Толгой салга, ан амьтан барих байтугай бэлэн байгаа идшийг идэх гэхдээ хальт авах нь ерийн хэрэг болсон бөгөөд гагцхүү үзэхийн ихийг үзэж, өгөр муу санаа бүхнийг олсон хөгшнийхөө ивээлээр амьдрах болсон ажээ.
    Хөгшин чоно өлөгчнөөс эхлэн бэлтрэгнүүдээ хүртэл цөмийг бүрдүүлж аваад Таргатын цагаан тал руу тааваараа шогшино. Хөгшний ард залуу эр эм хоёр дараа нь бэлтрэгнүүд тус бүрдээ дэг журамтай явж байхад тэдний бүлд саяхан нийлсэн залуу азарган хажууд нь гав ганцаараа. Тэрээр байн байн түрүүлэх гэж өвгөнтэй мөр зэрэгцэнэ.
    Хөгшний сэтгэлд: “Yгүй энэ тэнэг, юунд надаас түрүүлэх гээд байна вэ” гэдэг эгдүүцэл төрж, түрүүлэхийг завдах бүрд нь архиран шазалзана. Yнэндээ нэг сүргийг толгойлон авч явах амаргүй. Яльгүйхэн осолдлоор ямар ч аюул хүрч болдгийг хөгшин тун сайн мэднэ. Гэтэл азарган чоно дотроо үгүй ер яасан удаан явна вэ. Ингэж явснаар бид хэзээ юугаа олж идэх билээ гэж бухимдана.
    Зүүн хойноосоо босон бараан хар үүл урагш нүүн нүүсээр огторгуй бүрэн бүрхлээ. Ингэсхийгээд айхтар ширүүн бороо орохыг хөгшин чоно л сайн мэдэх бөгөөд тэр завшаанд ойрхон зуураас ам тосдож болно гэдэгт бат итгэнэ. Гэвч цаг эрт, айл хунар сүүнийхээ оройн саамыг сааж, унагаа барьж байгаа үе санж. Тэртээ зүүн өмнөх Таргатын гол хэмээх бяцхан голын дагуу дахь хэдэн хотоос хүн малын дуу чимээ тасралтгүй сонсогдоно. Хамгийн наад захын хотын ноход хуцав. Энэ бол “Тэнд чоно явж байна” гэж шуугилдаж байгаа нь тэр.
    Хөгшин чоно зогтусан чагнаснаа: “За, энэ ч яамай!” гэж бодон шогшоогоо үргэлжлүүлэв. Ноход хуцсаар бөгөөд тэр дундаас “Хөв хөв” гэж тайвнаар хуцагч нэгийг мань хөгшин аль хэзээний сайн танина. Тэр нь бол бие том, бяр чадал ихтэй, улаан халтар хоншоортой, хонхорцгон сүүлээ сэрвээн дээрээ хаян саахалцан давхидаг нэг ширүүхэн гайхал байдаг аж.
    Хөгшин чоно “Аа тийм, чи намайг хотондоо мөн ч олон удаа оруулаагүйсэн билүү. Одоо зүгээр, надад ч хот руу чинь ухасхийх чадал алга. Чи ч гэсэн өтөлж шүү дээ” гэж бодож явлаа.
    Мань хөгшин тэр бүх нохойн хучилтын дотроос бас нэгийг танив. Тэр нь бол нас залуу, сонор сэргэлэн, давхиа хурдтай, зүрх цагаан хар гичий. Эзэн нь ямагт ад үзэн өл мөлхөн тэжээдэг учир чадал дорой, гаансны мод шиг болтлоо гуриатсан нэг муу амьтан байдаг байжээ. Хөгшин чоно түүний тухай бодохдоо: “өө чи юу. Хуцах чинь аргагүй. Барааны газраас байтугай давааны цаанаас чимээ авдгийг чинь би мэднэ. Хөл чинь хурдан, ухаан чинь сэргэлэн. Уг нь чи манай төрөлд л төрсөн бол таарах байлаа. Гэтэл заяа чинь дутаж хот сахин хоолны шавхруу горьдон төрж дээ” гэж бодно. Азарган чонотэр нохдоос нэгий нь ч үл танина. “Ингэж дэмий шогшихын оронд энэ айлуудын хот руу орохсон доо” гэж л бодно. Таргатын голын айлуудын зүүнээ ирэхэд, зүүнээс нь бэлчээртээ гарч яваа адууны түрүүч гарч ирэв. Чононуудыг гэнэт харан зогтусаж, толгой өргөн хамар тачигнуулна.
    Хөгшин чоно ч эдний дунд яваа хэдэн морьдыг сайн таних байлаа. Морьдын дотроос татанхай хонготой хар хээр морь урагш түрэн гарч ирснээ хазан хайрахад бэлтгэн газар цавцлаа. Энэ бол бүр ч эрт цагийнх нь танил байлаа.
    Мань хөгшнийг анх хөл нь гөрөөнд, ам нь цусанд хүрч байх үед юмсанжээ. Энэ морь ч бага балчир даагандаа байсан цаг. Хөгшин чонын эцэг түүнийг ирээдүйдээ үр хүүхдүүдэд минь аюултай хурдан морь болно гэж үзээд нэг шөнө өөрий нь дагуулан очиж барьж идэхийг шийдсэн аж. Тэгээд хонгонд нь хүрч  чадсан боловч эх нь амь биеэ үл хайрлан хамгаалж дайснаас гадна азарга бүр ч аюултай эцэг чонын ар сэрвээнээс бөөн хэсгйг тас хазаж хаясан байх бөгөд эцэг чоно тэр зундаа өтөнд баригдан насан эцэс болов. Энэ морь ч төрөлхийнхөө хурдыг алдан жирийн унааны морь болсон ажээ.
    Энэ учраас хөгшин чоно нас бие гүйцэж, энэ тэрийг эргэцүүлэн бодохтой болсон цагаасаа эхлэн энэ морьтой дайралдах бүрдээ харуусалтайгаар нас барсан эцгийнхээ үлдээсэн их гавъяаг санан бахаддаг байлаа. Гэвч дайсан гэдэг хэзээд барагдан дуусах учиргүй ээ. Нэгий нь дармагц ард нь бас нэг үлдэн залган авч байдаг тавилантай. Тэр ёсоор татанхай хонготойн нь хойноос эндүүрэм ижил зүсмийн нэг морь ирж, эгдүүцэн газар цавчлах нь түүний төрсөн дүү байлаа.
    Эдний эзэн нь өндөр биетэй, янхигар цээжтэй, өргөн шанаатай шарангуйвтар царайтай, бүргэд шиг хурц харцтай нэгэн ахимаг насны хүн байдаг бөгөөд татанхай хонготын дүүг нас бие гүйцсэн цагаас эхлэн үе үе унан чоно хөөн авладаг болсон юмсанж. Иймд мань хөгшин чоно морь эзэн хоёрыг хэнээс ч илүүтэй таних аж. Yнэндээ сүүлийн жилүүдэд Дулаан хайрханы бүх чоныг тэр эр алахаа алж, алс холын нутаг руу хөөхөө хөөж бараг байхгүйтэй адил болгосон байжээ. Хүн бүхэнд чонын арга залийг бахдан: “Ээ дээ мөн ч тэнгэртэй амьтан шүү дээ” гэдэг байхад тэр хүн, чонын арга ухааныг өөрийнхөө алганыхаа зураасыг харж байгаа мэт тодорхой мэддэг байлаа. Yүгээрээ тэр эр ойр орчмын бүх чонын эрлэг нь болсон бөгөөд гэвч хөгшин чоно өмнө нь бусад чононоос гаршгүй арга ухаан гаргаж чаддагаараа өдий хүртэл өлөгчинтэйгээ эсэн мэнд яваа нь энэ байжээ.
    Цувран гарч ирсэн адуу түрүүлснээ гүйцэн нэгэн дороо тунарав. Унага даага багачууд нь “Энэ яваа чинь юу гэгч вэ” гэх байдлаар хошууран тасарч байтал онгон дэлтэй хар хүрэн азарга гэнэт давхин гарч ирж тэднийг зад элдэн дотогш хумьж, чоно руу толгой өргөн давшлах болов.
    Энэ азарга бол хөгшин чонын эцгийн амь насанд хүрсэн азарга мөн. Гэвч хөгшин чоно түүнд өшин хонзогнох сэтгэл алга, харин ч идэр залуугий нь амьдрал сэтгэлд нь тун таашаалтайгаар орох аж. “Ээ чи болно! Сүрэгт чинь би халдаж үл болохыг сайн мэднэ!” гэж урьдах замаа хөөсөөр байлаа.
    Тэнгэр бүрхсэн навсарсан хар үүл, эхнийхээ ширүүн дуслыг “Пис пис” буулган газар хаялаа. Дараахантай нь цахилгаан гялсхийж орчлон дэлхийг хүржигнүүлэв. Гялс хийх хурц гэрэлд нь нүд гялбан нэг үе таг сохор мэт болох бөгөөд ингэхийг урьд өмнө бараг үзээгүй бэлтрэгнүүд айн сандран гаслалдаж, эхээ ороон чигцэлдэнэ. Бороо улмаар ширүүсэж, аянгын дуу үргэлжлэн нижигнэхэд бэлтрэгнүүд тасралтгүй гаслалдаж идэр залуус нь ч айн бүрдэхэд хүрлээ.
    Харин хөгшин чононд энэ бүхэн юу ч биш, үүнээс цааш цахилгаанд дайрагдан үхэх хүртэл бишгүй байдгийг мань хөгшин мэднэ. Сэтгэлдээ тэр “Ээ дээ энэ бороо, идшийг бидэндээ эрхгүй хайрлана бий” гэж бодно. Хажууд нь азарган чоно: “Yгүй энэ хар борооноор ингэж явахын хэрэг юу вэ. Yүний оронд уул хадныхаа мухрыг сахин хэвтэж байсан бол юутай сайхан байх билээ” гэж бодно.
    Хөгшин явсаар л байна.
    Таргатын голын айлуудын зүүн өмнө, хагас өртөө хэртэй очсоноо хөл татаж, борооны эсрэг харан хэвтэв. Yүндээ хөгшин ямар ч дохио өгөөгүй боловч бусад нь мөн тийн хэвтэх ёстой аж. Аянгын дуу алст нижигнэх боловч аадрын ширүүн оролт шавшсаар байлаа. Ер нүдэнд үзэгдэж чихэнд сонсогдох юм алга. Гэвч хөгшин “ам тосдох юм аяндаа ирнэ” гэдэгт бат итгэж хэвтэх ажээ.
    “Энэ нь чухам юу вэ. Тэгж өөрөө аманд орж ирдэг өөх тос хаа байсан юм бэ”. Энэ бодлыг залуу азарган бодон уйтгарлана.
    Хэвтсээр байтал шөнө дунд өнгөрч бороо арилах тийшээ хандав. Гэлээ ч хөгшин хэвтсээр “Ээ дээ, эрхгүй ирэх л ёстой байдагсан” гэж бодно.
    Гэтэл гэнэт хонь майлалдах чимээ гарав.
    Эн бол яг хөгшний санан, зөгнөсөн хэрэг мөн.
    Ширүүн бороонд хотноосоо тасарсан хонь уруудан яв явсаар орж ирэх нь энэ аж. Yнэр нь хамрын үзүүрт ханхалж, сэржигнэх борооны сиймхийгээр бараан сүүдэр нь тодрон юу юугүй нөмрөн орж ирэхэд хөгшин чоно ямар хонь барьж авахаа бодов. Хамгийн түрүүн сэтгэлд нь, тарган иргэ буух аж. Гэвч мань хөгшин “Ээ болъё, би түүнийг чинь дийлэхгүй шүү дээ” гэж бодов. Хоёр жилийн өмнө нэг айлын хотонд орохдоо ирэг барьж аваад түүндэ дийлдэн чирэгдэж, нохдод нь бариулчихаа шахсан аж. Дараа нь хурган хонь санаанд нь оров. Мах нь зөөлөн болоод амттайхныг мань хөгшин сайтар мэднэ. Гэвч, эмгэн бид хоёрт арай хүрэхгүй болов уу? гэсэндээ нэг төлөг рүү үсрэн багалзуурдан авлаа.
    Төлөг цовхчин хөгшнийг дороо хийж дээр нь тонгочив. Гэлээ ч мань хөгшин тайван: “Дэмий ноцолдон тэнхээгээ барах хэрэггүй шүү дээ” гэж бодно. Халуун цус амандаа орж иртэл үгтээсээр төлөг тонгочих тусмаа өөрийнхөө хоолойг өөрөө таслахыг мань хөгшин сайн мэднэ.
    Төлөг газар унан баахан тийчилсний дараа мань хөгшин ам шүдээ салган авч өндийлөө. Эргэн тойронд юу болж байгааг ажихад хоёр залуу аль хэдийн нэг нэгийг унаган идэж дэргэд нь бэлтрэгнүүд ухаангүй ховдоглон бөгсөө тонтогнуулан зулгааж байлаа. Нөгөөтэй нь үргэсэн хонь зайлан зугтахыг бодохын оронд тэнэглэн ширтэж зогсох аж. Дэргэд нь хөгшин өлөгчин, төлөгний нимгэн цавиас эхлэн идэх гэж нудчин ядаж байлаа.
    Мань хөгшин: “Ээ, чи намайг хүлээ!” гэх байдлаар өлөгчнийхөө хошууг хойш түлхэн өөрөө төхөөрч эхлэв. Эл ажилд дадлагатай ч байлаа. Юу юуны урьд сэвстэй нь хутгахгүйг хичээн гүзээгий нь салган авч хойш тавиад амгалан тайван идэж гарлаа.
    Хоёр залуу чоно гэдсээ цадмагц дахин хонь руу орж, аль амандаа дайралдсаныг барилан хаялах болов. Ингэж гэмээ нь тэд сэтгэл ханан цаддаг байлаа. Бэлтрэгнүүд нь дагалдан жижиг хургуууд хөөн давхилдана.
    Энэ бүхнийг хөгшин өмнөхөө тайван идэх зуураа ажиж байсан бөгөөд өөрөө ч мөн идэр залуудаа ингэж байсан аж. “Ээ дээ, идэр залуу нас гэдэг чинь ийм л байдаг даа” гэж бодсоноо: “Yгүй энэ бүхэн эцэстээ гай болдог шүү” гэж бодогдон дотор нь зарсхийв.
    Иймд мань хөгшин дутуу идэн өлөгчинтэйгээ уулынхаа зүг яаран зүтгэв.
    Таргатын голын адаг дахь нэгэн хот, үүрийн шаргал туяагаар хонь тасран одсоныг мэдэн бөөн шуугиан дэгдээв. Чоно нохойд орсон байх гэдэг бодол хүн бүхний сэтгэлд орж, нүд нь орой дээрээ гаран сандарцгаана. Хойноос нь явах морь мал хаа юу байдаг билээ гэж нэг хэсэг мунгинаад унаатай хэдэн хүн явлаа.
    Тэр хүмүүс чоно идсэн сэг үзэж бүр ч шогшров. “Энэ манайх, тэр танайх, үгүй энэ хэнийх вэ” гэсэн үг хүн бүхний амнаас гарна.
    Энд тэндгүй хэсэг хэсгээр тасарсан хоньдыг “Чаа, чаа” хэмээн цуглуулах зуураа уруулсан шархадсан хонь тоолон мөн л шогшролцов. Чоныг хараан зүхэлцэх нь маш их: “Алахсан цохихсон, арьсыг нь хуулахсан” гэдэг үгийг дор бүрнээ өгүүлнэ. 
    Тэдэн дээр шар оройт хуучин хилэн малгайн хар хүрээг урагш дарж өмссөн ахимаг насны янхигар эр хүрч ирэв. Энэ хүн өөр хотын хүн бөгөөд хөгшин чонын голд орсон танил Цэрэнчимэд гэгч байжээ. Тэрээр өглөө адуунд мордон цуглуулж аваад улаа явдал болсныг мэдээд энд иржээ.
    өглөөний мэндийг урьдчилан мэдэхийн оронд Цэрэнчимэд, “Пээ, юутай тоогүй юм болох нь энэ вэ” гэж харууслаа илэрхийлж, нөгөө хүмүүсийн халаглалаа үргэлжлүүлэн урсгахад: “Ээ дээ унтах нойрондоо харам бол үүнээс ч илүү гай гарз гарна даа” гэдгээр бүгдийн амыг таглав. Дараа нь тэр, сэг шархтай хонь нэг бүрийг ажиглан байн байн эрүүгээ маажин Дулаан хайрханы зүг ширтэж байлаа.
    Тэндээ Цэрэнчимэд элдэв дэмий яриан үүсгэн цаг нөгцөөсөн зүйлгүй, адуугаа туун харив. Тийнхүү унаагаа уяж сувай адуугаа бэлчээрт нь гаргасныхаа дараа ойр орчмынхоо чадмаг эрсийг орон гэртээ урин дуудаж цуглуулав.
    Эдний айраг нэртэй сайхан. Цугларагсад сөгнөн тавьсан айргийг нь амтархан уух зуураа голын адгийн айлын хонь чононд орсныг харилцан хөөрөлдөв.
    Ийнхүү үг яриа аяндаа дэлгэмэгц Цэрэнчимэд:
    -Тийм ээ, би өглөө очиж нэг нэгэнгүй үзсэн. Хонь хядсан чонын дотор хоёр муу хөгшин чоно оролцсон байдаг шүү гэхэд хүмүүс: Yгүй энэ чинь юу гэнэ вэ? гэх мэт гайхан бие биеэ харлаа. Тэр дундаас Цэрэнчимэдийн найз Гончиг гэгч “Хэ хэ” инээж:
    -Цэрэнчимэд минь чи тэр чоныг үзээгүй байж хөгшин залууг нь яаж мэдсэн байна даа байз? гэж ёжлон асуулаа. Хариуд нь Цэрэнчимэд:
    -Ажиглаж чадвал андашгүй гэж өөдөөс нь нэг сайн харснаа: “Нэг төлгийг хоёр чоно идсэн байлаа. Гэхдээ ясыг нь тойруулан зулгаасан атал гүйцэд идсэнгүй. Уг нь залуу чононд бол нэг төлөг гэдэг чинь нэг удаагийнх нь тааруухан хоол байгаа юм”.
    Хүмүүс: “Нээрэн тийм шүү дээ” гэж ам амандаа өгүүлэлдэв.
    Цэрэнчимэд:
    -Ер нь хоёр чоно нэг малыг дундаа идэхдээ бие биеэс өрсөн ухаангүй шомбоддог байтал тэр төлгийг хоёр чоно цээж бөгсөөр нь хуваан тун аятай идсэнийг үзэхэд эр эм хоёр байж таарна даа.Энэ даруй Гончиг: “Ээ дээ, тэгэлгүй дээ” гэж хэлэв.
    Цэрэнчимэд: “Бөгсийг нь идсэн чоно махны аль зөөлнийг дагуулан идэхдээ ямагт зулгаан салбарлуулсны нь үзэхэд хариугүй хөгшин, ээ дээ өлөгчин л байх ёстой. Харин цээжин талыг идсэн байдал өөр, махыг ихэвчлэн тас хазаж зөөлөн яс, мөгөөрс мэтийг мэрсэн байв. Ингэхлээр энэ ямар чоно байж таарах вэ?”
    -Ээ дээ, эр хөгшин чоно тэр байж гэж нэг нь хэлэв.
    Энэчлэн Цэрэнчимэд бусад сэг, уруудсан хонь нэг бүрийг нарийвчлан ажигласнаараа чоно тус бүрийн нас шүд, бяр хүч, тоо байг ёстой гарынхаа алганы зураасыг харах мэт дэлгэрэнгүй ярив. Дэргэдэх хүмүүс нь дув дуугүй чих тавин чагнах бөгөөд дотроо түүний үнэхээр гарамгай судлагч болохыг танин бахдацгаана. Ярианыхаа төгсгөлд Цэрэнчимэд:
    -Чононууд Дулаан хайрханаас ирэх шиг боллоо. Сүүлийн жилүүдэд хөөж тууж нэг ч үгүй болгосон бололтой билээ. Нэг бол ганц хоёрын зэрэг хашир юм үлдсэн ч байж мэднэ. Эс бол өөр газраас явуулын юм ирж нутагласан байж мэднэ. Юу ч гэсэн одоо гэдэс цадсан дээр нь араас нь үргээн бэлд оруулж авлана байгаа!
    Хүмүүс “Тэгье” гэж ам амандаа хэлэв.
    Маргаашаас нь эхлэн Таргатын голын айлын шон дээр нас бие гүйцсэн хурдан морьд сойгдов. Хүмүүс хоор зуураа чоно авлахыг ярилцаж хүүхэд багачууд даган давхилдах гэж хөл хөөр болно. Зарим нь хоёр хөгшин чонын тухай сүр бадруулан ярихдаа:
    -Ээ дээ, та минь, энэ хойд ууланд чинь жилдээ нэг хоёр удаа гадагш гаран гэдсээ цатгаж явдаг хоёр хэцүү хөгшин чоно байдаг гэнээ! гэхэд, олны дунд хашир тоологддог нэг нь:
    -За, түүний чинь хэн үзэж ирээд айлгаж байгаа хэрэг вэ?
    -Хэн юу байх вэ, Цэрэнчимэд гуай урд хотын хонь чононд орсныг үзээд хэлж байна.
    -За яршиг! Цэрэнчимэдийн үе үе тэгж барин тавин дэгсдүүлэхийг мэдэхгүй хэн байх билээ.
    -Yгүй ээ үгүй, баримты нь тодорхой гаргаад байгаа юм. Гэтэл тэр хоёр хөгшнөөс гадна бэлтрэгэн хоёр залуу чоно явсныг сайн мэдэж байгаа юм.
    -Мөн дөө, тэгж л дэгсдүүлдэг байгаа юм.
    -Хэрэв чи миний үгийг үнэмшихгүй байгаа бол яах вэ? өөрөө яваад үз!     -Ингэхэд авлах өдөр чинь хэзээ билээ дээ.
    -Нөгөөдрийн маргааш.
    -Нөгөөдрийн маргааш байх нь юу ч билээ дээ. Одоо л цатгалан дээ нь хөөж хэвтэхгүй.
    -Yгүй, идсэн даруйд нь хөөхөөр юу ч болдоггүй идсэнээ амаараа гаргаж орхиод гүйцэгдэхгүй болдог гэнэ. Гурав дахь хоног дээрээ л идсэн нь ид шингэж яаж ч чаддаггүй дээрээ байдаг байх.
    -За энэ ч мөн Цэрэнчимэдийн үг байна. Yнэнч юм уу, худлаа ч юмуу хэн мэдлээ. Аягүй бол унаа морьдын чинь гарз болж магадгүй л байх.
    -Олны дунд иймэрхүү яриа гарсан боловч авлалтад тэд бие биеэ уриалав. Гурав дахь хоногийн өглөө Дулаан хайрханы араас үргээхэд оролцох хүн хорь шахам, өвөрт нь нуугдан отож байгаад тал руу хөөн цохих эрс арав болжээ.
    Уулын ард гарсан хүмүүс нэг зэрэг хашгиралдан урагш давшлаа. Yе үе дарин цэнэгт цахиур буугаар буудах бөгөөд дуу нь Дулаан хайрханы хад чулуу дамжин нүргэж оршсон бүхнийг нь цочоох аж.
    Энэ даруй залуу өлөгчин босон харайж, уул өөдөө мацав. Ард нь бэлтрэгнүүд аюул болж байгааг мэдэх боловч эрхлэн тоглон цогихоо эрхэмлэн наана цаанаа орон давхилдана. Хоёр дахь удаагийн буудалтанд залуу эр чоно босон харайв. Тэрээр хүнд нойрноосоо гэнэт цочин сэрсэн тул ухаан элий балай. Нэг үе хааш явах ухаанаа олохгүй мансуурснаа мөн л уул өөд мацав.
    Тэр өдөр мөн халуун, идсэн хоол ч бас хүнд, амьсгаадахын ихээр амьсгаадна. Уулын оройд гараад эргэн харахад бараа бараагаа харан давшсан хүмүүс унасан мориндоо ташуур өгөн хашгиралдана. Урагш харахад элгэн хүрэн өнгөт хад сархиаг эзэлсэн эгц цавчим энгэр бөгөөд түүний үрчлээ болсон ганга жалгын нэг рүү өлөгчин, бэлтрэгнүүдтэйгээ орох үзэгдэнэ. “Ээ хай, энэ зөв үү? Буруу юу?” гэж залуу чоно сэтгэн эргэлзэх аж. “Ингэхэд нөгөө зөнөг хаа вэ? учир утга нь үл ойлгогдох ийм цагт түүнийг бараадвал дээр байж мэднэ” гэж бодон ойр тойрноо нэгжин харав.
    Дахиад л буун дуу! Энэ дуу аймшигтай дуу. Урьд өмнө ийм дууг тийм ойрхоноос сонссон удаагүй байлаа. Сонссон байлаа ч гэсэн буун дуу, бүх чонын төрөлхийн цог заль, сүр жавхланг нэг мөсөн сөнөөгч нь байлаа.
    Залуу чоно урагш суга үсрэн уулын уруу өөрийн ухаангүй оров. Ардаа тэр алд дэлэм газар өмхий хар зураас хаяснаа өөрөө үл мэднэ.
    Энэ үед хөгшин чоно өлзий болсон хадныхаа мухарт хэвтсээр байлаа. Yнэндээ гэдэс хагас цадсан тэр нэгэн цагаас эхлэн: “Ээ хай, хэт ойроос идсэн хоол аягүй бол амь насанд цөв болж болох шүү” гэсэн нэг аягүй бодол сэтгэлд нь эргэлдсээр байсан аж.
    өнөөдрийн хувьд уулын араас хүмүүс гэнэт хашгиралдан давхихад мань хөгшин учрыг бүрэн мэдсэн бөгөөд уулын бэлд эртний танил хүн нь унаа мориныхоо хамт хүлээж байгаа нь нүдэнд үзэгдэх шиг болжээ. Хүмүүсийн дуу ойртох тусам мухартаа шигдэн буун дуу байн байн пин хийхэд амин сүнс нь зайлах боловч тэсвэрлэнэ. Эцэст нь хоёр хүн мориныхоо амьсгааг дарсаар дэргэд нь ирэн бууж дүнгэр дангар ярилцахад сэтгэл шулуудан айн мэгдэхээ бүрэн мартав. Морь нь чонын үнэр аван хамар дуугарган гэдрэг угзрахад эзэд нь “Хайя хайя” гэж тогтоож аваад тамхиа татацгаав. Энэ бүхэн мань хөгшинд маш тод, хадны мухарт хамтдаа байгаа юм шиг байлаа. Урд өмнө хүн амьтантай ингэж тулгарч байсан удаагүй бөгөөд хүний үнэр дэргэдээсээ хэчнээн аягүй байдгийг анх удаагаа үзэн ой гутав. Гэтэл татсан тамхины утаа хадны хөндий рүү орж ирэн хамар нармайг шархируулан найтаалгах гэж сандраав. Энэ бүхнийг хөгшин чоно даван туулах гэхдээ, нүд анин хошуугаа хадны мухар руу гүнээ шигтгэсэн тул амьсгаа тагжран бараг муурах шахлаа.
    Хүмүүсийн мордон явмагц мань хөгшин гэдрэг гулган хөндийнхөө аман дээр ирж хоншоорын үзүүр төдийхнийг гадагш гаргаж агаар амьсгалав. Нөгөө хүмүүсийн үнэр ба татсан тамхины нь утаа орчин тойронд шингэн ханхалсаар аж. Сэтгэлд нь одоо хүргэн хүү, хүү хүүхэн, хөөрхий муусайн ач нар, идэр цагаас өдий хүртэл ханилсан хань эмгэн буурал өлөгчнөө дэс дараалан бодов. “Ээ дээ тэд маань юу л болсон бол. Над шиг анир чимээгүй хэвтэж байж амиа аварсан бол уу. Ээ, үгүй байх. Яавч чадаагүй байх” гэхчилэнг үргэлжлүүлэн бодлоо.
    өдрийг арайхийн өнгөрүүлж аваад үдшийн бүрэнхий болмогц хадныхаа мухраас гарав. Эргэн тойрныг нарийвчлан ажихад бүх юм хуучин хэвэндээ: “Хөгшин чоно айх аюулгүй ээ!” гэх мэт аж. Гэлээ ч хөгшин болгоомжлоно. Аюул бүхэн болгоомжгүйгээс болдгийг сайн мэдэх тул хадны оройд гараад эргэн тойрныг дахин ажигласнаа: “Ээ та минь, та нар байна уу? байна уу? байна уу?” гэж намуухан дуугаар уянгалуулан улив.
    Гэтэл анир алга, юу ч алга.
    Хөгшин чонын сэтгэлд: “Ээ, би чинь энэ хорвоод гав ганцаараа болчих нь энэ үү” гэдэг бодол төрөн гол нь харлалаа. Айх болгоомжлох цөмийг мартан ахин ахин улилаа. Улих дуу нь хад дамжин цуурайтаж, үдшийн сэрүүн тунгалаг агаарыг нэмэн нэмэн донсолгоно.
    Гэлээ ч хариу алга, юу ч алга.
    Дээр нь тэнгэр тун тунгалаг, төгрөг сар, түг түмэн од гялалзахын ихээр гялалзах нь гагцхүү мань хөгшнийг ширтэн: “Ээ өвгөн чи одоо гав ганцаараа болсон шүү” гэх мэт байлаа. Дэргэд нь уул хад, өвс ургамал, навч нахиа бараан сүүдрээ ийш тийш хаян сэрвийхээрээ сэрвийх нь мөн л мань хөгшнийг “Ээ өвгөн чи энэ хорвоод ганцаараа болсон шүү” гэх мэт аж.
    Эрт урьддаа нэг зун бүх бэлтрэгнүүдээ хүн амьтанд хядуулж орхиод шөнө нь өлөгчинтэйгээ хоттой хонинд нь орон сүйтгэж, өс хонзонгоо авч байсныг санав. Гэтэл одоо тэр цаг биш, тэгдэг нас аль хэдийн талийн одсон тул хөгшин зөвхөн гуниглана.
    Гэтэл Дулаан хайрханы зүүн өндрийн өврөөс нэг чоно хариугүй дорой дуугаар гиншин улив. Энэ бол эмгэн нь: “Ээ, би энд эсэн мэнд байна шүү” гэж байгаа нь тэр билээ. Хөгшний сэтгэлд: “Аа ашгүй тэр маань мэнд!” гэж бодогдсон боловч хариу дуугарсангүй. Эмэгчин, азарган, ач үрс юугаа санан од мичдийг гөлрөн ширтэв.
    Энэ үед тэртээх Таргатын голынхон нам гүм, адуу малаа бэлчээрт нь гаргасан тул цөм гэр гэртээ байжээ.
    Айл бүрийн тоононоос гэрэл улалзана. Хүүхэд багачууд нь тараг ээдэм мэтийг дур мэдэн идсэнээрээ гэдэс цатгалан бөгөөд унтахад бэлэн. Гагцхүү томчуудынхаа яриаг сонирхон ор дэрэн дээрэ хөлбөрөлдөнө.
    өдрийн ан авлалтанд оролцсон нэг нь:
    -Нийт таван бэлтрэг, нэг өлөгчин, нэг эр чоно алав шүү дээ гэхэд:
    -Yгүй, нөгөө Цэрэнчимэдийн эр эм хоёр хөгшин чоно яалаа?
    -Тэр ч харин байгаагүй шүү. Хэрэв байсансан бол төдий олон хүн тэгж самнан үргээхэд заавал гарах ёстой.
    -Тиймээ, Цэрэнчимэд настай томоотой хүн мөртлөө үе үе ингэж барин тавин баримт гарган дэгсдүүлдэг эр гэнэ билээ.
    Эл яриан дундуур гадаа нь өлсгөлөн муу хар гичий онц сонор сайтайгаараа алс ууланд чоно улихыг сонсоод хар яр хуцав. Ухаандаа тэр, “Хүүе! Хүүе! Тэнд чоно ульж байна шүү, та минь мэдээрэй” гэж бусад нохдод мэдээ хүргэх гэсэн хэрэг байлаа. Гэтэл гэрийн эзэн:
    -Yгүй, энэ муу гичий гэв гэнэт хий хуцдаг өлөгчин шүү. Аль вэ хө гараад нэг сайн тас цохиод орхиоч! гэв.  Эхнэр нь үнснийхээ малтуурыг барин гарав. Удаж төдсөн ч үгүй хар гичий ганхийн гасалсан бөгөөд тэрээр муу хувь заяанд гомдож үнсэн дээр очиж цагираглан хэвтжээ.

    YР ТАРИА

    НЭГДYГЭЭР БYЛЭГ

    Булган аймгийн төвөөс гарсан суудлын 69 машин хүч аван хурдалсаар дөрвөн цаг гаруй явлаа. Уг машиныг уулын бартаа, ус горхины намаг шалбааг алинд нь боловч зүтгүүлэхэд зориулан үйлдвэрлэсэн тул хийц, бат, нум бөх. Иймээрээ алсын замд яваа хэн хүний бие чилээрхэн хүзүү чилэхэд хүрдэг ээ. Гэлээ ч манай оронд ялангуяа хөдөө аж ахуйнхан энэ машинд ижил дасал болсон төдийгүй үүнгүйгээр үйл хэрэг бүтээх боломжгүй гэж үздэг билээ.
    Энэ машины жолооч гэвэл Шийнэн, гуч хүрэх гэж яваа идэр эр, булчин чанга, нүүр толгой нар салхинд гандмал, нуруу дунд зэрэг, үг дуу цөөнтэй, үзтэл элдэв өвчин хүрэмгүй бөгөөд индүүдлэг нь аль хэдийн алдагдсан хар хүрэн костюмны шуудай болсон шуумгийг түрий эргүүлсэн ажлын хар савхин гуталд тулмайдан чихэж толгойдоо өнгө алдагдсан улаан брет малгайг дагздуулан тавьжээ. Энэ бүхнээ Шийнэн нэгэн бодлын гоёл, нөгөө талын шинэ үеийн маяг гэж үзэх ажээ.
    Жолоочийн дэргэдэх суудал хүнгүй. Харин ард нь эрэгтэй эмэгтэй хоёр зэрэгцэн сууж, хоёр талын хажуу ба ар өөрийнхөө зайг их бага чемодан, бөндий цөндий боодолтой юмсаар чигжин дүүргэсэн үзэгдэнэ. Эрэгтэй нь нэр Шинэхүү, Шийнэнгийн хар багын нь найз, бие бялдар эрүүл чийргийн хувьд ч Шийнэнгээс дутахгүй. Одоогоор ялгаварлагдах нь Шинэхүү царай тунгалаг, өмссөн хувцас цэвэр нямбай. Ийм байх нь арга буюу түүний Улаанбаатарт эргэж ирж байгаатай нь холбогдолтой бөгөөд хажууд нь суугаа эмэгтэй гэвэл шинэхэн ханилсан амраг Тунгалаг. Энэ эмэгтэйн мэргэжил үр тариа судлагч лаборант. Зүс царайн хувьд хүний сэтгэл эс булаам боловч хөмсөг өтгөнтэй, нүд сэргэлэн, шүд сайхан, өөлөн хэлэхэд  ам нь бага биш, шанаа өргөвтөр, дээд уруулд нь сахал ургаж байна уу гэмээр үсэрхэг ээ. Тэр мөртөө өмссөн нь ёстой шинэ маяг. Хүзүүндээ зүүсэн хурц эрээн будагт том модон зүүлт нь хүртэл орон нутгийн хүмүүст хачирхалтай харагдана. Yүнээс цаашихыг нь энд тоочин дурдахаа түр түдгэлзье.
    Энэ хэр тэд цөм дуугүй. Yүний урдтай Шинэхүү таван жил болоод анх орон нутагтаа эргэж ирж байгаагийнхаа хувьд асуух лавлах бүхнээ бүрэн гүйцэтгэсэн бөгөөд  Шийнэн ч тэр бүр дээр нь тодорхой хариулт өгөх гэж өмнөх замаа ширтэх дашрамд байн байн эргэн харсаар бараг хүзүү чилэхэд хүрсэн байлаа. Тэгээд ярих яриа нэгэнт дууссан тул одоо тус бүрнээ думбайлцах нь тэр байжээ. Гэлээ ч хүний сэтгэл хэзээ ч хоосордоггүй гэдэг ээ. Тэр ёсоор Шинэхүү Шийнэнгээс асуун лавлаж мэдсэнээ эргэцүүлэн явааг өгүүлэхэд нэгд, аж ахуйн жинхэнэ дарга Дамдин хоёр жилийн өмнө Улаанбаатар орж эмчлүүлэхээр явахдаа Шинэхүүгийн эцэг агрономич Санжмятавт ажлаа хариуцуулсныг эцэг нь эдүгээ хүртэл хийсээр байгаа байжээ. Хоёрт, энэ хар багын нь найз Шийнэн, угаасаа тракторчин болох хүсэлтэй байсныг Санжмятав өөртөө татан машины жолооч болгосон байв. Гуравт, Шийнэнгийн эцэг Увс аймгийн хотон ястан бүх аж ахуйн  хэмжээгээр хамгийн их зүтгэл гаргадаг хүн байсан бол одоо өнөөх эрт босож, орой унтах нь хэвээрийнхээ  дээр хэн хүний хийснийг ямагт голох болсныхоо хувьд хэнхэг зөнөг залгасанд тооцогдох болж нэр хүндээ  алдаж яваа байжээ. Дөрөв дэх зүйл нь бараг хов живийн чанартай, тухайлбал гурван жилийн өмнө намын хороонд Аривжар хэмээх хүн даргаар ирсэн байх  бөгөөд тэрээр эхнийхээ үед ажил хэрэгт айхтар  шамдгайлж энэ тэр хүний сэтгэлийг түгшээж байсан боловч өнөөх айхтар нь аяндаа сулрахад хүрсэн байжээ. Гэвч  тэр дарга саявтар болж өнгөрсөн МАХН-ын ХYП их хуралд оролцож ирээд нийтийг хуралдуулан тайлан илтгэл тавьсан нь тун ч дорвитой байжээ. Ингэснээрээ Аривжар хэн бүхний сэтгэлд “Одоо ч хөөрхий ажил хэрэг хэн бүхний өмнө айхтар оволзох цаг ирнэ бий” гэдэг сэтгэгдэл төрүүлээд дараа нь МАХН-ын ХYП их хурлын заалтыг амьдралд хэрэгжүүлье!” гэсэн том үсэгт самбарыг Шийнэн Миеэжав хоёроор бэлтгүүлээд  түүнээ аж ахуйн дундуур хөндлөн гардаг гол замын эхэнд зөөн суулгаж байсан аж. Гэтэл Санжмятав “Хүү аймгийн төвд онгоцоор ирээд нааш ирэх унаа хүлээж байна” хэмээн Шийнэнг дуудан ажлы нь орхиулж явуулсан юм байжээ. Энэ бүхнийг Шинэхүү Шийнэнгээс дуулснаа бодож явлаа.
    Унасан машин хуурай газрын зөөлөн шороог ардаа босгон хөврөлдүүлсээр бяцхан гүвээ даван хөндий рүү орж ирэв. Энэ хөндийг Хөшөөт гэдэг байв. Тунгалагт бол энэ газар ер танил биш “Машин маань одоо нэг донсолгоо багатай явах болов уу л” гэж бодно. Тэр дашрамдаа очихоор яваа үл таних хадмуудынхаа тухай бодолхийлэв. Хажуудсуугаа эр нөхрийн урьдчилан таниулснаар бол эцэг Санжмятав үг дуу цөөнтэй, ажил хэрэгт амь бие хайргүй зүтгэгчин, Баян-уул сангийн аж ахуйг анх байгуулахаас эхлэн агрономич. Иймд Тунгалаг “Ээ дээ ийм хүн лав хатуу  сэтгэл, дотуур тамиртай байж мэднэ” гэж нэг үе сэтгэл зовсноо “Yгүй ээ, харин ч сайхан санаат нинжин сэтгэлтэй байж ч болох юм даа” гэж бодон сэтгэлээ хуурлаа. Эхийн тухайд сэтгэл зөөлөн, хэн хүнтэй эвлэрэнгүй, уурлахын оронд аргадахыг эрхэмлэдэг гэж дуулсандаа хүндэтгэх сэтгэл төрөх аж. Шинэхүүд бол энэ газар хуучин танил. Гагцхүү таван жил үүгээр яваагүйдээ л нүднийхээ харааг хурцатган гүдгэр, хотгор нэг бүрийг ажиглана. Тэгээд урагш бөхийн Шийнэнгийн мөрийг цохин анхаарлы нь татаж,
    -Yгүй хөө, өнөөх хөшөө маань хаана байдагсан билээ? гэхэд Шийнэн,
    -Хүрэх арай болоогүй. Тэр дөнгөж харагдаж байна гэж толгой дохин заалаа.
    Шинэхүү “Аа тийм үү” гээд тэр зүг ширтэхэд домбон чинээ юм сүүмэлзэх төдий. Тэр нь бол эрт урд цагийн хүний дүрст боржин чулуун хөшөө. Дэргэд нь хүрсээр Шинэхүү “Алив чи зогсооч! Энд амарцгаая. Улаанбаатараас аймгийн төвд хүрэхээс илүүтэй ядрахад хүрлээ” гэв.
    Шийнэн араа мултлан тормос гишгэхэд Тунгалаг машинаас яаран бууж цээж тэнийлгэн амьсгал аван суниалаа. Шинэхүү үг дуугүйхэн явж хөшөөний өмнө очиж түүнийг  дуурайх мэт зогслоо. Хөшөөний толгой лантгар, нүд бүлтгэр, юм бодож буй шинжтэй атал цээжин тал дэндүү шувтан. Энэ нь тэр цагийн хүмүүсийн багаж зэвсэг муу байснаас эрж олсон чулууныхаа эрхэнд автсаных бол уу гэлтэй. Энэчлэн урд талын цээжинд ташуу зураас тэр цагийн хувцасны маяг, хэвлий ороосон нарийн зураас суран бүс, шувтан мөрний доош буусан гараа өмнөө зөрүүлж барьсан нь дэлбээ нээсэн цэцэг шиг болох ёстой байлаа.
    Шинэхүү дээр цагт энэ замаар явахбүрдээ энэ хөшөөг доромжлож үзэхийн үүднээс хамры нь эвдэх, нүдий нь сохлох гэж арав хорин алхмын зайгаас чулуу нүүлгэдэг байжээ. Одоо бол үүнээ гэмшинэ. Таван жил Шинэхүү хэдийгээр түүх археологоос гадуур боловч Улаанбаатарт суралцах завшаанд төрөл бүрийн эрдэмтдийн лекц ярианд суусан, түүхэн холбогдолт ном уншсан, мөн түүх дурсгалын музейг үзэн танилцсаны үр дүнд ийнхүү өөрчлөгджээ. Эдүгээ Шинэхүү энэ хөшөөнөөс тэрдээрцагийн хүний соёл боловсрол, эрдэм ухаан ба ур чадал, гоо зүй ба хүсэл эрмэлзэл ямар байсныг танин мэдэхэд хүрч байлаа. Энэ дашрамд би энэ хөшөөг анх байгуулсан тэр цагаас ньэхлээд өдий хүртэл эрхэмлэн нандигнасаар ирсэн эцэг, өвгөд юугаа ч хүндэтгэх ёстой болов. Ер нь энэ хөшөөний хэлбэрийг өнөө үетэй холбох гэвэл орчин үеийн урлаг, ялангуяа барималд нэвтрэн орж ирсэн хийсвэрлэх арга ухааныг бодогдуулам бөгөөд тухайлбал “Хүн төрөлхтний соёл боловсролын хөгжилт хэзээ ямагт эргэж буцахаар эрчимждэг” гэж сод мэргэн онолчийн хэлснийг ч санагдуулам ажээ.
    Шинэхүүгийн дэргэд Тунгалаг зөвхөн сонирхогч тул
    -Энэ хөшөө аль үеийнх бол гэж асуусанд,
    -Түргийнх л бол уу гэлээ.
    -Чи юугаар нь түргийн гэж байна вэ?
    -Музейд тавигдсан түргийн чулуун хөшөө иймэрхүү байснаас гэж Шинэхүү хариуллаа. Гэтэл Шийнэн,
    -Тэр түрэг чинь хэдий үед байсан ямар улс билээ?
    -Ямар гэх юу байхав, нэгэн бодлын манайхан, манай дээд үе.
    Шийнэнгийн сэтгэлд түүх ба түүний түмэн үеийн амьдрал, түүнийг судлах, хамгаалах сайхан зөгнөл эргэлдэх ажээ.
    Унасан машин хурдалж, хуйрнасан шороо ардаа хөврүүлсээр хэд хэдэн гүвээг орхиж дэвсэг дэнж өөд өгслөө. Энэ бол Баян-уул сум сангийн аж ахуйн дэвсгэр нутгийн зах байлаа. Энэ дэнжийн дээрх дэвсэг таван га хэмжээний газрыг долоон жилийн өмнө Шинэхүү Шийнэн хоёр анх удаа хагалж байсан удаатай байжээ. Гэтэл одоогоор тариа алга. Гайхалтай нь шарилж, өндөр шилбэт зэрлэгт идэгдсэнийг Шинэхүү харан цочиж,
    -Энд яагаад тариа тарьсангүй вэ гэхэд Шийнэн,
    -Ургахаа больсон. Уржнан юу ч ургаагүй. Ноднин өнжөөсөн. Энэ жил дуулбал бүрмөсөн орхиж байгаа юм гэнэ билээ гэж хэнэггүйхэн хариуллаа. Энэ нь Шинэхүүд тун ч аягүй болж “Алив Шийнэн ээ,  бууж үзье” гээд машинаа зогсоон цөм буув.
    Yзтэл энд тариа ургах бололцоо бүрэн алдагджээ. Анх энэ газрыг Шинэхүү Шийнэн хоёр хагалахдаа тракторын анжсыг 25 см гүн суулгаж өнгөн зөөлөн хөрсийг дор нь оруулж, хайрган талыг дээр нь гаргаж гэмтээснээс эхлээд жилийн жилд ус салхинд элэгдэх болж, сүүл сүүлдээ хөрсний үржим шим үгүй болж тариалангийн талбай биш, хог ургамлын талбар болдог байна. Гэтэл нэгэнт ийм болсон хөрс дахин сайжрахдаа зуун жил, түүнээс нааш малын бэлчээр ч болж чаддаггүй байжээ. Энэ зүйлийг Шинэхүү мэргэжилтэн багш нараасаа тодорхой сонссондоо санаа алдахад хүрлээ. Yнэн хэрэг дээрээ газрын хөрсийг ингэж сүйтгэх нь гэмт хэрэг ажээ. Гэтэл энэ хэргийг хэн хийв? Анх хагалснаараа шийнэн бид хоёр уу, эс бол дараачийн хагалсан хүмүүс үү, аль агрономичоороо аав минь болох уу гэж бодсоор “үгүй аль нь ч биш” гэж бодлоо.
    Эндээс тэд цааш яаж ид ургаж буй тариан талбайнуудыг дайран гарах боллоо. Тэр бүрийн ургац цөм  тарчиг “үгүй энд чинь зун болоогүй хэрэг үү” гэлтэй. Тэр дундаас арай дээр гэж үзсэнийхээ дэргэд машин зогсоон бууж үзэхэд гуурс нь нарийн, идээ таталт  муу. Энэ тухайд Тунгалаг судлах мэргэжилтнийхээ хувьд газрын шим барагдаад бордоо хийгээгүйгээс гадна хур бороо дутагдсанаас энэ гэж нотлов. Yнэндээ ч тийм. Иймд Шинэхүү “аавын маань ажил иймэрхүү л байгаа юм байна даа” гэсхийн бодож дотор нь гонсойход хүрлээ.
    Шинэхүүгийн ээж Дариймаа авгай өглөөний ес арван цаг хагасын үеэр сангийн аж ахуй аймгийн төв хоёрыг холбосон телефон утасны байранд дуудагдаж очоод “Байна уу, байна уу” гэж үг бүр дээр бүх тэнхээгээрээ хашгиран байж “Ээж ээ, би Шинэхүү байна аа. Одоо онгоцоор аймгийн төв дээр ирээд байна. Аавд хэлж унаа явуулна уу! Би хоёулаа явна”  гэх мэтийг арай хийн олж сонсоход энгүй их баярлажээ. Сэтгэлд нь “Yр минь энхрий хайрт ганц үрминь бүтэн таван жил... Ээдээ ээжийгээ эргэх байтугай ганц удаа захиа ч бичээгүй нь гомдмоор боловч одоо эргэж ирж байгаа нь юутай их баяр” гэж бодохдоо чухамхүү өөрийн бие хаана юун дээр байгаагаа ч мэдэхгүй болоход хүрчээ. Тэгээд юу юуны урьд Санжмятавт хэлж машин явуулаад дараа нь орон байраа янзлах, хүүгээ халуун хайр халамжаар угтах гэсэндээ шалаа угаав. Ширээ сандлуудаа цэвэрлэв. Цонхны шилүүд халтар байсныг ч угаалаа. Гэтэл бас хөшигнүүд нь тоостой бөгөөд өнгө үзэмж хоёроо бүрмөсөн алдаж гүйцсэнийг хараад “Энэ ч яая гэхэв дүүрсэн хэрэг болж дээ” гэж бодов. Тэгээд Санжмятавтыг ирэхэд
    -Ээш чи, хүү ирэх гэж байхад юунд ийм хэнэггүй байна вэ! Би энд ганцаараа... гэж гоморхон үглэхэд Санжмятав,
    -Тэвдэх юу байсан юм бэ? Ирэх цаг тухайд нь бэлэн хоол ундтай л байвал барав гэж уцаарлав.
    Дариймаа Санжмятавыг хүүгийн өмнө хэтэрхий хатуу сэтгэл гаргав гэж улмаар гомдож,
    -Yгүй чи бодооч! Хүү чинь таван жил сургуульд суун суралцаад ирж байгаа биш үү? Түүнд бид орон гэр аав ээжтэй хүн мөн сайхнаа даа гэж бодуулах нь чухал гэхэд Санжмятав,
    -Хм аа, уг нь чиний ингэж бодох нь ч зөв. Гэтэл эхийн санаа үрд, үрийн санаа ууланд гэгчээр хүү чинь одоо чиний хайр халамжийг шүтэхийн оронд дан биеэр боловч тусгаарлахыг л бодохдог оо гэж мөн л үл тоомсорлов. Энэ удаад Дариймаа нээрэн ч тийм байх гэж бодов. Гэвч хүүгээ хайрлах сэтгэл нь огтхон ч буурсангүй. Тэгээд алсад машины чимээ гарахад “Ашгүй одоо л ирж байгаа байх” гэж горьдон цонх руу үсрэн очиж хараад ачааны машин явж өнгөрвөл “За яамай, би ч бас энд хоол унд хийж амжаагүй байгаа” гэж бодон сэтгэлээ тайвшрууллаа.  Тэгээд Шийнэнгийн дүү хүүхэн Заяат гудамж уруудан явж байсныг хараад  дуудан ирүүлж “Алив хүүхэн минь чи наддаа тус болж үз! Миний хүү одоохон ирнэ. Би энд ганцаардан  тэвдэж гүйцээд байна. Хоршоо дэлгүүрт юу байдаг бол? Ямар боловч чи нэг кило чихэр, өндөр үнийхээс нь шүү! Тэгээд нэг шил архи. Алив Санжмятав  ийш нь мөнгө өгч үз!” гэсэнд Санжмятав,
    -Уухай! Одоо чамд хүүгээ архиар угжих чинь дутаад байна уу? гэж муухай харав.
    Дариймаа “Yгүй архийг хүүд биш, хүн амьтан орж ирэхэд амсуулъя” гэлээ. Санжмятав үг дуугүйхэн өвөр халаас руугаа гараа оруулан түрийвчээ гарган нээж мөнгө аван Заяатад өгөв. Дариймаагийн сэтгэл амсхийж гал тогооныхоо өрөөнд орж цай чанах, хоол хийх  ажилд оров. Эднийд бэлэн байгаагаас зөвхөн мах. Yнэн чанартаа Дариймаа нарийн хоол хийхийг бодовч хүүг ирэхийн өмнө яавч амжихгүй гэсэндээ бүхэл мах чанахаар шийдлээ. Гэтэл машины чимээ гарав. Дариймаа авгай “Энэ ч мөн байх” гэж бодон гал зуухны өрөөнөөс нөгөө өрөөнд орон цонхоор харахад үнэхээр мөн байв.
    Шинэхүү машинаас буухад “Эвий минь, үр минь ийм том болсны нь хараач. Эр хүн хорин тав хүртлээ өсдөг гэж үнэн байх нь ээ” гээд ахин харж “Эр эм нь үл мэдэгдэх нэг амьтан” гэхээс цаашихыг эс бодон хаалга руу явах зуураа ширээ тойруулан тавьсан сандлуудаа бас ч замбараатай болгох гэж түр саатлаа. Хаалга нээгдэхэд Дариймаа Шинэхүүг угтан авч чанга тэврэн үнсэхдээ хүүгийнхээ цээж ханагар, гар бадируун бүх биенд нь булчин суусны нь тэмтэрч мэдээд “Yгүй энэ чинь юу вэ? Би арай өөр хүнийг хүүгээ гэж эндүүрч байгаа биш байгаа даа” гэснийг бодоход хүрэн нүүрий нь ажиглаад үнэхээр мөн байгаад өөрийн эрхгүй нүдний нулимс дуслууллаа. Шинэхүүгийн ард Тунгалаг, хадмуудтайгаа анх удаа уулзаж байгаадаа хэрхэх ухаанаа олохгүй зогсож байв. Гэтэл Шинэхүү Тунгалагийг заан “Ээж ээ, энэ хүүхэн надтай гэрбүл болсон Тунгалаг, үр тариа судлан шинжлэгч мэргэжилтэн” гэв.
    Дариймаа авгай урд өмнө бэрийн тухайд тааварласан юм өчүүхэн ч үгүй тул ихэд цочин хараад “Ээ эвий минь!” гэж дуу алдан тэврэн үнссэн бөгөөд тэр зуураа Тунгалагийн нүүрний хэт зөөлөн хөрсийг уруулаараа мэдрэх дашрамд үнэрт усны хурц үнэр хамарт цоргих мэт ханхалсанд бараг найтаах шахам боллоо. Эдний дэргэд Санжмятав үр хүүхдийг үнсэн таалахаас тун ч гадуур, энэ мэтийг дэмий хоосон нялуурал гэж үздэгийнхээ хувьд Шинэхүүтэй зөвхөн гар барилцан мэндлээд  дараа нь Тунгалагийг эрх биш үнссэн дээр гэж бодон ёс гүйцэтгэв. Тэр зуураа Санжмятав Тунгалагийн задгай тавьсан сул гэзэг, уруулдаа тавьсан  бор шаргал будаг, тэгээд бас өмссөн өмд нь хэт өргөн энэ тэрийг харан эгдүүцэл төрөх аж.
    Шинэхүүд гэвэл эцэг эх хоёр нь ихэд өөрчлөгдсөн шиг санагдав. Ялангуяа эх мах мяраа шуугдаж, зүс царай шингэрч, нүүрэнд нь урд өмнө байгаагүй үрчлээс, үсэнд нь буурал нэмэгдсэн байв. Эцэг гэвэл хэвлий талаараа бүдүүрч, хэлэх, хөдлөх хоёр дээрээ амьсгаадах төлөвтэй болсон шиг байлаа.
    Дариймаа “Алив хүүхдүүд минь сууцгаа. Мэдээжээр та нар минь ирэх замдаа ядраа л биз” гэсэн Шинэхүү,
    -Зүгээр ээж ээ, бид ядраагүй гэх боловч ширээ рүү хандан суулаа. Дариймаа цай авчирч аягалах зуураа “Таван жил! Ээ дээ ээж нь хүүгээ бүтэн таван жил саналаа. Yгүй чи ядаж захиа бичихгүй байдаг чинь юу вэ?” гэхэд Шинэхүү,
    -Ээж минь, би тэнд сайн сууж байсандаа л тэр. Мөн та нараас захиа ирэхгүй байхад ч ашгүй сайн л байгаа байж гэж боддог байлаа.
    Дариймаа “Yгүй ер өө!” гэж гоморхон өгүүлснээ, гал зуухандаа оволзон буцалж байгаа махыг том цагаан таваг дээр гарган, ширээнээ авчран тавьж “Идэцгээ, шинэ мах” хэмээн хутга тавилаа.
    Махны чанар тун сайн, өөхөн тал нь дийлэнг. Дээш савслах халуун уур нь хамарт гоц хурц санагдана. Огтлон идэхэд бас ч амаргүй. Ялангуяа Тунгалагт хэдхэн огтолж идсэний дараа төмс байцаа бас будаа ногооны төрөл үгүйлэгдэх аж. Гэлээ ч идэх ёстой. Хадам эхийн анхны хайр хишгийг аль болохоор хүндэтгэх ёстой гэж бодон биеэ албадаж ам руугаа явуулсаар л байлаа. Шийнэн их бага хоёр чемодан бөндий цөндий юмсы нь хамт барин орж ирэв. Yнэндээ Шийнэн Санжмятавыг ихэд хүндэтгэхийн үүднээс эднийд орж ирдэггүй байсан бол энэ удаа Шинэхүү Тунгалаг хоёрын юмыг дотогш оруулж байгаа нь энэ бөгөөд яаран эргэж гарах гэсэнд Шинэхүү,
    -Хүүе чи наашаа, энд суу! гэж дуудлаа.
    Шийнэн, “Зүгээр, зүгээр би явалгүй горьгүй” гэсэнд Шинэхүү
    -За яршиг! Эртний найз ингээд гарч явах чинь юу билээ. Суу?
    Энэ даруй Дариймаа ч “Нээрэн эртний найз. Суу тийш ээ! Мах ид” гэсэнд Шийнэн суулаа. Энэ завшаанд Тунгалаг хутгаа Шийнэнд өгч өөрийнхөө идэхээс зайлсхийв.
    Заяат орж ирлээ. Хоршооноос авч ирсний нь Дариймаа угтан авахдаа “Хүүхэн минь баярлалаа” гээд одоо явж үз гэж хэлэхийн оронд цаасанд савласан чихрийг задлан хэдэн ширхгийг гардуулаад “Намын хорооны даргыг манайд ирнэ үү” гэж хэлж үзээч гэж сэм өгүүлэн гаргалаа. Тэгээд Дариймаа чихрийг таваглан ширээнээ тавьж, шил архины бөглөөг задлан хүн бүрд хундаглав. Санжмятав Шинэхүүд хандаж,
    -За чи ч яахав биднээ мэнд сайн байгааг бодохдоо захиа бичдэггүй байсан юм байж. Гэтэл гэрээ мартсан Гэсэр гэгчээр зуныхаа амралтаар нааш ирэхийн оронд хаашаа алга болж байсан хэрэг вэ? гэсэнд Шинэхүү,
    -Ажилд аав аа. Дөрвөн удаагийн амралтаа дөрвөн аж ахуйд очиж, тэдний ажил төрлийн арга барил, хөрс шорооны нь байдал, ургацы нь чанар байдалтай танилцсан.
    -“Зүйтэй!” гэж Санжмятав сайшаах дүр үзүүлээд, “Гэвч чиний гэрээ мартах чинь өнөөх л төрөлхийн зөрүүдийнх л байсан байх аа” гэж инээмсэглэв.
    Эцгийн энэ үг Шинэхүүд хачин сонсогдох аж. өөрийгөө Шинэхүү ер зөрүүд биш харин, эвлэрхэг, хэн хүнтэй дэмий сөрөхийн оронд аялдан дагалдахыг хичээдэг гэж боддог байжээ. Иймээрээ Шинэхүү,
    -Би зөрүүд гэж үү гэж ихаар хараад “Yгүй би зөрүүд биш харин аялдан дагагч” гэв.
    Эцэг “үгүй ээ, чи зөрүүд. Жишээлбэл анх арван жилээ төгсгөөд яалаа?”
    -Яасан гэж?
    -Амьдралд чинь арай наашатай талыг бодож утга зохиол бараадуулах гэхэд агроном, агроном, агроном гэж зөрснөө чи яах вэ?
    Тунгалагт эцгийн энэ яриа эс таалагдахаж. Иймд эр нөхрөө өмөөрөх сэтгэл төрж байсан бол дараа нь утга зохиолыг хэн хүний дурын хэрэг мэт үзэж байгаад арга буюу ам нээгүүштэй болсон аж.
    -Та утга зохиолыг Шинэхүүд нааштай байсан гэж үзэж байсан гэж үү? Миний санахад харин хамгийн хол нь байхаа гэсэнд Санжмятав, үгүй энэ чинь бас юу билээ” гэсэн байдлаар ихээр харж,
    -Нааштай, хамгийн наад зах нь утга зохиолын талыг барьсан хүн наранд гандаж, салхинд элэгдэж, шороонд дарагдаж явахгүй нь магад. Цаашилбал нэр алдар мандаж, гавьяа шагнал хүртэхэд ойр.
    -Тэр ч тийм л байх. Гэвч тэр алдар гавьяанд хүрэх авьяас хаана вэ. Авъяас нь хүрээгүйгээс болж ард нь хаягдаж байгаа хүмүүс алиныг тэр гэх вэ. Түүнд орохноо агроном амьдралд хамаагүй нааштай.
    Энэ удаа Санжмятав давагдахад хүрлээ. Гэвч шатар тоглоход нүүдэл орхиж болдоггүй шигээр,
    -За яахав тийм ч гэж бодъё. Гэвч би одоогоор нөхрийн чинь зөрүүдийг хэлэх гэж байгаагийн хувьд цааш яръя гээд нэмж өгүүлэхдээ, агрономич болох гэж ухаан жолоогүй зүтгэсэн уг сургуульд нь яаран явуулах гэхэд “Yгүй би урдаар трактор барина” гэж зөрөөд, “За тэгвэл май” гэж сайн трактор гаргаж өгөхөд “Yгүй би муу трактор  барина гэж бас зөрөөд, тэгээд муу трактор барьсны нь хувьд хагалгаанд нь газар зааж өгөхөд бас болдоггүй шүү. Хатуу газар хагална гэж зөрөөд. Гэхдээ бас ч энэ Шийнэнг уруу татсаны нь яана. Амьдралд нь нэмэр болохын оронд нэрмээс, өмссөн хувцсаа тоос шороо хоёртой хутгалдуулаад. За Тунгалаг минь энэ суусан нөхөр чинь ийм л зөрүүд. Энэ зөрүүдий нь харин чи л нэг засах байж мэднэ гэсэнд Тунгалаг,
    -Аав минь миний бодоход Шинэхүүгийн зөв.
    -Яагаад гэж Санжмятав цочин асуув.
    -Алив юмыг эзэмшихэд урдаар холбогдох зүйлсий нь мэдэж авахгүйгээр болохгүй шүү дээ. Шинэхүү тэгж трактор барьж хатуу газар хагалж үзсэн нь мэдээжээр маш их сургууль болсон байх ёстой гэж Тунгалаг шийдэмгий хариулав. Yүнд нь Шинэхүү урамшин инээж,
    -Ёстой тийм. Тэр цагаас хойш би трактор газар хоёрыг таван хуруу шигээ мэдэх болсон юм гээд гомдол болгон өгүүлэхдээ, Та Шийнэнг юунд трактораас нь салгаж машин бариулав? Гэлээ.
    -Уухайс, энэ тухайд Шийнэн өөрөө чамд гомдол мэдүүлсэн хэрэг үү гэж Санжмятав эгдүүцэн асуув.
    -Yгүй өөрөө биш. Би төлөөнөөс нь харуусаж байна.
    -Тэгвэл чи бод! Трактор бол зөвхөн улирлын ажиллагаатай. Бусад цагт авах цалин даанч бага. Yүнд орохноо машин ашигтай, сар бүрд 350 гээд өөрийнхөө талаас Шийнэнгийн амьдралыг өөд татсанаа хэлэв. Энэ тухайд Шийнэн дуугарсангүй. Харин Шинэхүү, 350 төгрөг гэж бодсоноо, “Гэвч трактортайгаа байсан бол баатар! Баатар болж эс чадавч болзлы нь хангаж болох шүү дээ” гэхэд Санжмятав Шинэхүүг “Чи юм бүхнийг юун ийм амархан бодно вэ?” гэж зэмлэх гэснээ, шинэ бэрийн дэргэд дэмий ч юмуу даа гэж бодон амаа хавчив. Шинэхүү ч мөн дэндвэл дэмий маргаан болох биз гэж бодон дахин дуу гарсангүй. Тус бүрнээ дуугүйхэн байж байтал Аравжир орж ирэв. Дариймаа “хүүе дарга аа! Алив та ийшээ” гэж сандал тавьж өгөх дашрамд Санжмятав “Yгүй наашаа энд суу!” гэж хажуудаа урин суулгаад,
    -Хүү сургууль төгсөөд ирлээ. Агрономич. Нэр нь Шинэхүү. Гэр бүл нь энэ Тунгалаг.
    Аравжир “өө, тун сайн. Сургуулиа төгсгөсөнд чинь баяр хүргэе” гэж Шинэхүү, Тунгалаг нартай гар бариад эргэн сууж,
    -Чи эндээ бүрмөсөн ирж байгаа хүн үү?
    -Тийм ээ, аавын дэргэд ажиллах санаатай.
    -Тун сайн. Аав чинь даргын албыг давхар гүйцэтгэж байгаа. Амаргүй ээ гэж Аравжирын хэлэхэд Санжмятав,
    -Ёстой амаргүй. Ядарч ч байна. Одоо хүүд агрономиын талын хариуцуулна гэхээс сэтгэл сэргэх шиг болж байна.
    -Нээрэн та одоо биеэ жаахан бодолгүй горьгүй гээд Аравжир Шинэхүүд “Чи ирэх замдаа тарианы талбаруудыг ажаа л биз дээ?”
    -Ажсаан!
    -Ургацын байдал ямар шүү санагдав? гэхэд нь Шинэхүү яаран муучлахыг түдгэлзэн “Зүгээр” гэснээ нэгэнт энд ажиллахаар ирснийг бас үүнийг хэлсэн дээр гэж бодон “Yгүй зүгээр ч гэх юу байхав, муухан л байна” гэлээ. Энэ даруй Тунгалаг хөндлөнгөөс,
    -өдий болтол бүрэн уурагжиж чадаагүй байгааг үзэхэд газар шимээ алдаж, бордоо, ялангуяа азот дутагджээ. Гэтэл бас чийг... гэж нэмж хэлэв. Yүнд нь Аравжир нүдээ том болгож,
    -өө чи бас агрономич уу.
    -Yгүй би лаборант. Тэр хувиараа л ярьж байгаа нь энэ.
    -Тун сайн. Манайд лаборант байхгүй. Аягүй бол хүмүүс лаборантын хэрэг байхгүй ч гэж бодож байж мэднэ. Иймд би чиний энд ирсэнд баярлаж байна гэсэнд Тунгалаг,
    -Баярлалаа дарга аа. Би ч энд өөрийнхөө мэргэжил дээр амжилт гаргахыг хичээнэ гэхэд Аравжир,
    -“Тун сайн!” хэмээн хундага өргөж, “За нөхөд минь танилцлаа. Танилцсаны баярт, бас тэгээд хамтран ажиллахын төлөө!” хэмээн тулган уулаа.
    Дариймаа суларсан хундгуудыг ахин сэргээв. Аравжир,
    -За таминь, миний хувьд уух минь болсон. Ажил их. Энэ тэр хүмүүсийн өмнө архи үнэртүүлэх явдал аятай биш байдаг гээд сэргээсэн хундагыг шалавхан суллаад “Нөхөд минь би та хоёрын ирсэнд аав ээж хоёроос чинь өөрцгүй баярлаж байна. Дараа тавтай уулзалдан ярилцъя” гээд гарч явав.
    Шинэхүү Аравжиртай ийнхүү анх удаагийнхаа уулзалтаар “Ашгүй овоохон хүн байх нуу” гэж бодоод,
    -Энэ хүн ер нь аль хэр ажиллагаатай хүн бэ? гэхэд Санжмятав,
    -Хүний хувьд чухам хэн болохы нь хэн мэдлээ. Хөдлөхийн хувьд хэтрүүлнэ үү болохоос биш заяа нь дутахгүй байх. Гэвч энэ удаа магтахаа байя, муучлах ч юун. Аяндаа чи мэдэх болно.
    Эл ярианд Дариймаа оролцсонгүй. Сэтгэлд нь ганцхан хүү бэр хоёроо хэрхэн аятай байлгах гэдэг дээр эргэлдэж байсан бөгөөд Санжмятавт,
    -Би хүүхдүүдэд тасалгаа гаргая. Энэ баруун талынх дээр үү, аль хойтох нь дээр үү гэсэнд Шинэхүү,
    -Хүүе ээж минь, та бидэнд тэгж ажил гаргаж яах юм бэ? гэв. Энэ нь бол Шинэхүү аль түрүүчээс эхлэн эхээ харах бүрдээ “Ээж минь өтөлжээ. Энэ удаад би ачий нь хариулж эс чадах байвч дараас болохгүй байх нь чухал” гэж бодож байсных билээ. Гэтэл эх нь хүүгийн бодлыг яахин мэдэх билээ.
    -Тасалгаа гаргана аа. Ор дэвсгэр, ширээ сандал ч тавъя гэсэнд Шинэхүү “Уг нь бүүр тусгаар байвал зүгээрсэн” гэв. Yүнд нь Тунгалаг,
    -Нээрэн бүүр тусгаар байвал дээр дээ гэж нэмэрлэв. Дариймаа,
    -Yгүй ээ, болохгүй. Та нар чинь одоо ингээд ажил хөдөлмөрийн мөр хөөх улс байна. Ингэхлээр хоол унд... гэхэд нь Шинэхүү,
    -Та бидэнд хийж байх юм гэж үү?
    -Тэгэлгүй яахав, би та нартаа тус болохгүй юм бол өөр хүн хэн байх билээ.
    Тунгалаг ч хадмаа зарж суух сайхан биш байх бөгөөд ялангуяа саяны идсэн хоол үнэхээр хүнд, өдөр дутам ийм хоол идэхэд хүрвэл хэцүүеэ гэдэг бодол сэтгэлд нь эргэлдэх ажээ. Ингэхэд чухам юу гэж хэлэхээ яаран эрэлхийлснээ дүүрсэн хэрэг гэж бодон
    -Бид таны хийсэнд идээшихгүй байж мэднэ. Тус тусдаа байхыг бодсон дээр гэхэд Санжмятав,
    -Тун зөв. Yүнд ганцхан байрын асуудал л байна гэж бодолхийллээ. Шинэхүү “Бид хоёр хамаагүй ээ, орж болохтой л юм байвал барав” гэхэд Санжмятав,
    -Тэгвэл ч нэг юм байлгах болох шүү. Манай тэр жилийн сууж байсан хоёр өрөө шүү юм.
    Энэ тухайд Дариймаа,
    -Тэр дэмий. Цонх нь хагарсан, хаалга нь санжсан, шал нь хог шороонд дарагдсан харагдана билээ гэж эрс татгалзсанаа “Тэгээд бас олноос онцгой” гэж толгой сэгсрэв.
    Шинэхүү тэр байшинд бага балчир ахуйдаа сууж байсны хувьд сайн мэдэх билээ.
    -Болно ээж ээ! Яс мод нь сайн юмдаг. Бид засаад орчихьё гэсэнд Санжмятав,
    -Засах бас амаргүй ээ. Манай энд шавар шохой нийлүүлэх хүн ховор гэж эргэлзсэнд Тунгалаг,

    -Бид өөрсдөө... Болно оо, будахыг би бүүр ч сайн чадна гээд тэр байшинг очиж үзэхийн мөрөөдөл болов.
    Санжмятав бэрдээ итгэх итгэл төрсөнгүй. Итгэхийн оронд “энэ ангалзуур амьтан хамрын доорх хагархайн зоргоор гэгчээр юм болж байх шив” гэж бодон эгдүүцэхийнхээ зэрэгцээгээр өмссөн өмдний нь өргөн шуумагт эгдүүцэл улмаар нэмэгдэн ”Yгүй чи байз! юу юуны урд чи энэ өмдөө солиуштай” гэж эелдэгхэн дүрээр инээмсэглэн хэллээ.
    Энэ удаад Тунгалаг өргөн шуумагт өмд өмссөнөөрөө бусдын жигшилд хүрнэ гэж огтхон ч бодоогүй учир доош харан өмдөө ажаад хэвийн байдалд байгаад нь гайхах сэтгэл төрж “өмд ямар байна гэж” гээд ихээр харав. Санжмятав хөмсөг зангидан “Хөдөө газар эмэгтэй хүн ийм юм өмсөх дэмий! Хүмүүс байтугай үхэр мал ч үргэн зугтах байж мэднэ” гэж үгээ нухацтай болгохын тулд чихэнд нь ойртон шивэгнэх төлөвөөр өгүүлэв.
    Энэ үг Тунгалагт хачин гайхалтай сонсогдлоо. Ялангуяа “Yхэр мал үргэх” гэсэнд ичгүүрэн нүүр улайхад хүрэх аж. Гэвч бас “соль” гэсэн дээр нь солих нь бас ч дэмий хэрэг мэт санагдах тул,
    За, за мэдлээ. Байшингаа үзэж ирээд солъё гээд Шинэхүүг дагуулан гарч явлаа. Ард нь Даариймаа Санжмятавтай үлдээд,
    -Эвий минь, энэ охин сүрхий золбоотой сайхан амьтнаа даа гэсэнд Санжмятав,
    -Золбоотой гэнэ ээ? гэж хүйтнээр өгүүлснээ –Золбоо биш хийсвэр, хий дэмий хоосон маяглал. Тэгээд бас эх зах, ичих эмээхийг мэдэхгүй амьтан л байна гэж дотроо бухимдан доош харан суулаа. Дариймаа авгай бол аль хэзээнээс нааш, эр нөхрийн өөдөөс үг зөрөлдөхийг цээрлэгч бөгөөд тэр хувиараа,
    -За хэн мэдлээ. Миний санахад аятайхан л хүүхэн байна гэж аяархан өгүүлээд аяга тавгаа угаан цэвэрлэх ажилдаа яаран орлоо.
    Шинэхүү Тунгалаг хоёрыг гадагш гарахад нар аль хэдийн баруунаа гудайж, юм бүхний сүүдрийг хэдэн хувь өсгөн зүүн тийш хэлбийлгэн хаясан байлаа. Агаар сэрүүвтэр бөгөөд тунгалаг, өдрийн халуун илчинд хүч авсан атрын цэцэг тэртээ холоос ханхлан үнэртэнэ. Yүнийг Тунгалаг амтархан цээжнийхээ хөндийг ариутгах мэт ихээр амьсгална. Гэлээ ч сэтгэлд нь нэг шаналал. Тухайлбал хадам аавын “... чи байз! Наад өмдөө! Хүн байтугай үхэр мал үргэнэ” гэж хэлсэн үг. Yнэндээ ч бэр хүн хадам аавд очиж очиж өмдний талаар зэмлэгдэх нь гутамшиг аж. Иймд Тунгалаг шаналсан сэтгэлээ өөр тийш хандуулахыг хичээн,
    -өнөөх байшин маань хаана вэ? гэхэд Шинэхүү,
    -Тэр дээ гэж олноос онцгой таван зуу гаруй алхмын тэртээх бяцхан байшинг заалаа. Yзтэл байшингийн дээвэр бүтэн, доорх довжоо өндөр. Хануудын шавар шохой халцарснаас гадна, эргэн тойронд нь зэрлэг ургамал ургасан нь маш өндөр. Иймд энэ байшин аж ахуй, албан газрын данснаас аль хэдийн хасагдахад хүрсэн нь илэрхий.
    -Энэ байшинг юунд ингэж олноос онцгой бариа бол оо? Гэж Тунгалагийн асуухад Шинэхүү
    -Чамд хачин байх нь аргагүй, надад бол тодорхой.
    -За тэгээд цааш нь!
    -Эндхийн анхны дарга Жамц гэдэг хүн байв. Би тэр үед найман настай байсан байх. Аливаа юмыг ухамсраар биш авъяасаар анхаардаг байсан цаг. Цугларсан хүмүүс гэвэл жинхэнэ нутгийнхан бараггүй, ихэвчлэн эрээвэр хураавар гадныхан, урилгаар ирэгсэд. Ер нь бусад аж ахуйнууд ч иймэрхүү л дээ. Анхны нь дарга Жамц гэдэг хүн, хуралд маш дуртай. Нийт ажилчдаа өдөрт хоёр удаа хуралдуулж байсан ч удаа бий. Хурал болгон дээр “өндөр үзэл суртал” гэж ярь ярьсаар өөрөө “өндөр дарга” нэртэй болсныг ч хэлэх үү! гэхэд Тунгалаг инээн,
    -Сонин байна. Гэвч энэ байшинг ингэж онцгой барих нь тэр даргатай ямар холбогдол байгаа билээ?
    -Хүүеэ! Одоо би ярина гээд Шинэхүү цааш өгүүлэхдээ “өндөр дарга олны өмнө өдөр тутам “өндөр үзэл суртал хэрэгтэй!” гэж илтгэн байж нийтийн хүчийг дайчлан контор, клуб, сургууль, хүн малын эмнэлэг, хоршоо дэлгүүрийн байшин бариулж эхэлсэн юм. Гэхдээ албан газруудын орчны ариун цэврийг мөн л өндөр үзэл сурталтай байлгах гэхдээ айлуудын гэр орон сууцыг аль болохоор тусгай байлгах шийдвэр гаргаж, энэ байшинг ингэж онцгойд нь бариулахад хүргэсэн юм. Тэр үеийн хүмүүс ч таатай даруу, үг эсэргүүцэл гаргадаггүй байж.
    -Аав тэр даргатай дотно байсан хэрэг үү?
    -Мэдэхгүй. Бодвол сайн ч үгүй, муу ч үгүй л байсан бол уу. Харин ниийтийн ам даргад тун муу, үзэн ядахын үүднээс өндөр дарга гэж хочилдог байлаа. Гэвч таван жил ад үзэгдээд өөр газар шилжсэнээс нь хойш олны ам эргэж сайжирсан нь хачин. өндөр гэдэг хоч нь өргөмжлөл болон хувирсан нь ч инээдэмтэй. Yнэндээ тэр аливаа юманд амьдраас гадуур хөдлөмтгий байсан боловч аж ахуйг анх хөл дээр нь зогсоож чадсан хүн. Yүнээс үзэхэд хүн хүнийхээ чанарыг ихэвчлэн тухайн үед нь биш өнгөрсөн хойно нь л таин мэддэг бололтой гэсэнд Тунгалаг,
    -Тэгнэ шүү дээ. Аливаа юмны үр дүн эхэндээ биш эцэстээ гардгаас тэр гэв.
    Дариймаа авгай голлох өрөөний баруун талын бяцхан хавчиг өрөөг хүү бэр хоёртоо зориулахаар шийдлээ. Уг өрөө муу биш боловч түүнд ойр зуурын ба аль нэг цагт хэрэглэх бол уу гэсэн бүхнийг  хутгалдуулан чихсээр хүн амьтан шагайхын аргагүй болгосон байв. Одоо Дариймаа тэр бүхнийг ялган цэгцэлж, шалы нь угаах, цонхы нь арчих, ер нь юм бүхнийг гүйцэд болгоход яаран тэвдлээ. Шаланд нь “хүүд минь хэзээ нэгэн цагт хэрэг болох нь магад” гэж бодолхийлэн хадгалсан өнгө муутай боловч жинхэнэ дотоодын гар хийцийн хивс дэвсээд, нэг ширээ, хоёр сандал тавиад дараа нь өөрсдийнхөө унтдаг хоёр хүний том данхгар төмөр орыг буулган шилжүүлж тавилаа. Энэ нь Санжмятавт үл таашаагдах аж.
    -Мөндөөн, одоо чи ороо, маргааш байшингаа, нөгөөдрөөс өөрийгөө боол болгоно бий. Би ч чадахгүй ээ. Энэ мэтийн амьтдыг би хэзээ ч толгой дээрээ гаргахгүй! гээд гарч одохыг Дариймаа анхаарсангүй, сэтгэлд нь зөвхөн хүү бэр хоёроо хэрхэн аятай байлгах билээ гэсэндээ яаран тэвдэх нь улам нэмэгдсэн бөгөөд үүндээ өөрийн бие сунаж унахад ойртож байвч оройн хоол бэлтгэхээр яаран бослоо. Амт шимтийг аль болохоор  тохируулахыг хичээж өөрийн мэдэх чадах бүхнээ ч зориуллаа.
    Шинэхүү Тунгалаг хоёрын хувьд оройн хоол ихэд хожимдох шиг болжээ. Ялангуяа Тунгалагт, идэж уухыг ямагт хотын байдалд зохицуулдаг байсны хувьд нэг л биш, өөрийн эрхгүй тавгүйцлийн байдалд орсон нь илэрхий. Хөдөөгийн малчид гэвэл оройн нарны жаргалтаар хонь саана. Дараа нь үхрээ, тэгээд гүүгээ, эцэст нь бүх саасан сүүгээ бүрэн боловсруулж байж хоолоо хийж идээд сая нэг унтаж амардаг билээ. Гэтэл Дариймаа авгай хэдийгээр хөдөөх сааль сүүний хүн биш боловч Санжмятавын ажил ихэвчлэн өглөөнөөс эхлээд үдшийн бүрэнхийг хүргэх учир оройн хоол ямагт малчдынх шиг байдаг байжээ.
    өнөөдөр Шинэхүү Тунгалаг хоёр Улаанбаатарт өглөөний 5 цагт босож 6 цагт онгоцны буудалд ирээд 8 цагт онгоцонд сууж цаг гаруй нисэн байж аймгийн төвд ирсэн билээ. Тэгээд аж ахуйгаас унаа ирэхийг 4 цаг гаруй хүлээгээд ирэх замдаа донсолгоотой замд сүрхий сэгсчүүлсний хувьд эдүгээ толгой дэрэн дээр тавимагц унтах ёстой байсан биз. Гэтэл Тунгалагийн ноёр хулжлаа. Нэн тэргүүнээ гэдэс дотор аягүй байх бөгөөд энэ чухам юунаас болж байна вэе гэхээс өдрийн хоолны тарган мах, оройнх ч өөрцгүй ижил мах, ногооны хольцоо дутагдсан. Ер нь Тунгалаг маханд дуртай биш. Махыг эрхэмлэхийн оронд мал бүрийг энхрийлэн хайрлагч нинжин сэтгэлтэн. Бага балчир тав зургаан настай ахуй цагаас нь эхлэн гэр орон нь Улаанбаатарын хойд талаас уруудан урссан Сэлбийн голыг хаяалан бууж хэдэн ямаа сааж зусдаг болсон юм байж. Тэр цагт Тунгалаг ямаа хариулах шиг сайхан зугаа байсангүй. Хамгийн гол нь ишиг нэг бүрийг энхрийлэн ижил дасал болгох дашрамдаа “Борхондой, Хархандай, Цагаахандай, Хувхандай, Шархандай” гэхчилэнгээр нэрлээд хэзээ дуудсан цагт хэдий холоос боловч майлж дэгдэн ирдэг болгоход л бөөн бахархал байдаг байлаа. Хөөцөлдөн гүйхийн эрхээр хөл нүцгэн явах ч бас сайхан байдаг байв. Ямаа саахыг мөн багаасаа сурсан. Зөөлөн хөхий нь шувтрах бүрд хувин руу шир шир дусах ариун цагаан сүүгий нь аль ч юмнаас илүүтэйгээр хайрлан хүндэтгэнэ.
    Ямаа хариулах болсныхоо хоёрдох зундаа Тунгалаг “Хувхандай” хэмээх хөөрхөн хэнз ишгээ зэрлэг нохойд бариуллаа. Хөөрхий тэр нь таван ишигний хамгийн бага нь. Энэ цагаас эхлэн Тунгалаг араатан адгуусандаа хэрхэн дайсагнадгийг олж мэдсэн билээ. Гэвч хойтон жилд нь Тунгалаг гудамжинд хаягдсан нэгэн золбин гөлгийг өхөөрдөхийн үүднээс барьж аван гэртээ авчирч тэжээв. Гэтэл тэр нь анхандаа цадахыг мэдэхгүй хэт идэж гаслахад хүрч байвч хойноос нь аманд орж болох нойтон нялцгай бүхнийг иддэг байснаа дараа нь өмнөө байгаа бүхнийг урж тасчин тоглохоос эхлээд ойр орчны хог новшнуудыг зууж авчран хаяанд хаях зэргээр гай тарин ад үзэгдэж байв. Гэвч хэдэн сарын дараа Тунгалагийг даган ямаа хариулах болсноос зан чанар өөрчлөгдсөн нь хачин. Тухайлбал тэжээсэн гэрийн хүүхэд багачууд бүхэнд эрхлэн цоролзох, ханцуй хормойноос чангаан угзчих, барьж яваа юмыг булаан авч зугтах нь байх боловч хариулж яваа ямааг үргээхгүй байхыг үргэлжид хичээх, зэрлэг нохойд бариулах байтугай гадны хүмүүсээс харамлан хялайж архирна. Иймд Тунгалаг араатан байсаар адгуусан амьтаддаа дайсан байх нь хууль биш харин ч өмгөөлөн хамгаалагч болдгийголж мэдсэн бөгөөд иймээрээ нохойг мөн энхрийлэн хайрлагч болсон билээ.
    Дараахь гурав дахь жилийн хавар Тунгалаг хөдөөд гаргасан ямаагаа ирмэгц самнаж, гарсан ноолууры нь хоршоонд тушааснаар ирэх намрынхаа сургуульд хэрэглэгдэх ном, дэвтэр, үзэг, харандаа ба өмсөх хувцасныхаа тал хувийг авч чадахуйц мөнгөтэй болсон нь хүн болсоор үзээгүй их баяр нь тэр байлаа. Гэтэл  харин долоон сарын эх, ид зуны дэлгэр сайхан цагаар нэгэн хэзээ ч үл мартагдах гутамшиг тохиолджээ. Энэ нь бол мөн Сэлбэ голын зах рашаан булгийн зүүн талын огцом уулын энгэрт хоёр настай том хар Хойлог нохойныхоо хамт ямаагаа хариулан явж байтал хагас ачааны машинтай хэдэн хүн эцэгтэй нь давхин ирж, Хархандай хэмээх эр шүдлэнгий нь бариулж аваад эцэгт нь мөнгө өгөн явууллаа. Бодвол Хархандай их л үнэ хүрсэн хэрэг биз. Гэвч Тунгалагт мөнгө сонин биш. Хархандай л хайран. Харсаар байтал тэр хүмүүс  Хархандайн дөрвөн хөлийг боож машин дээрээ ачсанаа доошилж, голын зах дээр бууцгаан эд бады нь хөтлөх нь тэр. Зарим нь хагалсан түлээ буулган гал асааж байхад зарим нь чулуу түүн хурдална. Ер нь тэдний дунд аажуу даажуу хөдлөх амьтан нэг ч алга. Удаж  төдөлгүй утаа манарч уур савслахад хүрсний дээр өөр нэгэн гоёмсог суудлын машинтай хүмүүс ирснийг ч хэлэх үү, үг нь тодорч, инээх нь чангарна. Энэ бол ямаа боох гэгч болж байгаа нь тэр байжээ.
    Хэдэн цаг өнгөрсний дараа Тунгалаг ямаа боосон хүмүүсийн дэргэдүүр өнгөрөх ёстой боллоо. Энэ зуур суудлын машин явсан. Түүнээс хойш дуу чимээ хөл хөдөлгөөн дарагдаж унтарсан галын дэргэд өнөөх хагас ачааны машинаар ирсэн хүмүүс хажуулдан хэвтэцгээжээ. Одоо Тунгалаг тэдний хажуугаар хэдэн ямаагаа туун өнгөрөх ёстой болсон бөгөөд гэтэл нүсэр том биеийнхээ наранд шарж буй өргөн цээжээ, бахимхан биетэй бүдүүн хүүхнийг дэрлүүлэн хэвтүүлсэн хар хүн дээш өндийж “Хүүе, ямааны охин, чи нааш ир!” гэж дуудлаа. Тунгалаг тэднээс ихэд бишүүрхэнэ. Гэвч очихгүй байхаасаа бас ч айна. Аргагүйн эрхэнд автан очиход хар хүн саранпай модон дээр хэсэглэн  хайлсан түлэнхий махнаас нэг хэсгийг авч “Май, чиний ямааны мах” гэж гар сунгав. Тунгалагт авах хүсэл даанч төрсөнгүй, харин ч “чиний ямааны...” гэсэнд гол харлан уйлах шахлаа. Гэлээ ч авахгүй байхаасаа айн авч үзэхэд, богтос чөмөгний хавийн нэг юм, арьстайгаа бөгөөд үзүүр тал нь бүрэн хуйхлагдаж амжаагүй түлэнхий хар юм. Амандаа хүргэхээс татгалзан барьсаар байхад хүүхэн нь “Чи хүүхдэд дэмий юм өгөх чинь юу вэ” гээд “Май, энэ нь дээр” гэж өөр юм өгөв. Тэр нь бол өнгө хушин шаргал арьс мах хоёрын завсраар өөх хавчуулсан мэт харагдана. Хүүхнийг ажихад нүд анилданг согтуу, зузаавтархан  уруулынхаа энгээр түрхсэн хүрэн улаан будаг нь мах идэлтэнд юм уу, эс бол дэргэдэх хар хүнийхээ цээжийг шөргөөснөөс ч байж мэднэ, юу ч атугай уруулаасаа халин замхарсан ажээ.
    Хүүхэн ч хариу ширтээд “Чиний энэ хөл хад чулуун дундуур нүцгэн явахад зүгээр байна уу?” гэхэд нь Тунгалаг,
    -Зүгээр. Харин ч гуталтай явахаас дээр гэж хариулав. Хүүхэн,
    -За тийм ч байх. Би ч мөн чам шиг байхдаа хөлөө ингэж сайртуулж явсан л юмдаг гээд хар хүнээ  дэрлэн унаж, тэнгэр ширтэв. Иймд Тунгалаг хүүхний хөлийг харахад хүрсэн бөгөөд нимгэн шаргал торгон оймсонд далдлагдсан тагдгар тавхай, богинохон бүдүүн шилбэ, өндөр өсгийт гоёмсог шаахай өмссөнөө мултлан хоёр тийш нь хаясан байлаа. Тунгалагт тийм гоёмсог шаахай байхгүй нь мэдээж. Гэвч аав ээжийнхээ авч өгсөн хямд үнийн алаг шаахайг арчдаг, гамнадаг, өмсөөд тайлан тавих бүрдээ зэрэгцүүлэн тавьдгийнхаа хувьд энэ хүнийг эмх замбараагүй авгай байна даа гэж бодов. Ингээд бусад нөхдийг нь ажихад нэг нь нуруугаа наранд ээн түрүүлгээ харан хэвтээд  ухаангүй хухирна. өөр нэг нь хөл ачин гэдрэг харан хэвтсэнээр нүүрээ цамцаараа бүтээн зүүрмэглэж байгаа бололтой. Ер нь эдний дэргэд замбараатай юм алга. Хоосолсон архины шилүүд хажуугаараа хөнтрөн, уусан аяганууд нь бөөнөөрөө... Боосон ямааныхаа сэвстэй гүзээг дөрвөн шилбэтэй нь гол руу шидэж орхисон байв. Yүнээс нь үзэхэд эдний дунд хүн малын ундаа болсон ариун тунгалаг урсгал усыг бохирдуулж болдоггүй гэдгийг огтхон ч боддоггүй улс ажээ. Элэг, уушиг, бөөр, зүрх, нарийн гэдэс зэргий нь өнгө ногоон зүлгэн дээр тараан хаялсны нь Хойлог нохой хэн хүний “хүүе!” гэж хашгирмагц яаран зугтахад бэлхэнээр сэм түүн идэж эхэллээ. Энэ бүхний эцэст Тунгалаг хайрт ямааныхаа толгойг машины хажууд хаягдсаныг харлаа. Нүд нь бүлтийж намайг авраач! гэх мэт. Гэлээ ч түүний майлах нь өнгөрсөн, дуудахад ирэх нь өнгөрсөн. Хэдхэн цагийн өмнө тэдгээр хүмүүс ирж, “Алив, тэр хар ямааг!” гэж заахад нь Тунгалаг “Хархандай, Хархандай! гэж дуудан ирүүлж өөрийн гараар барьж өгснөө санахаар нүдний нулимс өөрийн эрхгүй урсах ажээ.
    Ямаагаа туун гэрийн зүг явахад Хойлог нэгэн юм зуун ирсэн нь  хархандайн толгой “Хая!” гэж зандрахад нь доош орхиод бас ч бүрмөсөн хаяхаасаа татгалзан гийнахад нь Тунгалаг барьсаар яваа хоёр хэсэг мхаа хаяж өгөв. Гэтэл Хойлог идсэнгүй зөвхөн үнэрлэж үзсэнээ доош хэвтэн авчирсан толгойгоо сахин үлдэв. Энэ нь ч мөн тэр амьтны, ижил дасал болсон малынхаа хойноос гашуудал болж байгаагий нь илрэл биз.
    Ингэхэд ер нь Тунгалаг энэ цагаас эхлэн ганцхан ямааг ч биш, мал бүхнийг энхрийлэн хайрлагч нинжин сэтгэлтэн болсон бөгөөд мах идэх бүрдээ “хөөрхий амьтныг мах болгохын оронд ашиг шимий нь авч байвал хичнээн сайхан байх билээ” гэж бодно. Тэгээд юу идэж байх билээ гэхээс ногоо! Ногоог анх удаа идэхэд амт муутай, арай ядан хоолой руу ордог юм байвч нэг талаар сэтгэлд сэвгүй, нөгөө талаар идэх тусам амт ор орсоор эцэстээ “Зэ дээ нгогоо! Ногоо шиг сайхан хоолны хольцоо алга” болжээ. Энэ үедээ Тунгалаг дунд сургуулийн наймдугаар ангийг төгсгөн үр тариа судлах мэргэжлийн техникумд орсон завшаандаа төрөл бүрийг тарих ухааныг олж авсан нь маш их юм. Эдүгээ гэвэл Тунгалаг төрөл бүрийн үрийг өөртөө авчирсандаа баярлана. Тарьж ургуулснаа зөвхөн хувьдаа биш бүх аж ахуйнханд амтлуулах дараа нь хэрхэн тарихыг зааж сургах талыг бодоход хүрсэн нь унтах нойрыг бүрэн хульжаажээ. Гэтэл энэ бодол нь өөр зүйлд шилжин орсон нь өнөөдрийн орж суухыг шийдсэн муу байшинг хэрхэн засах тухай билээ.
    Тунгалаг бол нэг эхээс цувран гарсан есөн хүүхдийн дундахь нь. Хоёр жилийн өмнө нас барсан эцэг Насан гэвэл жирийн нэгэн хөдөөх ядуу малчин байснаа гэр бүлээ тэжээхийн эрхээр хот орж ирсэн юмсанж. Хийж чадах нь нэгд мужаан, гэхдээ нарийнийг биш бүдүүвч, сүх, хөрөө, харуул гурваар сурмагдсанаа их бага хадаасаар бататган тогтоогч. Хоёр дахь зүйл нь төмөрчин. Гэхдээ мөн л нарийнийг биш, давтах, ширээх, тахийлгах, цоолоход бөгөөд дээд зэргийн юм нь морины тах хийхэд байлаа. Гэвч идэвхтэй. Yүрэгт ажилдаа хэнээс ч илүүтэй зүтгэдгээрээ албан газартаа хүндлэгдсэн ударник. Гэтэл хүүхэд бүр өсөхийнхөө хэрээр зай эзэлдэг ёсоор түрүүчийн нь хоёр банди нэг хөнжилд байтугай нэг гэрт багтамгүй болж ирэхэд, эхлээд нэг өрөө байшин, дараахь жилд нь хоёр өрөөтэйг босгоход цөм гар бие оролцсон бөгөөд арван настай хамгийн бага нь боловчиг ус зөөн шавар зуурсан аж. Иймд Тунгалаг өөрийн суух орон байшинг хэрхэн засах талаар бодох нь зүйн хэрэг биз. Ер нь нас барсан эцэг Насан хүүхдүүдээ дан ажилд сургасан төдийгүй, хийхийг шаардах дашрамдаа “Эр хүн ажилд хэчнээн муу байхынхаа хэрээр аз хийморь дорой, эм хүн ааш зан хэчнээн муухай байхынхаа хэрээр зовлон зүдгүүрэл!” гэж сургамжилж байсны нь эдүгээ мөн санах учир, өөрийн биеийг эр нөхөр ба хадмуудын дэргэд хэрхэн байлгахаа ч бодох ёстой боллоо.
    Тунгалагийн хажууд Шинэхүү баруун гараа хүзүүн доогуур нь оруулан тохой нугалаад, зүүнээрээ халуун дулаан бэлхүүсээр нь ороон тэвэрч, зөөлөн хөрст хацарт нь хамар тулган хонгорхон үнэрт нь согтуурсан мэт болсоор удсан ажээ. Гэвч мөн л нойр хулжаастай. Сэтгэлд нь эргэлдэхээс эндэхийн үр тариа, таван жилийн өмнийхөөс доройтсон тухайн асуудлууд, түүний учир шалтгаан нь чухам юунд байгааг тодорхойлох, хойшид сайжруулахад хэрэглэгдэх эрдэс бордоо ба арчилгаа, усжуулалт эдгээр шаардагдах хүч хөдөлмөр  ба мөнгөн зардал... энэ бүхэн дээр сэтгэл эргэлдэх  учир унтах нойр хулжих нь зүйн хэрэг байлаа.
    Энэчлэн Дариймаа Санжмятав хоёр өөрсдийнхөө унтлагын өрөөнд ор тас чимээгүй байвч мөн л нойр хулжжээ. Даариймаа өөрийнхөө өргөн том орыг хүү бэр хоёртоо шилжүүлээд Санжмятавт ганц хүний нарийхан төмөр ор, өөртөө хөнгөн цагаан төмөр эвхмэл ор тавин хэвтжээ. Уг орны нь жижиг төмөр ороомгийн зарим нь аль хэдийн мултран хаягдсанаас тэлэгдмэл бэржээнх нь доош цүлхийн ховилтжээ. Гэвч Дариймаагийн нойр хулжилт түүнээс болж байгаа биш ганцхүү хүү бэр хоёрынхоо тухайд билээ. Таван жилийн өмнө Дариймаа хүүгээ сургуульд явсан тэр өдрөөс эхлэн өнөөдрийг хүрэх хүртэл санан мөрөөдөж байсан нь хэмжээгүй их. Одоогоор гэвэл мөн өнгөрсөндөө хүүгийнхээ захиа занаа бичихгүй байсанд нь элдвийг санан гомдож байдаг байснаа ор тас мартаад оронд нь “хүүгээ бага балчир байхад нь өдөр тутамд гар хөлийн үзүүрт зарах, бас тэгээд аавынхаа үгнээс гажин элдэв буруу юм руу зүтгэв гэж зэмлэдэг байлуу. Одоо ч харин больё. Энэ хүн билээ гээд эм дагуулж ирсний нь хувьд ёстой эрх тааваар нь байлгая” гэж бодсоноо Тунгалагийн тухайд дүн шинжилгээ тавихад оржээ.
    өнөөдөр Дариймаа тун ч санаандгүй байснаа Тунгалагийг бэрээ гэж гэнэт мэдсэн тухайдаа балмагдан сандарсан нь маш их. Ухаан жолоогүй тэврэн авч үнсэхэд Тунгалагийн бие чийрэг байвч уяхан, хацрын нь зөөлөн уруулд илэгдэж, өнгөнд нь түрхсэн хээнцэр тосны үнэр хамар даван ханхалсан нь гоц содон. “Энэ маань хүний үр, миний бэр, ганц хүүгийн минь халуун хань” гэж бодон шинжлэн ажихад Тунгалагийн алаг нүдний нь цог золбоо, задгай тавьсан өтгөн хар үсний нь намираа, өмссөн хувцасны нь өнгө маяг юутай ч зүйрлэшгүй ёстой л шил толь мэт тунгалаг харагдсан бөгөөд сэтгэлийн гүнд энхрийлэх ба хайрлах хоёр бодол нэгэн зэрэг төрөхөд хүрчээ.
    Ийнхүү Дариймаа эвхмэл муу орон дээрээ үргэлжлүүлэн бодсоныхоо эцэст хүү бэр хоёртоо хийж өгсөн хоолоо аятай таатай болсонд сэтгэл баясав. Нөгөөтэй нь Санжмятав ханын дагуу тавьсан зузаан дэвсгэрт орон дээр нам гүм байвч мөн л хүү бэр хоёрын тухайд бодоостой. Гэхдээ эцэг хүний энхрийлэн нандигнах сэтгэлээр биш. Эн тэргүүнээ “Хүү өнөөдөр ир ирсээр ургацын чанарыг голох нь юу ч билээ?” гэхээс эхлэн дургүй хүрнэ. Yнэндээ Санжмятав агрономичийнхоо хувьд ургацын чанар жил ирэх тусам доройтож байгаа ба түүний учир шалтгааныг сайн мэдэж байгаа билээ. Гэвч Санжмятав өөрөө энэ талаар үг дуугарах тун дургүй шигээ бусдын дуугарахыг үзэн ядагч нь юм. Харин арван хэдэн жилийн өмнө бол дуугарах байтугай тэмцэгч, тухайлбал: “Хэрэв бид га тутмаас өндөр ургац авах зорилго тавьж байгаа бол газраа бодъё, бордьё, усжуулах талын арга хэмжээг аль болохоор авахгүй юм бол нэг мэдэхэд хэдэн жил дараалан өгөршсөн газрын өлөн шороо самардахаас цаашгүй юм болно оо!” гэж хэлэгч, зүтгэгч, тэмцэгч байсандаа сайныг хүлээн авсан нь огтхон ч үгүй. “Хий хоосныг үглэн ажлаас хойш суугч” гэж тэмдэглэгдэн сануулга авсан, донгодуулахад ч хүрсэн. Эцсийн удаад бүүр аймгийн хэмжээнд анги бүлэг байгуулахад хүрсэн гэдэгт тулгагдаад албан ажилдаа арай ядан тогтсон бөгөөд ер нь энэ цагаас эхлэн Санжмятав үгээ цөөлөх, амиа бодох, дундыг баримтлан төвийг сахих зэрэг бүхнийг өөртөө шингээсэн ажээ.
    Энэ удаадаа Санжмятав “хүү маань таван жил эрдэмтэн мэргэдийн лекц яриа сонсож, ном бичиг баахныг эргүүлснээрээ үр тарианы хоцрогдлыг үндсээр нь өөрчлөхийг бодож байгаа бололтой. Энэ бол хал үзэж халуун чулуу долоогоогүйнх. Yүнийг би ямар мэдэхгүй биш” гэж бодон санаа алдсанаа “За яах вэ, би эцэг нь шүү юм байна, үзсэн туулсан хоёроо ярин таниулж өгвөл эрхбиш санаа аван үг дуугүйхэн явагч болох биз” гэж бодоод унтахыг шийдлээ. Гэтэл сэтгэлд нь Тунгалаг, мөн л бодууштай болсон бөгөөд үүний нь эндтүр завсарлав.
    Энэ хэр Шинэхүү унтсан мэт байвч мөн л өнөөх үр тарианы доройтлыг хэрхэн сайжруулахаа бодсоор. Yүндээ эцгээ хамааруулах аж. Гэхдээ үзэж туулсны нь санаандаа авахын оронд шууд хоцрогдсонд тоолох учир “хүн яахаараа ингэж хоцрогдоно билээ?” гэж нэг үе гайхсанаа “Ер нь энэ анхны үеийн хүмүүсийн хэр хэмжээ ч байж болох юм” гээдшинэ үеийн шинжлэх ухааныг таниулахыг шийдэж, унтах нойрондоо шилжлээ. Дэргэд нь Тунгалаг түрүүн амин хувийн ажил төрөл, орон байшингаа тохижуулах ба ногоо тарих талаар бодож байсан бол одоо хадмуудынхаа тухай бодох болжээ. Энэ тэргүүнээ Дариймаа эхийг сайхан сэтгэлт хэн бүхнийг энхрийлэгч гэж үзэн бишрэв. Санжмятавыг үг дуу цөөнтэй, үргэлж хөмсөг зангидангуй байсны нь хувьд хахир хатуу бол уу гэж бодсоноо “За энэ ч яах вэ, эцэг хүн хатуухан байх нь дээр. Эцэг маань ч хатуухан хүн байснаараа биднийгээ ер муу юм болгоогүй нь магад” гэж үзээд Санжмятавын өмнө хэрхэн уян хатан байхаа бодон ахин нойроо хулжаалаа.
    Одоо Санжмятавын бодолд эргэж орьё. Тэрээр Тунгалагийн тухайд, “Энэ хүүхэн үс задгай, хуучнаар бол эцэг эхээ үхүүлсний тэмдэг, муу ёр. Тэгээд бас өмдтэй! өмдний шуумаг хог шүүрдэхэд зориулсан юм шиг өргөн далбагар байхын учир юу билээ?” гэхээс эхлэн бодох тусам авах юм алга. Нимгэн уруулы нь хөнгөн хөдөлгөөн амаа мэдэхгүй хадууран хэрэлдэгч хийсвэр эмийн шинж, хоёр нүдний нь цог золбоо инээх уурлах хоёрыг ээлжлүүлэгчийн төрх, өдөр үр тарианы тухайн ярианд дуугүй сууж чадаагүй нь хий хоосон мэдэмхийрэгчийн араншин. Ийнхүү олон талаас нь шилжилсний эцэст “ийм эмээс яавч үр хүүхэд төрөхгүй байх” гэхээс ой гутах ажээ. Ингээд эцэст нь Санжмятав “Одоо яая гэх вэ, нэгэнт ганц хүүгийн дагуулж ирснийг хөөлтэй биш. Бүх талаас нь зэмлэн байж бусдын өмнө эм, хүүгийн өмнө эхнэр, өөрийн өмнө бэр болгож авахыг бодохоос биш дээ” гэж шийдэв.
    Хэн бүхэнд шөнийн бодол, зүүд адил замхрах юун. Маргаашийн амьдралд мөрийн хөтөлбөр болдог жамтай. өглөөний цайнд цөм ширээ тойрон суухдаа тус бүрнээ шөнийнхөө бодсоныг хадгалсаар. Гэвч Тунгалаг хадам эхийн чанасан идээ сүү хоёр нь дэндсэн халуун цай зүрхэнд нь хүрч тавганд шар тосонд хайрсан халуун биш дээр зузаан өрөм тавьсныг харан дотор бялуурч
    -Ээж ээ, эндчинь талх байдаггүй газар уу гэлээ.
    Дариймаа цочин сандарч,
    -Хүүхэн минь уг нь байдаг. Одоо юу гэв ээ, пийшин болохоо больсон гэхэд нь Тунгалаг санаа алдаж,
    -Тэгвэл ч алсдаа амьдарч болох л юм байна гэж гэнэ алдан хэлж орхилоо. Энэ нь Санжмятавын сонорт тун ч аягүй. Тэгээд өнөөх шөнийнхөө бодсоныг баримтлан,
    -За хүүхэн ээ! Энд чинь хот биш хөдөө! Чи нэгэнт суухаар ирснээс хойш талхны оронд хөдөөний амьдралд эртхэн дасахыг бодсон чинь дээр бий гэж ширүүхнээр хэлэв. Энэ тухайд Тунгалагт “За” гэхээс өөр хэлэх үг олдсонгүй бөгөөд өөрийнхөө хэлснийг эрэгцүүлэн гэмшив. Эцэст нь ер нь хадмуудаас эртхэн хөндийрөхийг чухалчлахын үүднээс өчигдрийнхөө үзсэн хаягдмал муу байшинг өнөөдрөөс эхлэн засах тухайгаа ярьж үзэв. Yүнд Санжмятав хөмсөг зангидан “өө за” гэх зуураа улаанаар будсан хумсууды нь уртыг сэм ажиглан “Ийм хумсуудтай гараар бас байшин засах аа!” гэж бодсоноо “За яахав, нээрэн өөрсдөө засах юм бол ус шавар, өөр юу хэрэгтэйг ойртуулж өгөх хүн гаргаж өгье” гэлээ. Энэ удаад Тунгалаг баярласан нь их.
    Цайны дараа Санжмятав контор руугаа, Шинэхүү жолооч Шийнэнтэй үр тарианы талбайнуудаар явах болоход Тунгалаг ажлын комбинзон өмсөж мөрөн дээрээ хүрз хаян гарлаа.
    Засварлах байшин өчигдөр оройн нарны ташууд өнгө үзэсгэлэн сайнтай харагдаж байсан бол одоо өглөөний нарны ташууд захад хаягдсан хогийн юм шиг болсон нь мэдэгдэв. Гэлээ ч нэгэнт шийдсэнээ няцах арга алга. Хэрэв няцахад хүрвэл мэдээжээр хадмуудын өмнө нэр хүндээ алдана. Юу юуны урьд зуны туршид ялаархсан мал дотор нь чихэлдэж зузаан хөрзөн тогтоосны нь хусаж цэвэрлэх хэрэгтэй боллоо. Санаснаар хөрзөнгийн дороос шахаж суулгасан хүрэн будагт шал гарч байгаа нь Тунгалагийн сэтгэлийг сэргээлэ. Дараа нь Тунгалаг байшингийн гадуур халгайтай холилдон ургасан өндөр зэрлэгийг хадаж хаяхад орлоо. Энэ зуур нар дээр хөөрч халсан агаар амьсгалах бүрд бүгчимдэх болсонд Тунгалаг хувцас тайлан цээж нүцгэлж, зөвхөн даруулга төдийхнөөр үлдээжээ. Хоор зуураа ширэлдэн ургасан ургамалд ороход үй түмэн шумуул үнэс бужигнах мэт оволзож нүцгэн бие рүү нь довтлох аж. Гэлээ ч Тунгалаг түүнээс шантрах юун. Харин санаснаас хүрзний ирэнд автагдсан халгай унахдаа цээжин бие рүү шавхуурдан орж ирэх нь аюултай ажээ. Магнайн хөлс доош буун хөмсгөө даван орж ирснийг гарын араар  арчин арчин эргэж харахад янхигар туранхай биетэй өвгөн модон тэргэнд хөллөсөн асар том биетэй эрээн тарлан хайнаг хөтлөн ирж яваа нь үлгэрийн юм шиг харагдав. өвгөн бол жолооч Шийнэнгийн эцэг Миеэжав, Санжмятаваас Тунгалагийн хийж байгаа юманд тусал гэж хэлсэнд нь ирж байгаа нь энэ билээ.
    Миеэжав Тунгалагийн өмнө ирж нүд гялбах мэт анивалзаад,
    -Энд хүн байшин засаж байгаа гэсэн, чи юу?
    -Тийм ээ би. Та юу гээв?
    -Дарга намайг тусал гэсэн юм. Би замдаа юу юуны урд шавар хэрэгтэй хэрэгтэй гэж бодон ачиж ирлээ гэх зуураа нүдээ буруулах нь нэг л хачин.
    Тунгалаг, хайнагийн нь буржгар урт данхар дух, үргэлжлүүлэн эргэлдүүлэх хоёр том хурц нүдийг харав. Айхын эрхээр алсуур тойрон байж ачиж ирсэн шавры нь буулгалцлаа. Тэгвэл хадаж хаясан ургамлыг холдуулах ажилд ороход өвгөн ханцуй шамлан дайрав. Тунгалаг,
    -Хүүе өвгөн гуай наадах чинь халгай! гэхэд Миеэжав,
    -Зүгээр, энэ мэтийн юманд дассан гар гэх нь бүүр ч хачин.
    Миеэжав Тунгалагийг эгцлэн харж “Чи идэр залуу эмэгтэй хүн, юунд ингэж цээж нүцгэлнэ вэ?”
    -Ах минь халуун байна шүү дээ.
    -Халуун. Хэрэв чи олон хүүхэд төрүүлсэн хөгшин эмгэн байгаасан бол ч яахав гэх санж гэв.
    Тунгалаг учрыг сая ухаарч,
    -өө за, уучлаарай гэлээ. Гэтэл энэ үг өвгөнд таарсангүй.
    -Уучлах ч яамай. Би бол нялх нойтон олныг төрүүлэн өсгөсөн хүн. Миний өмнө ч яахав чи ийм байж болох л юм. Харин бусдын өмнө! болохгүй ээ. Бодвол өсөж төрсөн газар чинь элдэв юманд дассан л газар. Манай энд өөр. Ялангуяа чи айлын бэр болж сая ирж буй хүүхэн хүн. Эндэхийн хүмүүс чамайг сонирхохоосоо илүү сонжих нь их. Иймд чи ёстой л сохрын газар нүдээ, доголонгийн газар хөлөө гэгчийг бодсон дээр! гээд халгайтай ургамлыг тэврэн авлаа.
    Энэ үг Тунгалагт нэгэн бодлын баяр нөгөө талаар гутамшиг ажээ. Байшингийн буланд тайлан тавьсан хувцсаа авч өмсөөд цааш ажиллахад нэг талаар бие хүнд нөгөө талаар сэтгэлд бөөн хар зовиур. Чухам юунаас болж буйг эргэцүүлэн үзэхэд саяын Миеэжавын хэлсэн үг баярлах гомдох хоёрын хооронд тээгэлдэх ажээ.
    Тунгалагийн энэ зовиур бүхэл өдрийн энгээр үргэлжлэх дашрамд өглөөний цайнаар Санжмятав “...энд чинь хот биш хөдөө. Чи нэгэнт суухаар ирснээс хойш талхны оронд хөдөөний амьдралд эртхэн дасахыг бодсон чинь дээр” гэж зэмлэнгүй өгүүлсэн нь тэр үедээ яхир хатуу сонсогдсон боловч эцэстээ ёстой эцэг хүний үр хүүхдийнхээ төлөө хэлсэн үг гэж бодогдох болжээ. Иймд Тунгалаг Санжмятав Миеэжав хоёрыг нэгэн адил хүндэтгэх сэтгэл төрсөн бөгөөд тэгснээрээ ч өөрийн нь сэтгэлийн зовиур аяндаа тайлагдаж, амьдралын төлөө тэмүүлэх нь шинэчлэгдэн сэргэлээ.
    Шинэхүү гурван өдөр гадагш гарч тариан талбайнуудаар явлаа. Yзсэн газар болгоны ургацын чанар гологдов. Гол шалтгаан нь газрын шим доройтсоны дээр үр суулгалт буруу. Хэтэрхий гүн суулгасан юм уу, эс бол эмх замбараагүй хаялсан нь харамсалтай. Энэ тухайд Шинэхүү эцгээ л буруутгахаас өөр арга алга.
    Энэ зуур Тунгалаг ч байшин засварлахдаа явсаар байв. Анхны өдөр дотор гадна хоёрыг цэвэрлэсэн бол дараах өдрүүдэд Миеэжавын туслалцаатайгаар шавардаж дууссан нь маш их амжилт. Yзсэн бүхэн магтахуйц болсонд сэтгэл дүүрэн баяр хөөр. Гэвч гэрийн дотор ер таатай биш. Нэг талд Шинэхүү өр ширэнд автагдсан мэт уруу царайлан думбайна. Нөгөөтэй Санжмятав хоол ундан дээрээ боловч хөмсөг зангидан сэтгэл түгшээнэ. Дунд нь хөөрхий эх Дариймаа хэн бүхнийг царайчлан “Ид, уу. Аль би өөрийг хийж өгөх үү” гэж аргадах нь өрөвдөлтэй.
    Санжмятав Шинэхүүгийн гурван өдөр дараалан гадагш гарсныг биеэ зугаацуулахаас цаашгүй юманд бодох учир бензин тосны сүйтгэл гэж үзэн харуусна. Тунгалагийн тухайд бол “Энэ хүүхэн тэр муу байшин руу хоол ундгүй гүйгээд байх? Ёстой дураараа дургиж, дунд чөмгөөрөө жиргэнэ гэгч энэ бий” гэж зэвүүцнэ.
    Бүтэн сайн өдөр Тунгалаг байшин руу явахын оронд гэрийн доторхи нүдэнд тавгүй харагдах бүхнийг угаан цэвэрлэхийг бодлоо. Гэтэл тэр угаах арчихаас илүү чухал ажил гарлаа. Энэ бол Шинэхүү аж ахуйн бүх ажиллагааг сайжруулах талаар нэлээдийг дотроо бодож төлөвлөсний дотор хамгийн түрүүн залуучуудыг хөдөлгөх уриалгын самбар босгоход нь оролцох ёстой болжээ. өөр нэг оролцогч нь Шийнэн,
    Шинэхүү Шийнэн хоёрыг эд материал, багаж хэрэглэлээ аван явахад Тунгалаг хажууд нь хувинд найруулсан будаг, бийр сэлтийг барин алхлав. Аж ахуйн хойд зах, тоотойхон хэдэн байшинг өнгөрмөгц алс тэртээх өтгөн шугуйт өндөр уулс өглөөний нарны ташууд цэнхэрлэн дүнхийж, түүнээс цааших ээрэм хөндий ногоон шаргалаар эргэлдэх нь зөөлөн шороот замын дагуу ургасан өнгө бүрийн цэцэгний анхилмал үнэрийг зориуд ихээр амьсгалж, “Ээ дээ, энэ хорвоо! Уулс ус тэгш бол ой модоор баян. Ой модоор баян бол хүний сэтгэл тэнэгэр” гэдэг үг юутай үнэн бэ гэж бодлоо. Хүрэх газар нь түрүүчийн намын хорооны дарга Аривжарын намын уриа самбар босгосон газар байгаа билээ. Тэнд хүрсээр Шинэхүү Шийнэн хоёр авч яваа юмсаа доош тавьж босгох самбараа хаана суулгах тухайгаа маргах болов. Шийнэн хэдхэн хоногийн өмнө Шинэхүүг аймгийн төвөөс хүлээн авахдаа харь орны зочинтой анх уулзаж байгаа юм шиг бишүүрхүү байсан нь хаягдаж “Yгүй чи байз! өнөөх эрт урдын чинь зөрүүд зан хэвээрээ байх чинь юу вэ” гэж шууд хэлэхтэй болсон ажээ. Тунгалагийн өмнө ч өөрцгүй юу дуртайгаа хэлэх болсон нь үнэхээр үерхлийн шинж чанар биз.
    Шинэхүү, аливаа хэрэгт эвлэлийн гишүүд манлайлагч байх ёстой гэж үзэн босгох самбараа түрүүчийн самбарын дээдтэй байрлуулах гэсэнд Шийнэн, эвлэлийн гишүүд хэдийгээр манлайлагч байх ёстой боловч намынхаа удирдлагыг хүлэж биелүүлэгч болох учир доодтой нь байх ёстой гэж л маргасан хэрэг бөгөөд тэгээд энэ хоёр түүн дээрээ эрт урдын түүхнээс иш таталцан цэцэрхсэн нь мөн ч яггүй. Ийнхүү маргах нь энэ хоёрын бага балчир ахуйн нь харьцаа бөгөөд эдүгээ гэвэл түүнээ дахин давтаж байгаа нь билээ. Эдний дунд Тунгалаг баахан эргэлдэж байснаа, “Yгүй, та хоёр ингэж маргахын  оронд самбараа замын нөгөөтэй нь байрлуул. Ингэснэр хэн хэнд чинь эргэлзэх юм алга болно” гэж өгүүлэн маргааны нь тасалж, ажилд нь орууллаа. өөрөө хэмжих зурах хоёрыг эрхлэх зуураа,
    -Хэрэв энэ самбарыг нээрэн нэг нэр хүндтэй юм болгоё гэвэл дэргэд нь мод бут цэцэг навч суулгамаар гэсэнд Шийнэн,
    -Юунд тэр вэ?
    -Шалдан газар хоёр самбар салхинд цохигдож байснаас бут мод цэцэрлэгийн дунд бандан суудлуудтай байвал ямар болохов гээ! хүн зөвхөн хараад өнгөрөхгүй сууна, амарна. Хүүхэд багачууд цугларч амьдралаа сэргээн баясгана.
    -Уг нь ч тэгэх л байх гээд Шийнэн “Гэтэл түүнийг чинь тэгж тарих зав, тэгээд бас чадахгүй гэж нэг юм байна”.
    -Мөн дөө. Чиний энэ үгийг хүн бүр хэлэх дуртай. Гэтэл чадах, зав гаргах хоёр бол хүний сэтгэлийн хэрэг байдаг.
    -Сэтгэлийнх гэж үү?
    -Сэтгэлдээ. Сэтгэл бол сонирхол. Сонирхол байвал хүн юу ч хийхээс буцахгүй.
    -Тийм ч байж болох л юм. Гэвч ургах эсэхийг хэн мэдлээ.
    -Мэднэ дээ. Услах, арчлах, бордох гурав л мэднэ.
    өнөөдрийн хувьд Миеэжав эл хуль. өглөө эрээн тарлан хайнагаа модон тэргэнд оруулах явах гэхэд нь Заяат, “Хүүе та хаачих нь вэ” гээд “Санжмятавын бэрд ус буулгаж өгнө” гэхэд нь бүтэн сайн өдөр болсныг сануулсан билээ. Гэлээ ч өвгөн Тунгалагийг байшин руугаа очиж байж мэднэ гэж бодон ажиглаад хайнагаа тавин туухад хүрсэн бөгөөд тэгээд л эл хуль. Yнэндээ өвгөн зүгээр сууж чаддаггүй хүн. Гэтэл сэтгэлд нь “өнөөдөр бүтэн сайн. Ойр хавийн үр тариаланд үхэр мал орж байж болохдог оо” гэсэн бодол төрж хойш чиглэн гарсан бөгөөд яв явсаар нөгөөдүүл дээр ирэхэд Тунгалаг, “Ээ Миеэжав гуай, та сайн уу?” гэж угтан авлаа. Миеэжав ч хариу талархан “За чи энд юу хийж байгаа нь энэ вэ? хэмээн хийж байгааг ажигласнаа “Бас л нэг уриа” гэж үл тоомсорлон хэлэв.
    -Тийм ээ, уриа гэхэд
    Уриалахыг ч яахав өдөр бүр гаргаж болно. Ганцхан ажиллах нь хаана вэ? Манай энд тэр л дутагдаж байгаагаас өөр юм алга гэж толгой сэгсрэв.
    Миеэжавын яриа лоозонгийн тухайд ийн хэлэх Шинэхүүд тун хачирхалтай санагдав.
    -Та чухам юун тухай хэлж байна вэ гэхэд,
    -Ер нь юм бүхний тухай. Хамгийн гол нь газрын шим барагдаж үр тариагаа өгч чадахгүй байхад ээ тухайд уриалга гаргах байтугай бодох ч хүнгүй байгааг хэлүүштэй гэж бухимдан хариулав.
    Энэ нь Шинэхүүд хачин гайхалтай. Урьд өмнө Миеэжавыг дан хар ажлаас цаашгүй жирийн хүн гэж боддог байсан бол одоо өндөр мэдлэгтний үгийг чин сэтгэлээсээ хэлж байгаад нь улмаар яриуштай бодогдож,
    -Таны энэ үг тун зөв. Бид ч мөн харсаар л байна.
    -За тэгээд олон түмнийхээ өмнө юунд дуугарахгүй байдаг билээ? Эс бол дуугарч үл болох ямар нэгэн шалтгаан байдаг хэрэг үү?
    -Шалтгаан юу байхав, харин ч дуугарах ёстой. Гэтэл мэдэж байгаа мөртөөн мэдэхгүй юм шиг дуугүй явах нь бидний агрономич нэг бүрийн дутагдал гэхэд Миеэжав “Хм, за” гэж бодолхийлснээ Шинэхүүг эгцлэн харж ажиглаад,
    -Yгүй чи минь ер нь овоо болоод ирээ шив ээ! Эрт урьддаа юу л байлаа даа, ухнан халтар царай, өөдөө боссон халимаг үс, дур зоргоороо дүрсгүйтэхээс цаашгүй л юм байсан. Одоо болохоор үнэхээр ухаалаг сайхан үг хэлж байгаад чинь би баярлаж байна.
    -Ухаала ч юу байхав, зөвхөн эрдэмтэн багш нараас олж мэдсэнээ л дамжуулж байгаагаас өөр юм алга.
    -Тэглээ ч гэсэн сайн. Багшийн заасныг биедээ шингээж ирээд бусдад дамжуулахын оронд  замдаа гээчихээд завхарч яваа хүмүүс байдгийг алиныг тэр гэхэв.
    -За би таны, намайг ингэж өндрөөр үнэлж байгаад баярлалаа. Одоо та надад үр тарианы арга ухааныг хаана яаж сурснаа ярьж өгнө үү?
    -За хаанаас гэх юу байхав, нутагтаа. Хар багаасаа юм шүү.
    Ингэж үгээ эхлэж байгаад нь Тунгалаг ихэд гайхлаа. өөрийн нь бодлоор бол манай үр тарианы асуудал зөвхөн хувьсгалаас хойш эхэлсэн шиг байдаг байжээ.
    -Таныг бага байхад тариа тариалдаг байсан гэж үү гэж асуухад Миеэжав,
    -Ээ үр минь байхаар барах уу, ингэхэд чи чинь ангаахайгаараа байгаа амьтан байна. Монголд тариа анх үүссэн нь аль элэнцэг хуланцгийн үед юм гэнэ билээ.
    -Yгүй энэ элэнцэг хуланцаг гэж юу вэ?
    --За даа би ч өөрөө сайн м эдэхгүй байна. Бодвол давингарын үеийг л хэлдэг биз.
    -Дивангар аа? гэж Тунгалагийн улмаар гайхсанд Миеэжав, инээд алдаж, “За даа ингэж ярилцсанаар ч чи бид хоёр үгээ ойлголцохгүй нь бололтой. Иймд энэ дивангар гэдэг үгийг зүгээр хэдэн мянган жилийн өмнөх үеийг хэлж байгаа гэж бод! Юу ч байтугай эцэг өвгөд маань энэ дэлхийн хүн амьтдын адил хийдгийг хийж, боддогийг бодож явахаар хүн болсноос биш элэг нугалан ус ууж, гар хаян өвс идэхээр хүн болоогүй нь магад. Миний үед хад тариа /халтар арвай/ цагаан тариа /улаан буудай/ хожгор /хөх тарианы нэг төрөл/ хожгор зугаадай /хөх тарианы хоёр дахь төрөл/ энэ дөрвөн төрлийг тарьдаг байлаа. Гэтэл манайхаас урагш Ховдынхон төрөл илүүтэй. Хар арвай, цагаан арвай, үүнээ ноён цагаан гэнэ, улаан арвай үүнээ хатан улаан гэнэ, биелэг энэ нь хамгийн их ургадаг нь шиг байсан. За тэгээд бас өөр юу гэлээ? Аа тийм хөсгөнө гэж байсан гээд өвгөн ургацын чанарыг онцлон өгүүлэхдээ түрүү нь төө шахам, түүний үрийг тоолоход жаран таваас ная. өндрөөшөө бүслэхүй өнгөрөөд байхдаа урд сахал түрүү юугаа дааж ядан доош нумлаад, ээ дээ энэ цагт нь хурааж авахгүй юм бол ганцхан өдрийн салхинд алдана гэсэн үг дээ гэх” нь Шинэхүү Тунгалаг хоёрын сэтгэлд үл багтнам. Гэлээ нь Шинэхүү Тунгалаг хоёр үг нэг бүрийг анхааран сонссон бөгөөд Шинэхүү,
    -Та тариа тарихдаа чухам юунаас нь эхэлдэг байв? гэхэд Миеэжав “За хө тэр ч одооныхоос өөр дө” гээд залган өгүүлэхдээ,

    -Эхлээд бордоно.
    -Юугаар вэ?
    -Хониор. Намар хонь хэвтүүлж газрын өнгө өөрчлөгдмөгц өөр тийш шилжүүлнэ. Хэрэв намар бордож чадаагүй бол хавар хонины бууц цацах болно. Энэ түвэгтэй.
    -Тарихдаа?
    -Эхлээд усална.
    -Юугаар?
    -Бух /шуудуу/-гаар. Хэрэв услах шуудуугаа бэлтгээгүй бол тариа авахыг санах ч юм биш. Усалгааныхаа дараа үрээ цацна.
    -Хагалахгүйгээр үү?
    -Тийм дээ. Хагалахгүйгээр үрээ цацаад дараа нь мэлхий анжсаар дөрвөн хуруу доогуур хавж хагална.
    -Хуучин ургамлы нь цэвэрлэлгүйгээр үү?
    -Цэвэрлэхгүй.
    -Сонин байна.
    -Сонин оо. Тариа түрүүлэн ургаж хуучин ургамал бордоо ч болж байх шиг байдаг.
    өвгөний ийн ярих нь үзээгүй хүнд үл үнэмшигдэм. Гэвч Шинэхүү шинжлэх ухаан ганц биш. Газар газрын хүмүүс өөрсдийнхөө өвөрмөц байдалд зохицуулан хөгжөөдгийг сайн мэдэх тул нарийвчлан бодох л ёстой боллоо. өвгөн ч өөрийнхөө ажил хийж байгаа хүмүүсийг үг яриагаараа саатуулж байгаагаа мэдэж,
    -За хуучны ажиллагаа ийм л байсан. Одоо та нарын үед өөрчлөгдлөө. Аргагүй цаг. Yзтэл зун цагийн халууны илч, хур борооны оролт ч мэдэгдэхүйц өөрчлөгдлөө. Гэвч газрын хөрс өөрчлөгдөөгүй. Жилийн дөрвөн улирал солигдоогүй. Иймд эртний уламжлалт нутгийн үр, ажиллагаа хоёрыг эргэж нэг анхаарууштай байх юм даа гээд алгуур босон гэрийн зүг явлаа. Шинэ үеийн хүний өмнө сэтгэл санааныхаа үгийг товч боловч тодорхой илчиж чадсандаа бие нь ч хөнгөрсөн мэт аж.
    Тунгалагт хадмуудын дэргэд байх явдал өдөр хоног ирэх тусам хэцүүхэн болж ирлээ. Гол шалтгаан нь Санжмятав, хүнийг хүмүүжүүлэхэд гагцхүү дарангуйлан захирах л чухал гэж бодох болсондоо хэзээ ямагт дүнсгэр. Хүү нь эцгийн энэ эвгүй байдлын хариуд гөжин, үл тоомсорлох нь бүүр ч аймшиг. Эдний дунд Дариймаа бүх гэр бүлийн дотор эвтэй сайхан, ялангуяа бэрээ баяр баясгалантай байлгах гэсэндээ байж ядан шанална. Иймд Тунгалагт инээн баясаж байх юм даанч алга. Ганцхан уйтгар зовиур. Гэтэл бас сүүлийн өдрүүдэд Санжмятав хоол ундаа нэгэн ширээнд сууж ууж идэхээ больсноос гадна Шинэхүү орон гэрээсээ уйдсан мэт өглөө гадагш гарч, орой унтах бор хоногтоо л ирэх нь хачин. Тунгалагийг,
    -Yгүй чи чинь хайчдаг нөхөр вэ? гэж гомдол мэдүүлэхэд,
    -Хайчих юу байхав, тариан талбайгаар л явлаа гэж уцаарлан үзэг цаас бэлтгэн “Ирээдүйн ургацын чанарыг сайжруулах төлөвлөгөө” хэмээн гарчиглаж түүнд шаардагдах бордоо ба усжуулалт, гарах зардал, орох орлого, хүч чадал бас бусад юм бүхнийг шөнийн арван хоёр цаг хүртэл бичиж сууна. Тэгээд,
    -Чи энэ төлөвлөгөөгөө ганцаараа хийхийн оронд аавтайгаа хамтран хийх ёстой биш үү? гэхэд Шинэхүү,
    -Аав дэмий! бид хоёрын санал зөрнө. Ер нь аавын үеийнхэн аягүй бол цөмөөрөө бусдаас сурах сургах хоёроос гадуур, дан биеэ тахин шүтүүлэхийг л бодохоос цаашгүй болсон амьтад байж мэднэ гэнэ.
    -За хаанаас! Харин ч анхны хүмүүс маань тэргүүний хүмүүс. Бид тэднээс сурах ёстой гэхэд, Шинэхүү
    --За тэгвэл чи энэ мэргэн бодлоо миний энэ хийж байгаад шургуулахыг бодохын оронд зөвхөн өөртөө л хадгал! гэж уцаарлана.
    Иймд Тунгалаг юу юуны урд Шинэхүүгийн хамт эднийхээс тусгаарлаж бие сэтгэлээ чөлөөлж авахыг яарна. Yүнд нь одоогоор өөрийн гараар засан сэлбэж буй байшин дотор талын ханыг шохойдон будах, галын өрөө болгох хавчиг тасалгаанд хэдэн банз харуулдан суулгаж тавиур болгох төдийхөн л үлдэж байгаа ажээ. Иймд Тунгалаг өглөө эртлэн босож юухан хээхнийг идэж ууж авсан болоод, урьдчилан бэлтгэсэн хувинтай шохой, түүндээ найруулах хэдэн өнгийн будаг бийр сэлтийг аван гарлаа. Араас нь Дариймаа авгай
    -Хүүе охин минь чи ийм эрт явах чинь үү гэсэнд,
    -Тэгье ээж ээ, би удахгүй ирнэ гэлээ.
    өмнөөс өглөөний сэрүүн агаар сэнгэнэн угтаж, өөрийн гэж үзэхэд ойрхон болж буй бяцхан байшин нь мананцарын дунд торойн харагдаа. Дэргэд нь бод бодноос том биет эрээн тарлан хайнаг ганцаараа зогсож байлаа. Энэ нь бол тэр амьтан өдөр тутам Тунгалагийн гараас давс хужир мэтийг олж долоохоор ийнхүү энд хүлээх болсон аж. Тунгалаг ч мөн түүнийг мартаагүй, халаасандаа хатсан талхны зах зөндөөнийг чихэн дүүргэсэн байв. Оч очсоор Тунгалаг өнөөхөөсөө аманд нь барьж идүүлэх зуураа духны нь буржгар зөөлөн үстэй нь зууралдан маажив. Анхны учралтанд бол хайнагийн алаг эрээн хоёр том нүд аймшигтай байсан бол одоо тэр нь айлган сүрдүүлэхэд биш, эрхлэх, илэн таалуулахад л байсан нь илэрхий. өнөөдрийн хувьд харамсалтай нь хүнд бол дор хаяад тав зургаа тасалбал таарах зүсэм талхыг ганцханүмхэж, бараг зажлахгүй залгих нь урамгүй. Гэлээ ч арга буюу биеийн нь хэмжээ тэр байлаа.
    Тунгалаг “Боль, моньд, цаашаа!” гэж өхөөрдөн зандраад орхин явахад хайнаг дагасар. Байшинд ороход арга буюу бас үл багтахын эрхэнд автан толгойгоо хаалгаар оруулан үлдэв. Хувинд бэлтгэсэн будгийг аван хана туургыг будаж эхлэхэд, хайнаг даган харсаар. Энэ нь “Ээ дээ би чаддагсан бол чамд туслахсандаа” гэж байгаа юм шиг. Гэтэл хүн ирж “Хүүе чи наадахаа хөө, цохь” Зайлуулахгүй бол хаалгы чинь эвдэнэ” гэж хашгирах нь Миеэжав гуай. Тэгээд Миеэжав өөрөө “Ха, хөж!” болон бургасаар хайр найргүй цохисонд Тунгалаг,
    -Хүүе та аяар, хөөрхийг! гэж яаран гарч очиход Миеэжав,
    -Зүгээр! Энэ том хар лагс биенд өдийхөн чинээн бургаас юу ч биш. Хэрэв гижиг нь хүрэх төдийхөн болж байгаа ч байж мэднэ хэмээн улмаар цохин хөөж зайлуулав. Yзтэл ч нээрэн тийм байх гэмээр санагдсанд Тунгалагийн сэтгэл тайвшрав.
    Ингээд хоёул болон ажиллах зуураа хайнагийн гарал үүсгэл хаанаас болохыг асуухад Миеэжав,
    -Уг нь энэ миний хувийн мал байсан юм. Эх нь жинхэнэ сарлаг. өөрөө усан хайнаг. Аль тугал байхаас эхлэн хүүхдүүд ноолон эрхлүүлсээр мал дагахын оронд хүн дагахаас цаашгүй муухай мал болгож орхисон юм. Хоёр настай шүдлэн байхад нь сангийн аж ахуйн дансанд шилжүүлэв дээ. Харламар чинь тэр үедээ 500 кило татаад мал маханд явах болоход нь би “Хөөе таминь ээ! Энэ амьтныг үгүй хийсэнд орохноо тэргэнд орох ажлын хүч болгож авсан дээр” гэж үглэн байж үлдээлгэсэн юм гээд цааш ярьсны нь товчлон өгүүлэхэд, нэг удаа шаварт зоогдсон дугуйт тракторыг ганцаараа зүтгэн гаргаснаараа олон түмэнд алдаршин хайрлагдах болсон аж. Дараа нь Жагва хэмээх нэгэн маанагдуухан, дугуйлангийн шалгалтанд ороод “Манай гол зүтгэх хүчин юу вэ?” гэсэн асуултанд “Хар тарлан хайнаг”  гэж хариулан олны инээдэм болж байсан гэнэ. Инээгээгүйгээс Миеэжав. Юунд гэвэл мань эрийг үнэхээр хайнагийг хэлэв үү, аль хэн бүхнийг хайнаг шиг зүтгээч ээ гэж байна уу гэж бодсоор байжээ.
    Ингээд эцэст нь өгүүлэхдээ “Хайнаг ч хайнаг, хэнээс илүүтэй зүтгэнэ. Ер нь аливаа амьтны хувьд заяанд ааш зан, ажилд зүтгэх хоёроороо болдог хойно доо. Хариуд нь би эрх тааваар нь зүтгүүлж байгаад төгсгөл болгохыг боддог юм. Гэтэл хай хэн мэдлээ, энэний нас одоо арван тав, минийх жаран зургаа. Чухам хэн нь хэнээсээ түрүүлэхийг бүү мэд!” гэж зовуурласан царай гаргав. Yүнд нь Тунгалаг хоёуланг хайрлах сэтгэл төрж,
    -Зүгээр та зоволтгүй. Хэрэв таныг түрүүлсэн байвал би үүний чинь таны өмнөөс хайрлан хамгаалахыг бодомз! гэлээ.
    Тунгалаг хадмуудаас тусгаарлахыг яарсандаа орох байшингаа түргэн хугацаанд бүрэн засаж дууслаа. Дотоод талын ханануудыг дан өнгөөр биш өөр өөр будаг тавьсан нь бас ч сонихон. Эхний бяцхан өрөөнд гурван үе банзар тавиур суулгасны дээр хэдэн төрлийн хүнсний ногоо, орон байшинд ургах цэцгүүдийн үр суулгасан савуудыг өрлөн тавьжээ. Энэ нь хэдийгээр хувийн сонирхол боловч гол нь хадмуудад, тухайлбал төрсөн хүүгээ боловч үл тоомсорлогч Санжмятавт үнэлэгдэхийг боджээ. Нөгөө талаар унтах ор, дэр дэвсгэр, суух ширээ сандал, хоол унданд хэрэглэх сав суулга тогоо шанага... ер нь айл гэр болоход шаардагддаг бүхнийг олж цуглуулсан бөгөөд үл олдсоныг түр зуурын юмаар орлуулжээ. Эд бүхэн цөм хэр буртаггүй, хэн бүхний нүдэнд ядуувтархан байна гэж харагдана уу болохоос биш яавч соёлч боловсон биш гэж үл хэлэгдэм билээ. Энэ бүхнийг бүрдүүлэхэд Миеэжав эцэг хүн үр хүүхдийнхээ төлөө хүч гаргах мэт оролцсонд Тунгалаг чин сэтгэлээсээ баярлаж байгаа билээ.
    Ингээд Тунгалаг айл гэр тусгаарласныхаа хувьд хадмуудаа урин цайлах ёстой болов. Yүндээ идээ будаа бэлтгэхдээ амт шимт ариун цэвэр аль ч талын гоц болгох гэж мэрийсэн нь тун их.
    Энэ өдөр нь бүтэн сайн. Зочдыг хүлээн авах нь хоёр цагт. Yүндээ Тунгалаг хагас цагийн өмнө бүх зүйлийг бүрэн дуусгаж амжлаа. Тэгээд нэгэнт хийж дуусгасныхаа амт шимтийг муудахаас айн сэтгэл түгшихэд хүрэх аж. Гэтэл Шинэхүү эзгүй, мөн л тариан талбай эргэнэ гэж өглөө гарсан тэр чигээрээ. Иймд Тунгалаг Шинэхүүгийн үгүйд аав ээж хоёр ирвэл би өмнө нь үг яриа дэлгэх юмгүй яана аа? гэж мөн л зовиурлана. Энэ зуур цаг бас шахан шаардах мэт яах ийхийн зуурт хоёр цаг, түүнээс цааш таван минут, арван минут... сэтгэл улмаар түгшин цонхон дээр зогсоход аж ахуйн байшингуудаас хоёр хүн торолзон гарч ирэх нь хадмууд мөн байгаад Тунгалаг яая гэхэв одоо би л ганцаараа хүлээн авах бий дээ гэж сэтгэл шуудран угтахаар гарлаа.
    Дариймаа авгай хөх дэвсгэрт хүрэн үйтэнхуар дээл өмсөж, толгойдоо улаан цэцгэн хээт цагаан алчуур ороосон байх бөгөөд чихэнд зүүсэн сувд шигтгээт алтан ээмэг хөдлөх бүрд нь сээтэгнэх мэт санжигнах нь идэр залуугийн нь цог жавхланг санагдуулам. Ийнхүү Дариймаа гоёж гоодсон нь хүү бэр хоёроо хүндэтгэсэн хэрэг мөний учир Тунгалагийн сэтгэлийг баясгалаа. Гэтэл бас Санжмятав хар костюм өмсөж эрээн зангиа зүүж, өргөн хүрээт бүрх малгайг өмссөн нь энэ удаад их мэдлэгт сэхээтний дүрийг санагдуулна. Тэгээд бас угтан авсан тухайд хөмсөг зангидахын оронд инээмсэглэн гар барьж байгаа нь “Хойшдоо би чамайгаа энхрийлэх болноо” гэж байгаа шиг санагдана. Yнэндээ ч Санжмятав хүү бэр хоёрынхоо өмнө эелдэг зөөлөн байхыг бодсон байв. Дариймаа дотогш ороод хана туурганы өнөг будагт нүд алдан,
    -Yгүй ер өө, энэ байшин чинь ийм сайхан болоо юу? гэснээ үгүй хүү яалаа?
    -Одоохондоо алга. Тариа эргэхээр явсан, удахгүй ирэх байх.
    Санжмятав ч өөрцгүй байшингийн дотоод байдлыг ажиглан инээмсэглэж,
    -Энэ бүхнийг чи өөрөө бодож хийв үү?
    -Тэгсээн. Миеэжав гуай их тус болсон гээд Тунгалаг суухыг урин сандал засаад, ширээнд өрсөн хүйтэн зуушны бүтээлгийг авч цай аягалан барив.
    Санжмятав тэвдэн сууж, инээмсэглэсээр Миеэжав туслах ёстой, би өөрөө гар бие оролцох завгүйгээс гуйсан юм. Энэ хачин будгууд ингэж тус тусдаа байхын учир юу билээ?”
    -Шинэ маяг аав аа. өнгө будаг тус тусдаа байх нь нүдний хараа сэтгэл мэдрэл хоёрыг амраадаг юм гэнэ билээ гэхэд Дариймаа,
    -Yгүй ер мэдүүштэй юм байна гэж Санжмятавт анхаарууллаа. Yүнд нь Тунгалаг улмаар урамшиж, “Ягаавтар өнгө дулаан, цэнхэр нь сэрүүн, шаргал нь тавиуныг бодогдуулдаг гэхэд нь үнэн. Би энэ гуравд дуртай”.
    Санжмятав, “Хар өнгө ямар байх вэ?”
    -Хар базаалтай биш. Миний хувьд гашуудал бодогдуулдаг. Гэвч харанхуйд унтах нь гэрэлтэйд унтахаас дээр байдгаараа бол мөн л хэрэгтэй өнгө гээд Тунгалаг нэг шил дээд чанарын архи хадгалснаа авчрахаар нөгөө өрөө рүү оров.Уг нь тэр архийг Тунгалаг хадмуудтайгаа анх золгохдоо бэлэг болгох гэж хотоос авчирсан боловч Санжмятавын хэт хямсгануур байснаас болж өдий болтол гаргаж чадаагүй байжээ. Тунгалаг далд ормогц Дариймаа,
    -Энэ байшин нээрэн сайхан болж шүү гэхэд нь Санжмятав
    -Хэтэрхий гаж буруу гэж толгой сэгсрэв. Дариймаа ахин ингэж битгий дугараасай билээ гэхдээ “За ямар боловч өөрсдөд нь болж байвал барав. Бид дуугүй л байсан дээр! гэлээ. Санжмятав,
    -Уг нь тийм л сэн. Гэтэл юу болох вэ? Нэг мэдэхэд энэ хүүхэн өмдөө толгойдоо! Одоо чи тэр өмссөн банзлы нь хараа биз дээ! бөхийвөл бөгс ил, гэдийвэл гэдэс ил гэж өгүүлэн санаа алдав.
    Тунгалаг архиа авчирч хоёр хундаганд дүүргэлээ. Санжмятав түрүүчийнхээ санаа алдсан дээр ахин санаа алдаж,
    -Байшингаа зассан чинь сайхан хэрэг. Гэвч хүн хүний хүсэл бодол өөр. Газар орны зан суртахуун ч тус тусдаа. Тухайлбал гадаадад таарч байгаа юм бүхнээрээ манайд таарч байх нь алба биш. Тэр байтугай Улаанбаатарт таарсан юм хөдөөд ялангуяа энд тохирохгүй байх жишээтэй гэсэнд Тунгалаг эсэргүүцэл тавихаасаа болгоомжилж,
    -Би хувьдаа аливаа юмыг шинэчлэх, шинжлэх ухааны үндсэн дээр өөрчлөх дуртай. Тэгээд энд юу хийж байгаагаа танд сонирхуулья хэмээн таримлуудаа тавьсан тавиурын өмнө очиж “Энэ дээд талынхан нь цэцгүүд. Эхний хоёр савтай нь хайтан дараачийнх нь фукцин буюу янаг амрагийн цэцэг бүр захынхад нь зэрлэг ургамал традесзанца буюу сүлэнгэнэ. өнгө үлэмж, үнэр сайхан. Эдгээр ургамал монголын ботаникийн цэцэрлэгт ургадаг юм. Хол газрын энэ ургамал хангай хөдөө нутагт идээшин ургавал бас л нэг амжилт болно. Би турших гэж цэцэг судлаач багшаасаа авчирсан юм. Yр дүнгээ багшдаа ч тайлагнана. өөрөө ч үзнэ гэхэд
    -Энд ургахгүй, тэгээд ч энэ бүхнийг тарьж дэмий ажил ургуулахын хэрэг юу байгаа билээ? гэж Санжмятав татгалзав.
    -Аав минь цэцэг бүхэн байгалийн гоо сайхан. Энэ гоо сайхныг орон сууцандаа бий болох нь бол байгальтайгаа байна гэсэн үг биш үү? Энэ учраас гадаадынхан эрхэмлэн тарьдаг.
    -Гадаадынхан аргагүй шүү дээ, байгалиас тасран төвлөрсөн улс. Бид үгүй л дээ. Гэрээс дөнгөж гарсаар байгаль, байгалийнхаа гоо сайхны дунд орно гээд Санжмятав тавиурын доод давхарт тавигдсан том хайрцагтай хэдийг заан “Тэдгээр нь юу вэ?”
    Энэ зуур Тунгалагт ярих урам хугарч,
    -Улаан лооль, өргөст хэмх, сонгино, сармис, гоньд гэж үг бүрийг сунжруулан хэлэв. Санжмятав “Хм!” гэж хамар турхираад,
    -Энэ бүхэн маань чухам юунд хэрэгтэй байгаа билээ дээ? гэхэд нь Тунгалаг эгдүүцэн, “Хувийн сонирхол! Цаашилбал хоолны хольцоо, шим тэжээл, витамин. Уг нь би цаг оройтоогүй байгаасан бол гаднаа төмс, байцаа, манжин, лууван тарих байлаа” гэж ширүүхэн хэлэв. Санжмятав,
    -За тэр шим тэжээл витамин ч бага хэрэг. Мах, цагаан идээ, нар, салхи, агаар тэр бүхнийг төлөөлж чадна. Тэгээд хоолны хольцоонд гэх юм бол бусдын өмнө шунаг сувдаг, өвс ногоогоор гол зогоогчид л гэж хэлэгдэхэд хүрэхийн нэмэр.
    -Нээрэн тэгэх юм гэж үү? Би бодохдо үлгэр жишээ болох л юманд бодож байгаа.
    -Тэр холоо! Би ч идэр залуудаа чиний энэ бодлыг бодож, хийж үзсэн гээд Санжмятав гучаад жилийн өмнөх явдлаа ярьж эхэллээ. Тэр цагт Санжмятав хотод жирийн нэгэн албан хаагч. Хаврын нэгэн өдөр хүнсний ногоо дутагдсанд сэтгэл давхцаж “Ингэж суухын оронд бие хөдөлгөөн хөлсөө долоодог хэрэг” гэж бодон Амгаланд хаягдсан хэсэг ногооны газрыг дур мэдэн эзэмшиж манжин, лууван, сонгино, төмс мэтийг тарьж эхэлжээ. Yүндээ гаднын нэгэн мэргэжил бүхий хүний зааврыг авч байсандаа гайхалтай сайхан урган авахадд хүрсэн гэнээ. Гэтэл идэх нь үнэн мөртөө, үзэл гажигтай нэг нь “Хувийн ашгийг хичээхийн үүднээс ногоо тарив” гэж шүүмжлэн анх удаа урмы нь хугаллаа. Гэлээ ч хойтон жил нь амташсан хэрээ арван гурав гэгчээр ашиглах газраа алгын чинээ болгон сэм тарьж нэг үзээд ид сайхан авахынхаа даваан дээр ахин шүүмжлэгдээд хаяхад хүрсэн байх бөгөөд ашиг нь гэвэл тэр цагаас эхлэ газрын ашгийг мэдсэнийхээ хувьд агрономч болохыг мөрөөдөж эхэлсэн байжээ. Yүнээ Санжмятав дэлгэрэнгүй ярьснаа,
    -Одоо энэ мэтийн ярианд орохыг хэн байг гэхэв. Иймд чи зүгээр идэх ногоогүй сууж бай! гэхэд нь Тунгалаг,
    -Yгүй таны энэ явдал тэр цагийнх байна шүү дээ. Одоо бол харин ч санаачлан тарьсныг сайшаана.
    -Хм, за гэж бодолхийлснээ Санжмятав “Yгүй, сайшаах байтугай шаардах ч байж мэднэ. Гэлээ ч хүн ийм юманд түрүүлэхийн оронд сүүлдсэн дээр. Ялангуяа энд хүсэх мөрөөдөх, хэлэх хөдлөх бүр дээрээ болгоомжил! Хамгийн наад зах нь чиний энэ өмссөн хувцас. Анх чи ирэхдээ хэм хэмжээнээсээ хэтэрсэн өргөн өмдтэй байсан бол одоо яахаараа бараг байхгүйтэй адилхан банзалтай байна вэ? Энэ чинь хүн харсаар нүд хальтарна. Балчир томоогүй охид дуурайхдаа бүүр шалдагнахад хүрнэ” гэлээ. Энэ нь бол Санжмятавын үнэн санааны нь сургамж байлаа. Гэтэл Тунгалагийн сэтгэлд “Энэ хүн шинийг санаачлах, ирээдүйд итгэх итгэл хоёроос хэт холдсон байх нь ээ” гэж гол харлав. Гэвч өнгөн дээрээ зөвшөөрөгч болон “Тийм ээ, таны зөв” гээд нөгөө өрөөндөө орж, санаа алдан орон дээрээ сунан унав. Ард нь хадмуудын маргаан. Дариймаа Санжмятавын ярианд нь аль түрүүчээс аван яс хаяж байснаа,
    -Yгүй чи бас бие гүйцсэн бэрд юунд улаан цайм ярина вэ?
    -Зүгээр. Энэ бэрийг зоргонд нь тавьж болохгүй. Толгой дээр л гарна гэсэн үг. Чи хүүг хардаг биз дээ? энэ эмийн гарт орж гүйцсэнийг
    -Тэр бидэнд юуны хамаа! нийлсэн эр, эм хоёр хоорондоо л болж байгаа бол болоо.
    Энэ яриаг нь Шинэхүү орж ирэн таслав. Дариймааг “Хүү ирлээ” гэж баярлан угтахад Санжмятав,
    -Чи ургац үзэхээр явлаа гэсэн, ямар шүү байна вэ гэхэд Шинэхүү урамгүйхнээр “Ерөнхийдөө базаалтай биш” гэхээс цааш эс дуугарав. Энэ чимээнээр Тунгалаг яаран босож, саяхан Санжмятавт зэмлэгдсэн богино банзлаа мөнл өнөө үеийн маягт урт банзлаар солин өмсөж эргэж оров. Шинэхүүгийн өмнө идэж уухы нь тавьж өгөх зуур Санжмятав ихээр харан,
    -Yгүй чи түрүүн хэт богинодсон банзалтай байснаа одоо бас яахаараа ингэж хэт уртыг өмсдөг билээ гэж гайхлаа. Yүнд нь Тунгалаг эрслэн,
    -Тийм ээ, энэ бол орчин үеийн маяг. Надад ч үүнээс өөр өмсөх юм алга гээд “өө, за!” гэж эгдүүцсэний нь хариуд “Yе болгон өөртөө онцлогтой. Тэр нь өнгөрснийг баримтлагчдад өөлөгддөг. Таныг анх костюм өмсөж эхлэхэд тэр цагийн хууччуул яавч таашаагаагүй нь магад” гэж хэлээд эцэст нь энэ хэлсэндээ гэмшиж нөгөө өрөөндөө орлоо. Дариймаа авгай Тунгалагийн үгийг зөвтгөн баярлаж хойноос нь оров. Энэ удаад Санжмятав Тунгалагт ийнхүү цохигдсондоо ихэд хорсож,
    -Мэдэж байна. Гэвч шинэчлэгдэж байгаа нь энэ гэж оймсоо толгойдоо углах юм уу, эс бол малгайгаа хөлдөө өмсөхөд хүрвэл юу болох байна вэ гэж Шинэхүүд хэлэхэд,
    -Тэр ч хаанаас даа. Гэхдээ хөгжил бүхэн шулуун замаар давшдаггүй, алдах онох хоёроос шалгаран чанараа олдог шүү дээ гэж Шинэхүү хариулснаа “За энэ хувцасны хэлбэр маяг ч яамай. Ямар бидний үүрэг хариуцлагад хамаарагдах юм биш. Хамаарагдахаас манай тариан талбайнуудын нэлээд нь га тутамдаа таван метрээр илүүтэй байх юм. Яагаад энэ вэ?”
    -Yгүй шүү, цөм л хэв хэмжээндээ байх ёстой.
    -Yгүй ээ, би өнөөдөр нарийн хэмжиж үзлээ.
    -Хүрэн толгойн урд энгэр, Хишигтийн арын талбарууд тийм байна уу?
    -Тийм. Харцагатын хажуугийн талбарууд ч тийм байна.
    -За тэр илүү яах вэ гээд Санжмятав аминчлан өгүүлэхдээ “Илүүтэй байх нь одоо чамд хэрэг болно” гээд түүний нууцыг тайлсан нь: Аж ахуй анх байгуулагдахдаа га тутмаас 12-оос 15 центнер үр тариа авахаар төлөвлөсөн юм байж. Гэтэл тэр нь биелсэнгүй 12-оос 13 центнер болсон бөгөөд тэгээд жил ирэх тусам доройтож ирэхэд бүх бурууг агрономч дээр тохсонд га тутамд 5 метр нэмэн шон татуулсан юм санж. Ингэснээрээ 10-аас 12 хүртэл центнер авсан нэр зүүж амьсгалах болсноо Санжмятав дэлгэрэнгүй яриад эцэст нь “Чи энэ тухайд шуугиан дэгдээхийн оронд үг дуугүйхэн ашиглахыг бод!” гэж шивгэнэв. Гэтэл энэ үг Шинэхүүд таашаагдах юм алга. Харин ч бодохоос эх орноо мэхлэхийнхээ зэрэгцээгээр илүү газар зүтгэсэн хүмүүст олговол зохих үнэ хөлсийг луйвардсан хэрэг ажээ. Иймд эцгийн ихэд нандигнан хадгалдаг хөдөлмөрийн гавьяаны одон ажлын биш луйварын болон хувирав. Санжмятав ч өөрийнхөө үйлдсэн үйл хэргээ хүүгийн сэтгэлд хүрэхгүй байгааг мэдэж,
    -Одоо яая гэхэв. Бүх юм өөрийн эрхгүйгээс болсон гэж хэлээд өмнөх архиа хөнтрөх зуураа “Одоо надад тэр газрын илүүдэл хэрэггүй. Харин чамд! Нас минь 58. Эрүүл мэнд минь сулаас, гол нь цусны даралт, Тэтгэвэрт гарах хүртэл хоёрхон жил байнасанж” гэж бодолд дарагдав. Энэ удаа Шинэхүү эцгээ өрөвдлөө. “Эцэг маань өтөлжээ. Идэр насандаа огцом бодлоготнуудын дунд ганцаардан нухлагдсаар хар амиа бодохоос цаашгүй болсон нь энэ байжээ” гэж бодоход хүрлээ. Гэлээ ч эвлэрэх юм алга. Дэмий холхоход хүрсэндээ нүүдлийн жижиг радиогоо асаан мушгиж Улаанбаатарын шугаманд тохируулахад цаг уурын мэдээ, “...дөрвөн хоногийн дараа сарын шувтаргаар Хөвсгөл, Булган, Сэлэнгэ гурван аймгийн зааг орчмоор гэнэтийн цочрол 4-5 градус хүртэл хүйтэрч зузаан хяруу унах төлөвтэй” гээд дахин давтан зарлав. Шинэхүү ихэд цочиж,
    -Та дуулав уу? гэхэд Санжмятав,
    -Дуулж л байна хэмээн хундагаа дүүргэв.
    -Одоо яахав? гэхэд
    -Юуг? гэж ихээр харав.
    -Тариагаа! гэхэд архиа тайвнаар балгаж,
    -Байгаль шүү дээ. Хийсгэх нь тэнгэрийн дураа гэж үг байдаг.
    -Хийсгэх нь ч тэнгэрийн дур. Гэвч бид үр тариагаа хамгаалах ёстой!
    -Яаж?
    -Боловсорч гүйцэж байгаагий нь ангилан хураая. Бусдад нь май тавья гэхэд,
    -Май тавих аа! гэж ихээр харснаа, боль цаашаа! бөөн хар чирэгдэл гарна.
    -Yгүй ээ, чирэгдэл гарахаас бэрхшээхийн оронд бүх хүчээ дайчилбал дэр гэхэд, гэнэт уурлан,
    -Чи дуу! Би мэдэх ёстой гэж зандрав. Энэ даруй Дариймаа сандран орж ирж, “Та нар минь юу болов оо!” гэсэнд Санжмятав
    -Зүгээр! бидний болсон юм алга. Зөвхөн хувийн жижиг .......................... уг хүнийг тайвшруулахыг бодов. Гэтэл Шинэхүүд  бөөн бухимдал,
    -Хэрэв би таныг үнэхээр зөвшөөрөхгүй гэж байгаа бол бусдаар зөвшөөрүүлнэ дээ гэхэд Санжмятав Дариймаад,
    -Би энэ хүүг хэдэн жил гэр орноосоо холдсондоо эрх биш хал үзэж хашир суугаа бол уу гэсэн үгүй шүү! өнөөх зөрүүд зан нь хэвээрээ гэж гомдол мэдүүлэв. Дариймаа учры нь үл мэдэх учир ........ энэ үгийг ойлгохгүй байна гэсэнд Санжмятав,
    -За энэ ер нь чамд хамаагүй хэрэг. Одоо зүгээр хоёулаа харьж үзье хэмээн босов.
    Аав ээж хоёроо явсны дараа Шинэхүү үр тариагаа хамгаалах тухайгаа намын хорооны дарга Аривжарт мэдэгдэн хэлэлцэхээр гарч явав. Урагш алхах бүр дээрээ Шинэхүү “Энэ миний саналыг зөвшөөрөх бол уу, үгүй бол уу?” гэж эргэлзэн түгших ажээ.
    Санаснаас Аривжар Шинэхүүгийн саналыг шуурхайлан хүлээн авсан төдийгүй Санжмятавынд очиж хэлэлцэн зөвшөөрүүлжээ. Уг нь Санжмятав эсэргүүцэн татгалзахад бэлэн байсан боловч алсдаа буруудах юуны магад гэж болгоомжлохдоо тийнхүү зөвшөөрчээ.
    Уг хяруу унах нь дөрвөн хоногийн тэртээ байх боловч Шинэхүү Аривжар хоёр өнөөдрийг алдсаар гурван хоног, маргаашийг алдвал бүх юм болохгүйд хүрнэ гэж яарахдаа бүх аж ахуйн тасаг бригадуудын дарга нар ба нам, эвлэлийн гишүүд яаравчлан дуудуулж, шуурхай зөвлөлгөөн хийсэн бөгөөд үүндээ Аривжар хяруу унаснаас гарз хохирол хичнээн их болохыг сайтар таниулсны хувьд эсэргүүцэх хүн гарсангүй. Тэдний дунд мэдээжээр ажлаас хойш суугчид байсан боловч анх удаагийн энэ ажлыг улс даяар явагдаж байгааг ч бодсон байж болох юм.
    Хурал дуусмагц Шинэхүү Аривжар хоёр үр тариан ангилан хураахад хэрэглэгдэх трактор комбайнуудыг бүртгэх, май тавихад хэрэглэгдэх түлшний зүйлийг бэлтгэхэд хэрэглэгдэх унаа хөсгийг бодохоос эхлэн дор хаяад долоон хоног гарч ажиллах хүмүүсийн орон сууц, хоол хүнс, тэр бүхнийг бодож боловсруулахад орсон бөгөөд түүнээ дуусмагц хариуцах хүмүүсийг дуудан ирүүлж оройн есөн цагт бүх юмыг бүрэн бэлтгэж гарахад бэлэн байхыг даалгалаа.
    Энэ зуур Тунгалаг байшиндаа сэтгэл дүүрэн гуниг, нэн тэргүүнээ Санжмятав өмссөн хувцсаараа ад үзэгдэн зэмлэгдсэндээ гутарна. “Одоо би юугаа өмсөх билээ” гэхээс өөр юм алга. Анх энд ирэхдээ Тунгалаг зөвхөн Шинэхүүд сэтгэлтэй болсондоо биш, аж ахуйд суурьшин үр тариа судлах, ургацын чанарыг сайжруулах бяцхан лабораторитой болох зэрэг маш ихийг хүсэн мөрөөджээ. Одоо тэгээд “Би чинь хэн болов оо” гэж өөрөө өөрөөсөө асуухад хэн ч биш зөвхөн амьдрал эрэн эр дагагч. Иймд энэ тухайдаа уйлах хэрэггүй гэж бодовч уйлах л үлдсэн ажээ. Yнэхээр гол харлан уйлж байсандаа Тунгалаг гаднаа машин ирж зогсохын чимээг олж сонссонгүй билээ. Харин Заяат гүйн орж ирж “Танайд машинтай хүмүүс ирлээ!” гэхэд л яаран нүүр буруулан нулимсаа арчин “ямар улс вэ” гэлээ. Гэтэл Заяатын араас хоёр хүн орж ирэв. Түүний нэг нь хар багын найз Чулуунбаатар, нөгөө нь үл таних нэгэн залуухан жолооч,
    Чулуунбаатар Тунгалаг хоёр бол дунд сургуулийн нэгдүгээр ангиас наймыг төгсөхөө хүртэл нэгэн ширээнээ сууж байсан байх бөгөөд тэр зуураа эвдрэлцсэн, эвлэрсэн нь тоогүй ажээ. Түүний гол шалтгаан нь Тунгалагийн дээрэнхүйлэхээс болдог байсан аж. Гэлээ ч найз. Дунд сургуулиас төгсгөснийхөө дараа нэг нь үр тариа судлах, нөгөө нь геологи хайгуул гээд хоёр бие холдсон боловч үргэлжлэн уулзалдсаар байсныхаа хувьд Тунгалагийг Шинэхүүтэй сууж энд ирснийг сайн мэдэх байлаа. Тунгалаг энэ найзынхаа гэнэт орж ирсэнд ухаан алдан баярлаж, “Yгүй чи минь яаж яваа чинь энэ вэ” гэхэд Чулуунбаатар,
    -Яах юу байхав, ажлаар гээд Хөвсгөл аймгаар хайгуулын ажлаар хорин хэд хоног яваад эргэх замдаа дайрч яваагаа ярив. Дэргэд нь Заяат үгэнд дуртай нь аргагүй хэлэх үг нэг бүрд нь чих тавин чагнасаар байв. Одоогоор энэ талыг тоочин дурдахыг орхиж, сангийн аж ахуйн хэмжээнд юу болж байгаад орьё. Ер нь энд үдээс хойшхи явдлууд цөм ер бус. Хүн бүрийн амнаас гарах нь үр тариагаа хяруунаас хамгаалах, орон сууц, хөнжил дэвсгэр, хоол хүнс, тогоо шанага, үүнээс цаашлахаараа, бензин тос, түлш шатахуун! Энэ бүхэндээ яаран тэвдээгүй нь нэгээхнээр үгүй. Яг оройн есөн цагт хонхны оронд дүүжлэгдсэн, том том ачааны машины төмөр мөөрүүд цохигдож трактор комбайн, ачааны машин, газар сайгүй асаан нүргэлэх дашрамд ердийн хөсөг морь тэрэг, тэр дунд шар тарлан хайнаг модон тэрэг чирээстэй хөдөллөө. Ажилд гарахын өмнө цугларах газар их замын холд нам эвлэл хоёрын уриа самбар босгосон байлаа. Нэн тэргүүнээ энд Аривжар Шинэхүү хоёр бусдын ирэхийг хүлээн зогсжээ. Дээр тэнгэр бүрхэг, доор нь салхи сэвсгэр, аягүй бол унах хяруу өнөө шөнө ч байх нь уу гэмээр. Yнэндээ таг харанхуй. Тэр дунд төрөл бүрийн машин техникийн дуу чимээ, түүнээс боссон тоос шороо, тэр дундуур нэвтрэн тусах гэрлүүдийн тусгал цөм ер бус, нэгэн бодлын дайн тулаан. Гэхдээ алалцахынх биш амьдралынх гэдгийг санагдуулам. Гэвч энэ бол хэн нэгэн хүний хувиа бодоход биш хамт олон, социалист аж ахуй, бүтээн байгуулалтанд байвал зохих зүй ёсны ариун тулаан. Хүнд хамгийн түрүүнд сэтгэл байх ёстой. Сэтгэлээ ажил хэрэгт зориулан биелүүлж чаддаг байх хэрэгтэй. Хэн тэг чадаагүй нь бусдыг дагуулах байтугай дан биеэ ч авч явж чадахгүйд хүрдэг ээ. Гэтэл бас сэтгэл ухаан байвч хөдөлмөрөөс хойш суугч байсаар хүнд сурталтан болон хувирдагийг энд онцлон дурдъя.
    Yй олны энд цугларсан дээр Санжмятав ирлээ. Машин техник, унаа хөсөг, ажилчид бүрэн цуглараад байгаа нь Санжмятавт ер таашаалтай биш байлаа. Харин ч “Энэ чинь ёстой завхарсан юм болж байна даа” гэж бодогдон гол нь харлах ажээ. Гэвч Аривжартай уулзсаар “Ашгүй хүмүүс маань ажилд гарах дуртай байх шив” гэлээ.
    -Тийм байна. Урд шөнө хийж байгаагүй ажилд эргэлзэх хүн гарна байх гэж бодож байв шүү гэж Аривжар урамшилтайгаар хариулсанд Санжмятав,
    -Бид ингэж ажиллахаа зохих дээд байгууллагуудад урьдчилан мэдэгдэж шийдвэр гаргуулж аваагүй маань буруудах юм биш байгаадаа гэж сэтгэл түгшин өгүүлсэнд Шинэхүү,
    -Хүнд суртал!
    -Юун хүнд суртал?
    -Дээд газрын шийдвэр авах гэж хүлээхэд хүрвэл хяруу унасан хойно л болох шүү дээ.
    Санжмятав “Нээрэн тэгэх л юм даа” гэж хуурамчаар өгүүлэн санаа алдаад, “эргэн тойрныг харахаас бөөн зардал чирэгдэл байх бөгөөд эцэст нь энэ бүхнийг хэн хариуцах вэ” гэхээс Санжмятав өөрөө, өөр хэн ч үгүй байгаа нь бүр ч аймшиг. Гэтэл Дариймаа Заяатыг дагуулан ирж олны дунд орон Шинэхүүтэй тулгарч,
    -Тунгалаг та хоёр чинь юу болсон улс вэ, тэр чинь хотын нэгэн машинд суугаад явчиж гэнэ гэж ихэд амьсгаадан хэлэв.
    Энэ бол хэн бүхний санаанд багтамгүй бөгөөд үүнд Шинэхүү ихэд гайхан,
    -Ээж минь уг нь бид яагаа ч үгүй юмсан. Бодвол Тунгалаг ойр зуурын юманд явсан байлгүй гэхэд Дариймаа,
    -Yгүй, ойр зуурын юманд биш чемодан саваа ачин бүрмөсөн явсан гэнэ гээд Заятад “Чи мэдэх шүү дээ явахад нь гаргаж өглөө гэсэн биз дээ” гэхэд хүн бүр Заяатын амыг харах ёстой болов.
    -Тийм ээ, Тунгалаг эгч бүрмөсөн явсан гэж амнаасаа арайхийн гаргаж хэлэв. Санжмятав уурлан урагш давшиж,
    -Уухай тэгээ бий гэж өшрөхөд Заяат улмаар тэвдэж,
    -Тэгээд л явсан. Надад, дүү минь баяртай! Би эргэж ирэхгүй. Энэ захиаг Шинэхүүд өгөөрэй гэсэн гээд дугтуйтай бичгийг гаргав. Түүний нь Шинэхүү авч задла машины гэрэлд тусган уншсанаа “Yгүй энэ чинь надад биш, аавд юм байна” гэж Санжмятавт өглөө. Санжмятав авч уншсанаа царай хувирган “Завхарсан юм!” гэж өөртөө өгүүлэн урж хаяв. Гэтэл Шинэхүү “Хүүе таминь, хөдөлцгөөе! өнөөдрийн хувьд бидэнд энэ мэтийн юманд саатахын хэрэгалга” гэж шийдэмгий хэлэв.
    Моторт бүхэн нэгэн зэрэг асаж захаасаа эхлэн хөдлөх дашрамд Дариймаа Санжмятавын урж хаясан захиаг олны хөлд гишгэгдэхээс харуусан түүж авсаар гэрийн зүг гэлдэрлээ. Санжмятавын сэтгэлд бөөн бухимдал. өнөөгийн явдлыг эсэргүүцэн бодох тусам арга барагдана. Эргэн тойронд болж байгаа олны их хөдөлгөөнийг харж тэднийг үдэн гаргаж байгаа дүр үзүүлэхийн үүднээс дэмийлэн гар өргөж “За таминь идэвх зүтгэл хоёрыг гаргаж л үзээрэй. Ээ дээ гал түймэр тавьчих бий! Тус бүрнээ болгоомжлоорой!” гэж захисаар байна.
    Эцэст нь Санжмятав Yл-Олдох хэмээх, аж ахуйн талыг хариуцсан орлогч даргатайгаа үлдлээ. Энэ даргын гол мэргэжил нь нятлан бодох. Энэ аж ахуйг анх байгуулагдахаас аваад хорь гаруй жил тооцоо барьж сампин шажигнуулахдаа ганц ч мөнгөний алдаа гаргаагүйдээ сүрхий эдийн засагч гэж тооцогдон дарга болсоор хоёр жил болж байгаа хүн юм. Гэтэл энэ хүнд олны ам тун муу. Yл-Олдох нэрэндээ таарсан хар харамч гэж хэлэгдэх нь олонтаа. Yнэндээ санаа сэтгэлд нь мөнгө тооцоо хоёр. Гэхдээ мөнгө мөнгөө олон үржихийг баримтлахын оронд мөнгө бол хэн бүхнийг ноёрхон захирагч гэж үздэгээр харамч. Тухайлбал ачааны морь тэжээлийнхээ хэрээр урагш зүтгэдгийг олж харахын оронд уралдааны морь сойлтынхоо хэрээр хурдалдагийг бодох учир ажилчин хүний амьдрал арай ядан хүрч байхынхаа хэрээр ажиллах болно гэж боддог байлаа. Харин хувийнхаа амьдралд өөрийгөө хэзээ ч мөнгөний боол болгохгүй, үнэ хямдтайг хэрэглэх, түүнийгээ гамнах, архи тамхины зүйлийг амандаа хүргэхгүй байснаараа авдрандаа арав хорин мянгыг аль хэдийн зоорилж амжжээ. өөр нэгэн онцлох тал нь үг цөөн, мөнгөө хэмнэхтэй адил “Хэл уртадсаар хүзүү орооно” гэдэг үгийг үхширтэл баримтална. Иймээрээ хэн хүний өмнө хэзээ ямагт дуугүй дүмбэ оргино. Арга буюу албан ажлын талаар ярихад хүрэдээ ерөнхий бөгөөд товч төдийхнийг л хэлнэ.
    Санжмятав Yл-Олдохтой гэрийн зүг хандах зуураа ямар нэгэн юм хэлэхий нь хүлээснээ,
    “Хяруу унана гэж хий сандран, боловсорч гүйцээгүй тариаг үймүүлэх ч гэж дээ” гэж гунихран өгүүлээд эс дуугарсанд “Ёстой уул үзээгүй хормой шууж, ус үзээгүй гутал тайлах гэдэг энэ бий!” гээд мөн эс дуугарсанд “Yүний буруу хэн дээр тусахыг та мэдэж байгаа биз дээ” гэж тулгалаа.
    Энэ тухайг Yл-Олдох аль хэдийн бодож амжсан ажээ.
    -Та шүү дээ гэж тайвнаар хариулав.
    -Та өөртөө хамаагүй гэж бодож байна уу?
    -Надад юуны хамаа!
    -Хамаарна. Харин ч аж ахуй хариуцсанаар өчнөөн төчнөөн үргүй зардал... гэсэнд Yл-Олдох “Хм” гэж хамар турхираад ахин таг чиг болов. Санжмятавт цааш хэлэх үг олдсонгүй. Орчин тойрон нам гүм. Дээр нь тэнгэр бүрхээстэй хэвээр, доор нь гишгэгдэхээс олны хөлөнд нунтгарсан өлөн шороо. Гэтэл Yл-Олдох “Аривжар шүү дээ!” гэж шивнэн хэллээ. Санжмятав “Тэр үү!” гэж бодсоноо “Yгүй л дээ” Тэр чинь би зөвхөн зөвлөх үүрэгтэйгээс биш албадах үүрэгтэй биш” гээд мултарчихна.
    -Мултрахгүй болгож ч бас болох юм шүү!
    -Яаж!
    -Намын нэрээр түрүү барин нийтийг дур зоргоор хөдөлгөж байгааг нь дээд байгууллагад эртхэн мэдэгд. Энэ удаад Санжмятавын сэтгэл сэргэж “өө за” гэхэд Yл-Олдох “Би ч мөн үргүй зардал өчнөөн төчнөөн гарахыг ширхэгчлэн бүртгэнэ. Та түүнийг мөн цаг тухайд нь дамжуул!” гэлээ.
    Энэ зуур Дариймаа орон байшиндаа орж очсоор ширээний хажууд сууж түүж авсан захидлын тасархайг эвлүүлэн уншлаа. Түүнд дурдсан нь “Би аавд чинь олон талаараа таашаагдахгүй байгаа нь тун харамсалтай. Ээж та хоёрын сайхан сэтгэлийг бодож байгаад байя гэхэд өөрт минь хэцүү. Иймд би явлаа. Энэ тухайнхаа түмэн бурууг үүрд гэмшинэ. өнгөрсөн цагийн чинь амраг Тунгалаг” гэжээ. Дариймаа авгай дөнгөж уншиж дууссаар “Эвий минь, хөөрхий минь!” гэж эхэр татуулан уйллаа.
    Шөнийн ажил шулуун шуурхай. Аж ахуйн төвөөс цэгцрэн гарсан хамт олон их замыг өгсөн гарсаар гурав тасарлаа. Нэг дэх нь үр тариаг ангилан хураах трактор комбайны бригад, хоёр дахь нь уулнаас май тавихад хэрэглэгдэх мод буулган тээвэрлэх бригад, гурав дахь нь тээвэрлэж ирсэн зүйлсийг зохих газруудад хэсэглэн хурааж асаахад бэлтгэх бригад байлаа.
    Бригадууд тус тусынхаа хүрэх газа очсоор орон сууц майхан, шургаж унтах сүүдэр халхавч мэтийг бариад гал асаах, хоол унд хийх зэрэг ажилд орсон бөгөөд цаашилбал хүий ажил хэзээ л барагдсан билээ. Тэр бүхнийг тоочихын оронд зүгээр маргаашийн нь ажилд оръё.
    өнгөрсөн шөнөдөө хагас дутуу нойртой хоносон хүмүүс үүрийн шар гэгээнээр босож тус тусынхаа ажилд яаравчлан орлоо. Тэр дашрамд Аривжар бригад бүрийн ажлыг үзэх шалгах бас ч удирдан зааварлахад үргэлжлэн холхих ёстой болсныг хэлэх үү, хөл залгах унаа нь өнөөх Газ-69. Гэтэл ангилан хураах комбайнд нэг жолооч дутагдахад хүрсэнд Шийнэн тийш шилжиж оронд нь Шинэхүү машин барих хэрэгтэй боллоо. Жолоодохыг Шинэхүү сайн чадах боловч моторт тос дутмаг байсныг мэдээгүйгээс болж цохио оруулж орхилоо. Тэгээд засварлах гэтэл зав алга, запас хэрэглэл ч алга. Иймд энэ нь ёстой байна гэдэг баясгалан, байхгүй байх нь гутамшиг гэгч болох нь тэр ээ. Шинэхүү сангийн машиныг дур мэдэн хэрэглэж яваад эвдсэн нэр дуулах төдийгүй хэдэн мянгын төлбөрт орох нь зүйн хэрэг байлаа. Гэвч Шинэхүү үр тариагаа хяруунд алдахгүй гэсэндээ “Одоо яая гэхэв, яваад л байя” гэж эрслэн бодоход хүрчээ. Анх үедээ Шинэхүү алхам бүр дээр  моторын цохилтыг чагнан сэтгэл өвдөж байсан бол тэр нь аяндаа суларч аз мэдсэн хэрэг гэж үзэх болжээ. Нөгөөтэй явах ажил гүйцэлдэхүйеэ бэрх, өдөр шөнийг үл ялгаварлан ажиллаж байгаа бригадууд үргэлжлэн хэрэглэгдэх хоол хүнс, уух цай, уусгах давснаас эхлээд талх мах, гурил будаа тэр бүрийг аж ахуйгаас тээвэрлэн авчрахад 69 машин л хэрэглэгдэнэ. Харин санаснаас харамч хар гэгдэгч Yл-Олдох хэрэгтэй бүхнийг дэл сул гаргаж өгөх болсонд хүн бүхэн гайхан сайшаах болов. Yнэн чанартаа Yл-Олдохын тэр дэл сул байгаагийн цаана хэчнээн айхтар нарийн тооцоо явагдан зохих дээд байгууллагын өмнө матаас болгоход бэлтгэгдэж байгааг хэн мэдлээ.
    Хоёр өдөр зогсоо зайгүй ажиллах зуураа цаг уурын мэдээг байнгад чагнахад урьдчилан сэргийлэх мэдээ хэвээр байснаар барахгүй хоёр шөнө, аягүй бол гурван хоног ч үхргэлжлэх болж байгаа нь бүүр ч аймшиг. Yүнд Аривжар, ажил бол аливааг ялагч, бүтээгч, биелүүлэгч болохыг хүн бүрийн өмнө зөвхөн хэл амаар биш цус маханд нь шингэтэл дурдан зүтгүүлсээр байлаа. Тухайлбал унах хяруунаас урьтан дөрвөн мянган га газрын үр тариаг ангилан хураах, зургаан мянган га гаруйд май тавих бэлтгэлийг бүрэн хангах асар том ажил юм.
    Одогоор энэ их ажилд хүн бүр хичнээн их зүтгэл гаргасныг энд тоочихыг орхиж оронд нь өнгөрсөнд гүйцэтгэсэн ажлын бүтээл аль хэр байгааг товч дурьъя. Ангила хураах нь арай чарай дууссан байхад май тавих бэлтгэл дөнгөж далан хувьтай байлаа. Дутуу хувийг дараачийг өдөр биелүүлэх бололцоо бүрэн байгаад хүмүүсийн сэтгэл тайвшрангуй. Гэтэл тайвшрал нь юунд хүрэ ээ гэвэл, биелүүлэх ёстойгоо гүйцэтгэж чадахгүйд хүргэсэн бөгөөд ядаж өдрийн тэнгэрийн байдал маш тавлаг. Yдийн нарны халуунд ялаа бужигнаж, оройн наранд шумуул шунгинаса нь жигтэйхэн. Ийм байхаараа юу болдгийг залуу агрономч сайн мэдэхийн хувьд “Хөөе таминь ээ, хөдөлцгөөе! Май тавихдаа одооноос бэлтгэхгүй юм бл хожимдох байх” хэмээн хэн бүхнийг яаруулан хөдөлгөв.
    Бүх гурван бригадын хүмүүсийг ачааны машинд суулган зургаан мянга гаруй га талбайд тараан тавих ч бас аанай хэрэг биш билээ. Хүн бүрийн хариуцлага гэвэл, тус бүрнээ тавин метрийн зайтай мод, хөвд, мөчир өөр бусад асаж шатах бүхэнтэй холилдуулан хураасан овоолгуудыг асаах л юм. Гэхдээ тэр бүхнийг гал болгон дүрэлзүүлэхэд биш нургилсан хар утаа болгоход хамаг учир оршдог байжээ. Иймд хүн бүрийн өмнө бүхэл шөнийн турш овоолго нэг бүрийг асаах, эргэж шалгах их ажил тулгарсан бөгөөд түүнээ биелүүлж чадсан нь сайшаалтай. өглөөний нар хиргүй тунгалгаар туяаран тусахад майн утаанд өртөгдөөгүй газрын ургамал хяруунд цохигдон цайран харагдсан бөгөөд хүн бүр хийсэн ажлынхаа үр дүнг үзэн баярласан нь маш ихээ.
    Гурван хоногийн турш май тавьсан сангийн аж ахуйн олон хөдөлмөрчний буух цаг нь боллоо. Yнэндээ тэд үр тариагаа бүрэн хамгаалж чадсандаа бөөн баяр. Эдний дунд Шинэхүү бүр ч баяртай. Тэрээр нэг талаар намын найдвартай дарга Аривжартай хүч хамтран олныг хөдөлгөж зорьсондоо хүрснийх. Хоёрт унасан машины цохио үргэлжилсээр боловч бөөрлөөгүйд. Гэвч аж ахуйн төвд ирэх зуураа “Одоо л бөөрлөж магадгүй” гэхдээ зөөлөн хазаар арай ядан гэлдрүүлсээр гараашид нь оруулж авсаар, сэтгэл амарч гэрийн зүг гэлдэрлээ. Гэтэл ядралд хоёр нүд анилзан, хөл гуйвна. Цээжин биенд ч тэнхэл алга. Энэ нь бүтэн долоо хоног түр зуур дуг хийж байснаас биш унтаж амраагүйнх байх бөгөөд орон байшиндаа хүрсээр шалан дээр боловч хамаагүй унаад өгөхийг чухалчилна. Харагдаж байгаа байшин нь хэдий бяцхан боловч дотоод талын тохиолог цэвэрхэн нь сэтгэлд эргэлдэнэ. Гэтэл Тунгалаг маань байхгүй шүү дээ гэхээс урагш алхах урам хугарна. Гэлээ ч гэлдэрсээр үүдэн дээрээ ирэхэд хаалга задгай “Тунгалаг маань ашгүй эргээд ирж” гэж баярлаад дотогш ороход Тунгалаг биш өөр хүн Заяат. Түүнийг шал угааж байснаасаа цочин босоход Шинэхүү,
    -өө чи байгаа юм уу гэхэд охин “Тиймээ, би” гэж ихэд бишүүрхэн өгүүлэв.
    -Ашгүй надад утсалж байгаа юм биз дээ?
    -Тэгж байгаа юм гэж хариулах нь мөн л тэвдэж байгаа байдалтай.
    Шинэхүү ханы дагууд тавьсан зөөлөвчит бандан дээр биеэ хаян түрүүлгээ харан хэвтэхэд Заяат,
    -Та цай уухгүй юм уу гэж хэлэх нь дуулдав.
    -Бэлэн байгаа бол уухнаа ч яахав.
    -Бэлээн. Хоол ч бий, чанасан мах.
    -Мах хэрэггүй, зүгээр цай гэхэд Заяат цай авчирч аягалж дэргэд тавих нь мэдэгдэв. Шинэхүү дээш өндийн уух зуураа,
    -Би чиний надад тусалж байгаад чинь баярлалаа гэхэд
    -Зүгээр. Таны ээж намайг тусалж байж үз гэж гуйсан юм гэж хариулав. Шинэхүү “өө, за” гээд ээжийнхээ сэтгэлийг санан өрөвдөж байтал Тунгалаг түүний ухаалаг зан чанар, урагш давшингуй хөдөлмөр бас бусад сайн сайхан бүхэн нь бодогдлоо. Тэгээд Заяатад,
    -За Заяат минь, чи надад нээрэн тус болж байя гэж байгаа бол юу юуны түрүүнд тэр тавиур дээр байгаа савтай юмсыг өдөр бүр усалж байж үзээрэй!
    -өө за, мэдлээ. Эдэнд чинь юу байгаа юм бэ?
    -Дээд талынх нь цэцэгнүүд. Доорх нь хүнсний ногооны төрлүүд
    -Ямар ногоо байхав?
    -Улаан лооль, өргөст хэмх, сармис, чинжүү байгаа байх.
    -Мэдэхгүй юм байна.
    -Юун мэдэхгүй! Сургуульд заалгаж байгаа биз дээ?
    -Заалгасан л байх. Биеэр нь үзээгүй юм болохоор мартаж.
    -Тэгж л таарна гээд эргэж хэвтэхэд Заяат,
    -Энэ нь цэцгүүд гэл үү?
    -Тийм, цэцгүүд
    -Ямар цэцгүүд байхав?
    -За сүүлээр хэлж өгөмз гээд Шинэхүү босон нөгөө өрөөнд орж хэвтлээ. Гэтэл Заяат радио асаан, байдаг чинээнд нь хүргэн дуугаргаж гарав. Дуулдахаас догшин ширүүн дагшаа дуу. Шинэхүү хөвөнтэй хүрмээ толгой дээгүүрээ нөмрөн байж ашгүй нэг унтсан ажээ. Нэг мэдэхэд зүүд-эцэг, эх, Тунгалаг гурав ээлж дараалан нүдэнд үзэгдэнэ. Гэвч тус бүрд нь тодорхой үйл явдал алга. Нойрноос сэрэхэд радио дуугарсаар. Түрүүчийн догшин ая солигдож оронд нь чихэнд чийргүй намуухан хөгжим уянгалж байлаа. Дашрамд нь Заяат савтай ургамлуудыг усалж байгаа бололтой. Дараа нь хаалгаар сэм шагайснаа “Та унтаагүй байна уу?” гэж шивнэн асуугаад “Унтсан, бие ч овоо хөнгөрсөн шиг байна” гэсэн хариу сонсоод,
    -Тэгвэл би нэг юм асуух уу? гэв.
    -За тэг, асуу.
    -Надад ямар хувцас сайхан таарах вэ?
    -Хэн мэдлээ. өмссөн тухайд чиь хэлэхээс биш үзээгүй байж хэлэх юм алга.
    -Тэгвэл одоохон! гээд баадантай юм авчран задалж Тунгалагийн өмсөж байсныг дууриалган хийсэн өргөн шуумагт өмд гарган биендээ барьж, “Энэ надад ямар байна?” гэхэд нь Шинэхүү гайхаж,
    -Чи бас энэ мэтийг шохоорхох гэж үү?
    -Шохоорхохоор барах уу, надад бас ийм юм ч байна хэмээн богино хийцэт банзал, урт банзал, ноосон цамц гарган тус бүрийг биедээ барьж үзүүлэх зуураа “За надад аль нь зохиж байна вэ?” гэх нь арван жилийн сургууль төгсгөсөн арван найман настай биш бага сургуулийн бяцхан охиныг санагдуулна.
    -Чи яаж ийм хувцсуудтай болов?
    -Таны ээж намайг таны дэргэд байн тусалж байж үзээч гэж гуйн энэ хувцсуудыг хийж өгсөн юм.
    -За тэгвэл цөм чамд сайхан таарч байна гээд Шинэхүү ээжийнхээ юунд ингэж гуйхад хүрснийг бодлоо. Тэр дашрамд Заяатын өнөөгийн булбарай царай, тунгалаг нүд, өндрөөрөө өсгөлөн гуалиг бие, өнгөрсөндөө таван жилийн өмнө тавдугаар ангийн сурагч байхдаа сэтгэл сэргэлэн, хөдлөх нь хөнгөн, саалийн үнээнийхээ тугал бярууг эрхлүүлэхээс цаашгүй байсан нь бодогдоно. Гэтэл бас өнөөгийн хувьд арван ес хүрээд байхдаа мөн л хүүхдээрээ байх нь юу вэ гэж бодогдох ажээ. Тэгээд эцэст нь Шинэхүү “Юу ч атугай юуны урьд нэг нэр, хоёр хоч дуулах асуудал чухал биш” гэж үзээд,
    -За Заяат минь энэ хувцсууд чамд сайхан зохиж байна. Гэвч эмэгтэй хүнд өмсөх хувцас, өнгө маяг хоёр гоёл болдоггүй юм гэхэд Заяат үүнээс өөр юу гоёл болох вэ? гэв.
    -Хөдөлмөр шүү дээ!
    -Ажил уу?
    -Тийм дээ, ажил! Сурах, ажиллах, бүтээх энэ гурав.
    Энэ үгэнд Заяат урамгүйхэн болж өнөөх юмсаа эргүүлэн баадагнахад Шинэхүү,
    -Хөдөлмөр бол хүний бие сэтгэл хоёрыг ариутган шулуудуулагч, алдар нэрийг мандуулагч, өнөөгийн улс орондоо тодрон гарч байгаа бүхнээрээ хөдөлмөрийн сайчууд. Ер нь хүн гэвэл хөдөлмөрлөдөгөөрөө л хүн байгаа болохоос биш хойш суун залхуурдгаараа хүн биш болдог гэсэнд Заяат
    -Тэгвэл манай аав ажилсаг. Ах биднийг зүгээр байлгадаггүй. Гэтэл аав маань алдар нэргүй, харин ч хэнхэг зөнөг гэж нэрлэгддэг. Энэ яагаад тэр вэ?
    -Ажилд дургүй хүмүүсийн атаархал! Аав чинь ажилд дуртайгаараа бие эрүүл, сэтгэлээрээ залуу. Yүнээс илүү чи яах гээв гэхэд Заяат, “Нээрэн тийм дээ” гэлээ. Шинэхүү хэлсэн үгээ үнэд хүрч байгаад баярлан “Одоо чи цааш орж үз! Харин чимээгүй байж үзээрэй! Би болбол бас нэг жаахан унтаад авъя” гэв.
    Заяат “За, би чимээгүй байя” хэмээн эргэн гарч хаалга хаалаа. Гэтэл Шинэхүүгийн нойр хулжиж, Заяатын тухайд саваагүй юмс бодогдож эхлэх ажээ. Гэтэл нэг хүн орж ирэв бололтой. Чих тавин чагнахад Миеэжав “Шинэхүү ирээ биз дээ?” гэж асуух дашрамд Заяат, “Ирсэн, та аяар, одоохондоо утаж байгаа. Намайг битгий чимээ гаргаарай гэсэн” гэхэд нь Шинэхүү, “Зүгээр, би унтаагүй байна. Та эндээ хүлээ, би очлоо” хэмээн яаран босов.
    -Та чинь харин ядраагүй шив? гэхэд Миеэжав,
    -Yгүй шүү. Yнэндээ хэдэн хоног хөдөө агаарт гарсандаа бие овоо хөнгөрлөө. Ингээд хоёулаа үр тариагаа хяруунаас хамгаалж чадсанаа ярихад хүрэв. Миеэжав тийнхүү май тавин, унах хярууг хориглох ухааныг мэддэггүй байсан аж. Энэ удаа үзэж байгаадаа хачирхан, учир нь чухам юунд байгааг асуухад нь Шинэхүү, бүлээн амьсгалт утаа дээрээс унах хярууг дороос нь тулах учрыг таниулан ярив. Yүнд Миеэжав, “Yгүй ер хачин юм даа” гэж ихэд гайхсанаа  Увс аймагт өвлийн улирал сүрхий ширүүн, үхрийн сүүл хөлдөн хугарах хүртэл байдаг боловч зуны халуун маш хурц байдгийн хувьд үр тариа хяруу унахаас урьтан боловсорч амждагийг ярив.
    Энэ яриаг сонсоход ШУА-ийн сурвалжлагч гишүүн Очирданзан гуай сүүлийн үед уугуул нутгийн үр тарианы 150 гаруй дээж сурвалжилж, гуч гаруйг чанд тэсвэртэй гэж тодорхойлон одоо хүйтэнд зохицох чадал, богино хугацаанд ургах чадвар түүнчлэн ургацын өндөр нам, унац зэрэг олон талаас судалж шинжилж байж нутгийн сайн үр олох улмаар бусад үртэй нийлүүлж сайн чанарын үр гаргаж авах маш нарийн түвэгтэй асуудлыг шийдэх болно. Эл асуудлыг шийдэхэд лабораторийн суурин судалгааг, хээрийн хайгуул судалгаатай хосолбол зохино гэж уншсан нь санаанд буулаа. Би агрономч хүн. Яагаад улс орон даяар хийгдэж буй судалгаанд наанадаж нэг зүйлийн туршлага, цаанадаж өөрийн саналыг нэмэрлэж болдоггүй билээ гэж бодсоноо Миеэжавт хандаж
    -Увс нутгийн үр олох хэцүү юу? гэв.
    -Хэцүү л дээ, тэгэхдээ амархан юм юу байдгийг би бас мэдэхгүй юм гэж тэр хариулав.
    -Тийм дээ, манайд ЗХУ-аас цаг уур, хөрс чийгийн ижил нөхцөл бүхий Алтай хязгаарт шалгарсан үр авдаг. Ингэхээр тэнд яагаад ургац арвин, үржилтэй байдаг. Манайд яагаад тачир ургац авч хомс даржин үр авч байна вэ? Ингэхлээр нэгдүгээрт, шилмэл үрээ тарих, агротехникээ боловсронгуй болгох, бас нутгийн сайн үр олж илрүүлэх энэ хоёр чиглэл бол миний туршилт, эрлийн чиг болох ёстой гэж үзэв.
    -Та нэг нутгаа хүрч тэр уламжлалт үрийг олж ирэхийг бодно уу гэхэд Миеэжав,
    -Бололгүй яах вэ. Гэвч тарих маань амаргүй.
    -Мэдэж байна. Та зүгээр тарьдгаараа л тарь. Бид харъя. Тэгээд болох боломжтой бол...
    -Боломжтой бол гэх юу байхав, болдог юм бол болдгоороо л болно. Ганцхан ажил!
    -Ажил хамаагүй ээ! Манай өнөөгийн зорилго их газар хагалахад биш, бага газраас их ургац авах нь гол зорилго. Yүндээ бид эрчимтэй арга хэрэглэх нь мэдээжийн хэрэг гээд цааш ярих гэтэл Аривжар ирж, үргэлжлэх ярианыг түр таслав.
    -Та суу! хэмээн сандал тавьж өгөхөд Аривжар,
    -Уучлаарай, би та хоёрын яриаг тасалчив бололтой,
    -Зүгээр. Харин ч та бидний ярианд оролцууштай.
    -Болно шүү. Юун тариа?
    -Yр тариа. Увсын үр тарианы онцлогийн тухай.
    -Зүйтэй! Би ч мөн Увс, Говь-Алтай, Ховд энэ гурван газрын үр тарианы онцлогийг олонтой дуулсан. Гэвч энэ удаагаар, өөрийнхөө тухай яръя. Намайг ир гэж дуудлага ирээд байна.
    -Юун тухай бол оо?
    -Тэр тодорхойгүй. Юу ч атугай би энэ удаагаар тариа хураах цаг ойртсоны хувьд явмааргүй л байна.
    -Энэ тухайгаа аавд хэлэв үү?
    -Хэлэхээр барахгүй гэрээс нь ирлээ. Бие нь базаахгүй байгаа гэнэ.
    -Яагаа юм бол оо?
    -Цусны даралт гэнэ. Эмч хамаагүй хөдөлж болохгүй гэснээс хяруутай тэмцэхэд оролцож чадаагүйдээ харуусаж л байна.
    -Тэр яах вэ харин оролцоогүй нь дээр байсан байх. Таны тухай юу гэж байна вэ?
    -Даруйхан явсан дээр гэж байна.
    -Yгүй та явж болохгүй. Тариа хураалт ойртсоноос гадна малын тэжээл хадлангаа гарч амжаагүй байна.
    -Тийм дээ, би явахаа болъё. Ер нь учир дурдагдаагүй юманд яаран харайлгаснаас эндэх ажлаа эрхэмлэсэн дээр биз гээд Аривжар “За одоо би та хоёрын ярианд оролцьё” гэхэд Шинэхүү “Тун сайн” гээд Заяатад,
    -Алив Заяатаа бидэнд цай! Бас чанасан мах бий гэсэн байх аа?
    Заяат эдний ярианаас хөндийхөн сууж байснаа “За одоохон” хэмээн яаран босов.
    Баян-Уул сум сангийн аж ахуйнхан нэн тэргүүнээ малын тэжээл, хадлан авахад хамаг хүчээ дайчлан ажиллаж дуусаад дараа нь үр тариа хураахад орсон билээ. Тухайн үеийн.тэнгэр тогтуун ялангуяа найман сарын шувтарга, есөн сарын эх хоёр нар ид зуных шиг бөгөд хур бороогүй байж өгсний завшаанд ажил бүхэн урагштай сайхан байж өглөө. өөлөх зүйл гэвэл ургацын чанар онц биш. Нэрэлхэлгүй хэлэхэд улсын өмнө тавьсан үүргээ бараг биелүүлж чадсангүй. Энэ талыг шалган үзэхэд газрын шим доройтсоноос болсноос өөр шалтгаан алга. Иймд Аривжар, Шинэхүү хоёр хойтон жил бордох асуудалд бүх анхаарлаа тавихаар шийдлээ.
    Гэтэл Булганаас Аривжарыг ахин дуудах цахилгаан утас ирсэн бөгөөд энэ удаад ажил нэгэнт бүрэн шувтарсны хувьд очих нь зүйн хэрэг байлаа. Иймд юу юуны урьд Шинэхүүтэй уулзахыг эрхэмлэн гэрт нь очиход Заяат угтан авсан бөгөөд үзтэл Заяат өмссөн хувцас нүд татам дэгжин бөгөөд түүндээ зүс царай өөд татагдсан зэргий нь хэлэхэд “Yгүй энэ чинь ийм сайхан хүүхэн байсан юмсан уу?” гэлтэй.
    -Та Шинэхүүтэй уулзах гээ юу гээд “Тийм ээ” гэсэнд,
    -За би одоохон хэлье хэмээн нөгөө өрөөнд ороод Шинэхүүг гаргаж ирүүлэн уулзууллаа. Ингээд Аривжар Улаанбаата орох ба тэр дашрамдаа ямар зүйлсийг хийж бүтээхээ дэлгэрэнгүй хэлэлцсэнийг энд орхиж өөр зүйлд оръё.
    Шинэхүү “Санаснаас бид Миеэжав гуайг Увс руу явуулж үр олуулж ирүүлэх юу болж байна даа?” гэхэд Аривжар,
    -Тийм ээ. Түүнийг хоосон яриа болгож болохгүй. Харин цагийн урин дулаан дээр л явуулах нь чухал байна.
    -Мэдээжээр өвгөн хүнийг эртхэн явуулсан дээр. Ганцхан явуулах унаа хаана вэ?
    -Аавтай чинь ярилцвал яасан юм бэ?
    -Аав дэмий! Yр дүнгий нь үзье гэхийн оронд үрэгдэл чирэгдэл гэж айна. Түнд орохноо бид өөрсдө!
    -өөрсдөө, яаж?
    -Таныг явахад аав машинаа гаргаж өгнө. Ингэхээр та Миеэжав гуайтай гарч аймаг ороод, түүнийг Увс руу явуулбал яасан юм бэ?
    Аривжар, “Нэг муу заль болох нээ” гэж толгой сэгсрэв.
    Шинэхүү “Заль нь ч заль. Гэвч бид амин хувийн ашиг завшааныг эрэлхийлэхэд биш, улс нийгмийн төлөө шүү дээ”.
    -За тэгвэл би нөгөөдрөөс Миеэжав гуайтай гаръя. Яг арав хоноод аймаг дээр иргэж ирсэн байг.
    Болно шүү. Жолооч Шийнэн ч аавтайгаа явж орон нутгаа нэг үзээд ирэхэд дуртай байна байх. Хойшид юу болохыг хоёрдугаар бүлэгт үзнэ үү?

    ХОЁРДУГААР БYЛЭГ

    Тэр жилийн намар Увс аймгийн агаар улирлын байдал маш таатай байсныг хэлэх үү. Миеэжав гуайд эрт урьдын танил уул ус, балчир цагийн нь эрхлэн тоглож явсан газар нутаг, булаг шанд цөм эхийн халуун сэтгэлээр угтаж байгаа мэт санагдлаа. Yнэндээ эцэг эх өвгөд өнгөрч өөрийн бие өтлөхөд төрсөн газар тийм сайхан болдог ажээ.
    Миеэжавын сэтгэлд ёстой л түмэн зүйл эргэлдэж, мянган зүйл мишилзэх гэгч болсон бөгөөд тэр дундаас хамгийн гол нь хар багын амьдрал, уранхай дээлтэй туранхай царайтай чөргөд жаал байхдаа бийлэг баян айлуудын хүд эсгий үүдийг айх эмээх хоёроор арай ядан татаж ороод үнэсэндээ дарагдсан том голомтноос нь хэтрэлгүй зогсоод алган дээр аманд хийх төдийхнийг тавимагц магнай тэнийн баярладаг байснаа санахад мөн ч хэцүүхэн байсан нь илэрхий. Гэлээ ч Миеэжав тэр цагийг үлэн муучлахын оронд “Би чинь тэр амьдралд өссөнөөрөө аливаа юманд арвич хямгач болсон бий” гэж бодно. Дараа нь Миеэжав, эрийн цээнд хүрсээр айлд зарагдан, хавар намрын тариаланд зүтгэхдээ урьдчилан үнэ хөлс хэлцэхийн оронд үг дуугүй зүтгэж орхиод эцэст нь юу өгөх бол гэж сэтгэл түгшиж байснаа санахад мөн ч горьгүйхэн ажээ. Гэлээ ч Миеэжав ихээхнийг өгсөнд нь баярлаад бага өгөгчийг дараа жилд нь “Энэ удаад надад даанч зав алга” гэдгээр хариугаа авч байснаа санахад, өөрийн бие хүний дор орж яваагүй нь амтлагдаж хөх инээд нь хүрэх ажээ. Эцэс нь ижил ханьтай болсноо санав. Энэ нь эр бие  бүрэн бойжиж гүйцсэний дараа өнгө үзэсгэлэн тохирох нэгэн ядуу айлын охинд хайр сэтгэлтэй болсон нь хачин аа. өнөө тэр явдлыг эрэгцүүлэн бодоход хэн бүхэнд хувь ерөөл гэдэг юм байда нь илэрхий мэт. Тэгээд ижил ханьтай болсноороо нэгийг санахын оронд хоёрыг санах, дараа нь үр хүүхэд төрүүлсээр хоёрыг биш гурвыг бодохтой болсноо санахад ёстой л тэр цагаас эхлэн хүний зэрэгт хүрсэн ажээ. Ингээд Миеэжав ажиллах, хямгадах, бодох гурвыг зэрэгцүүлэх болсноороо нэг мэдэхэд айл гэр тусгаар болсон төдийгүй манай гэж үзэх мал, миний гэж үзэх тариалантай болсноо санахад мөн ч бахархалтай ажээ.
    Ийнхүү өвгөн өнгөрснийг санан дуугүй явсаар. Харгант хэмээх газрыг өгсөн давахад Шитгэнт гол руу орж ирэхдээ Шийнэнд
    -Манайх жилийн жилд тэр дэнж дээр зусдагийг санаж байна уу гэхэд Шийнэн
    -Санаж байна. Нүүх буух хоёртоо сарлагт нуруу ачин сул тавьж туудаг байв. Одоо бодоход үхэртэй хүүхдийг тэнэсэн сарлагт тэгэж сул тавих нь санаанд багтамгүй байна.
    -Санаанд багтахгүй юм байхав аа. Цагийн юм цагтаа болж л байсан. Одоо ч гэсэн болгоё гэвэл болох хэрэг.
    -Манайхан ер нь ажил муутай улс байж уу даа?
    -Яагаад чи ингэж асууж байна?
    -Модон тэрэггүй байсанд нь
    -Yгүй тэр бол ажилгүйнх биш хоцрогдол. Эдэлж хэрэглэх талаараа ч өөрцгүй хоцрогдонгуй. Гэхдээ хөдөлмөрсөг өө. Мал тариалан хоёрыг хослуулж байснаар манай хотонгууд бусдад гайхагдаж байлаа гээд өвгөн өөрийнхөө үндэсний өвөрмөц зан суртахуун, шашин мөргөл бас тэгээд ихэс дээдсээ хүндэтгэх, уул овоо тахин найр цэнгэл хийх болон бүжиг биелгээ хийхээс эхлээд хайр сэтгэлэ солилцох, жаргал цэнгэлээ хуваалцах бүхэндээ тусгай онцлогтой байсныг дэлгэрэнгүй ярилаа. Энэ бүхний нь дотор өнөөгийн хүмүүст үлгэр дууриал болгууштай юм байхаас гадна ер нь хүн төрөлхтөний хөгжлийн үе дарааллын юм нуугдаж байгаа нь илэрхий.
    өвгөний ярианд өдөржингийн газар цагаар товчлогдоно гэгчээр үл мэдэгдэх хугацаанд аймгийн төв Улаангом хотноо орж ирлээ. Энэ хотыг хорин хэдэн жил бараагий нь хараагүй хүнд өөрчлөгдсөн нь маш их ээ. Тухайлбал нийт албан байгууллагууд, арван жилийн дунд сургууль, хоршоо дэлгүүр, театр, орон нутгийн музейн барилга шинэчлэгдэж томоор баригдсанаас гадна өөр бусад барилга нэмэгдэж баригдсаны нь хувьд үл танигдам. Энэ дунд явж байгаа хүмүүсийг харахад эдэлж хэрэглэсэнд нь хуучны юм алга. Хоёр зуураа хэлэлцэн ярилцах нь ч тэс өөр. “Улсын хөгжил хүмүүсийг бас ингэж өөрчилдөг байжээ” гэж бодогдуулна. Ингээд өөрийн минь үе тэнгийнхэн хаана нь гэхээс үл үзэгдэх учир үе солигдож залуу үе залгаж байгааг мэдлээ. Гэтэл нэг зүйл үгүйлэгдэх нь урьд өмнө шийгуанаас эхлээд бусад бүх төрлийн ногоо тарьж байсан газрын дэргэдүүр өнгөрөхөд аль хэдийн хаягдсан байдалтай шарилж өвсөнд идэгдсэн байлаа. Эцэст нь өвгөн хүүгийн хамт зочид буудын зоогийн газар ороод ямар нэгэн ногооны зүйлээр амтлагдаагүй дутуухан болсон цагаан будаагаар голчлогдсон хуурга гэгчийг идэхэд хүрсэн бөгөөд тэр зуураа хажууд ирж суусан нэг хүнээс “Энд чинь сонгино, саримс ховордсон газар уу” гэхэд нөгөө хүн,
    -Тийм ээ, нүдний гэм.
    -Яагаад тэр вэ?
    -Яагаад ч гэх юм бэ дээ, уг нь хэдэн хөгшин тарьдаг байсныг нь амьтныг мөлжив гэж албан газруудаас хавчаад,
    -Уухай, тэр хавчсаныхаа хариуд өөрсдөө тариагүй хэрэг үү?
    -Yгүй шүү. Тарих гэтэл завгүйдэх, залхуурах, чадахгүй гурав нь болж өгөөгүй байх.
    -Мөн дөө. Тэгээд л уулын буга ч үгүй унасан бух ч үгүй болсон хэрэг байж гэж нөгөө хүн ч өөрийнхөө хэлсэн үгэндээ гэмшив бололтой царай хувиргаад цааш үг дуугарсангүй.
    Миеэжав зоогийн газраас гарсаар өөрийнхөө үндсэн нутаг Тариалан сум руу явлаа. Зам зуур айл амьтны бараа ховор, хуучин тарианы жижиг талбарууд хаягдсан байх нь “Yгүй энэ чинь юу билээ!” гэмээр бөгөөд ер нь юм бүхэн өөрчлөгдсөн нь илэрхий. Голын урсгал хүртэл эргээ солиход хүрсэн нь хачин. өөрчлөгдөөгүйгээс өнө эртний булшнууд, уул толгодын оройд байгаа овоо тахилгууд үзэгдэнэ. Иймд өвгөний сэтгэлд Нацагдоржийн шүлэг
    Хуучин хөшөө дурсгал хот балгадын сууринууд
    гэсэн мөр орж ирэх ажээ.
    Энэ шүлгийг Миеэжав зориуд тогтоосон биш, Шийнэн Заяат хоёр сургуульд байхдаа гэртээ цээжлэх гэж уншиж байх завшаанд цээжиндээ хоногшуулж авсан нь юм. өнөө гэвэл ингэж санаанд орж ирж байгаагийн хувьд Миеэжав утга зохиолын нарийн нандин чанарыганх удаа олж мэдэх шиг болжээ.
    Тариалан сум нэгдлийн төвд ирэхэд мөн л засаг захиргааны байшингуудаас гадна, хүн малын эмнэлэг, наймаг жилийн дунд сургууль, хоршоо, үйлдвэр, халуун ус угаалгын газар бүрэн байгуулагдсан байгаа нь тун ч гайхалтай. Энэчлэн хүмүүсийн эдэлж хэрэглэж яваа нь эртнийх биш болж, хуучин болхи бүдүүлэг байдлаасаа хагацалдсан нь илэрхий байх бөгөөд газа сайгүй хүүхэд багачууд бужигнан гүйлдэх нь эрүүл мэнд, амьжиргааны тал өөрчлөгдөн сайжирсныг санагдуулна. Ийнхүү өвгөн үзэгдэж харагдах бүхэн дээр сэтгэл ихэд хөдөлснөө “Одоо миний үеийнхэн хаана вэ” гэхэд мөн л алга. Тааралдах бүхэн дан залуус. Тухайлбал өнгөрсөн хорин хэдэн жилийн өмнө арван хэдтэй байсан нь одоо гучин хэдтэй, өлгийтэй байса нь арван хэд хүрч байгаа ажээ.
    Зочид буудлын өмнө зогсоод хажуугаар өнгөрөгч бүхнийг албадан зогсоож уулзууштай хүмүүсийнхээ нэрийг дурдан асуухад “Аа мэдэхгүй” гэх юу уу эс бол “өө тий, тэр чинь одоо энд байхгүй” гээд залган өгүүлэхдээ, арван хэдэн жилийн өмнө Улаанбаатар, эс бол алс холын ямар нэгэн аймагт очиж суухаар явсныг дурдана. Орон нутагт байгаагаас Чойров хөдөө мал дээр, Равдан алдарт малчин мөн хөдөө, Сампил мөн хөдөө. Энд байгаагаас Хөхөө хүргэн хүүхэн хоёроо бараадан төвд сууж хүүхэд багачууды нь өсгөн бойжуулж байгаа аж. Миеэжав энэ хүнтэй дотно биш зөвхөн таних төдий. Сэтгэлд буухаас өндөр туранхай биетэй, үдээр шиг хөх царайтай өөрөөс нь арваад нас ахмад тариачин хүн байсан нь илэрхий. Иймд одоо түүнтэй уулзаж учир явдлаа хэлбэл эрхбиш үр олдох биз гэж бодов. Тэгээд урьдаар орон байтай болохын тул зочид буудалд ороход аятайхан зантай залуухан хүүхэн угтан авч “Хоёр хүн хэд хонох байр байдаг уу” гэхэд “Бий шүү. Одоохондоо энд хэн ч үгүй байгаа” гэлээ. Тэгээд нэг өрөөнд оруулсан нь тун догь, дэр дэвсгэрт нь цас цагаан даавуу хийгээстэй байхаас гадна гар нүүр угаах тосгуур савтай ус, дэргэд нь саван алчуур бэлэн байгаад Миеэжав “Энд чинь би харин өөрөө гологдох болох нээ” гэж бодон юм бүхэнд нь болгоомжтой хандахыг хичээлээ. Хоолны өрөөнд орж нэг нэг аяга цай авснаа түүний амт ааг хоёрт нь автан данхаар нь ч захиалахад хүрэв. Yйлчлэгч хүүхэнд “Хоол юу байдаг бол” гэхэд “Одоохондоо бэлэн юм алга. Захиалбал, бууз, банш, хуушуур, хуурга, хар шөл хийж болно” гэдгийг сонсоод мөн ч гайхлаа. Юунд гэвэл эндэх хүмүүс тэр бүхнийг хийх байтугай нэрий нь ч сайн  мэдэхгүй байсан аж. Эцэст нь манай өвгөн зоримог байдлаар “Цагаан идээний юм байдаг уу?” гэж асуугаад ”Бий зөөхий тосон хайлмаг” гэхэд түүнийг хийлгэхээр болов.
    Дэргэд нь хүнгүй, зөвхөн эцэг хүү хоёр хоёулхнаа. Энэ завшаанд Миеэжав өнгөрсөн цагийн мууг биш сайн талыг таниулах гэхдээ “Ээ дээ, миний энэ төрсөн нутаг бол ус, агаар нар гурав нь тэгширсэн ёстой л үр тариалангийн газар даа. Бага балчир үед чинь би өөрийн гараар тариа тариад түүгээр болсон гурил хийж бор ходоодыг чинь түхийлгэж өсгөсөн юм. Тэр гурил уу? амт сайхан, үнэр ариун, шим тэжээл сайтай, ялангуяа аян замд авч явахад өнөөгийн та нарын эрхэмлэдэг талх боов. Айлуудаар ороход ч мөн л гурил, тавганд овоолсныхоодээр зөөхий цагаан тостой. Эрт цагт манай хотон ястан дарлал ядуурал хоёрт талхигдаж байсан боловч хөдөлмөрлөхийнхөө хүчинд хүний дор орж ер яваагүй дэг шүү. Энэ бүхнийг чи яаж мэдэх вэ. Мэдэхгүйн чинь хувьд ярихад л ийм байна гэлээ. Захиалсан хайлмаг нь ирж ширээн дээр тавигдав. Yзтэл өнгө шаргал, үнэр хурц, үзэм холилдуулсан нь энд тэнд нь товруутаж, тунгалаг шар тос хүрээ татан мэлтэлзэнэ”. Миеэжав “Энэ аятайхан юм даа!” хэмээн амтархаж яаран халбагдаж гарлаа. Харин Шийнэнд гэвэл тийм ч сонин юм биш байсан байж мэднэ.
    Миеэжав Хөхөө өвгөнтэй уулзахаар гараад орон гэрий нь аль дайралдсан бүхнээс асууж сураглаж байж сумын төвийн баруун үзүүрт урагш харсан хаалгат байдгий нь олж очлоо. Дотроо хоёр гэр. Түүний том нь бол уу гэж тааварлан ороход мөн аж. Гал зуухны дэргэд төмөр хийж суухад нь “Та сайн байна уу” гэж амар мэдэхэд Хөхөө нүдний хараа муудсан байдалтай толгой дээш татан сайтар ажигласнаа,
    -Энэ чи чинь хэн байна даа? гэхэд нь Миеэжав нэрээ хэлэхэд
    -Нээрэн тийм байна л даа гэж золгоход дээш суухыг урилаа. Суух зуураа түүнийг ажиглахад төмөр хөх царайнд нь үрчлээс нэмэгдэж үлгэрийн юм шиг болсон байх боловч бас ч эрүүл мэндийн талаар ануухнаараа байгаа бололтой.
    -Гадаа машинтай ирдэг чи байх нь уу? гэхэд нь Миеэжав,
    -Тийм ээ, би гэхэд Хөхөө,
    -Хээ, одоо хаанахын дарга болчихоод явж байгаа нь энэ билээ.
    -Дарга юу байхав. Баян-Уул сангийн аж ахуйг анх байгуулахад нь очоод, хэрдээ таарсан бүхний нь хийсээр яваад өдий хүрч байгаагаас өөр юм алга.
    -Уухай, тэгээд эндээ эргэж ирэхийн учир юу билээ?
    -Жинхэнэ, нутгийн тарианы үр олох санаатай гэхэд Хөхөө,
    -өө, за гэж бодлогоширсноо, энэ чинь харин амаргүй байж мэдэхдэг ээ.
    -Яагаад тэр билээ?
    -Амь хүн тарихаа больсон. Албан газар гэвэл ганцхан Баруун турууны сангийн аж ахуй! Гэхдээ тэднийх нутгийн үрээр тарьдаггүй. Уг нь би алсдаа хэрэг болох юун магад гэж бодон жаал зугаа юм хадгалсан л юмсан. Одоо байхгүй ээ. Yрэн таран болсон гэж гаслав. Энэ тухайд Миеэжавын сэтгэл гонсойн харагдана. Гэтэл Хөхөө,
    -Эрье ээ. Чамд чухам аль хэр хэрэгтэй вэ?
    -Их биш. Төрөл бүрээс нэг нэгэн шуудай л байвал болох юмсан.
    -Гайгүй ч юмсанж.
    Хашааны хаалга дуугарч дараахантай нь махлаг биетэй, өтгөн тайрмал үсээ буржийлган, эв хавы нь алдуулж, уруулдаа шунх түрхсэн өргөн шаргал царайтай хүүхэн орж ирээд толгой даран амар эрэх төдийхөн болоход Хөхөө “Энэ манай Жагваа” гээд Жагваадаа:
    -Хөөе чи эдэнтэй золго! өнөөх Миеэжав хүүтэйгээ ирээд байна. Энэ өвгөний ингэж талархаж байхад Жагваа таних байтугай бараг мартсан бололтой зөвхөн гар зөрүүлэн золгоод цай чанаж зочлох тухайдаа яаран оров. өвгөн өөрийнхөө амьдралыг танилцуулан өгүүлэхийг сонсоход Жагваа нь эндхийн эмнэлгийн газар сувилагч, дөрвөн хүүхэд төрүүлсний бага нь гурван настай байх бөгөөд өөрөө үр ач нараа өсгөн бойжуулж байгаа аж. Энэ зуураа “Ээ дээ хүүхэд багачуудыг өсгөн бойжуулах мөн ч амаргүй юм даа” гэж гомдох баярлах хоёрыг хослуулан өгүүлэв. Энэ зуур цай болж түүнээс цөм уух зуураа өнгөрсөн ирээдүй хоёрыг  эргэцүүлэн дүгнэсэн их ярианд орлоо. Гэлээ ч Миеэжавын сэтгэлд нэг түгшүүр. Энэ нь бол мэдээжээр угийн олохыг зорьж гарсан үр тариа олдомгүй байгаад бөгөөд гэтэл өндөр туранхай биетэй, үсээ ар шилээ давтал ургуулсан идэр эр орж ирэв. Энэ хүн Жагваагийн хар хүн Дамчаа, нэгдлийн нягтлан бодох ажээ. Хадам эцгийнхээ нөгөө хоёртой танилцуулахад Дамчаа уриалгахнаар хүлээн авч хүндэтгэх нь тун дориун! Түүний үг хэлэх аялгуунаас Миеэжав Баяд үндэсний хүн болохыг тааварлаж мэдсэн бөгөөд эрт урьдаас нааш хотонгууд эднийхнийг сайнаар хэлэхдээ “Баядууд сэтгэл цагаан бөгөөд бийлэгжүү. Бас тэгээд бийгээ байтугай байхгүйгээ бий болгон өгөхөөс буцдаггүй” гэж хэлэлцдэгийг санах дашрамдаа хэлж алдахыг шийдэж,
    -Дамчаа минь, байдаг л юм бол чи эдэнд олж өгч үз! Сангийн аж ахуйдаа тарьж үзэх гэж байгаа юм байна гэв. Дамчаа хариуд нь “За, тун сайн” гээд Миеэжавт “хэрэв та завтай байгаа бол одоо очоод үзэж болох шүү дээ” гэсэнд нь Миеэжав,
    -Тэгье, одоо очъё гэж босон харайв. Ингээд тэд яаран гарч машинд суун хурдалсныг ч хэлэх үү, том хаалгат агуулахын хашаанд чөлөөтэй орж, хөндлөн цагаан байшингийн өмнө зогслоо. Энэ зуур Миеэжавын дэмий яарсан нь Дамчаан сэтгэлийг хөөргөж орхив бололтой. Тэрээр “Хөөе Хоминдай байна уу? Гадаад ир!” гэж хашгиран дуудсанд, унь нь уртдаж, хана нь намдсан том гэрээс ягир байхын ахимаг настан гарч ирлээ. Дамчаа агуулахад орох хэрэгтэй болсныг шавдан өгүүлсэнд, хоминдай олон түлхүүр харжигнуулан байж хаалгаа нээлээ. Дотогш ороод Дамчаа “Yр тарианы юм хаана байлаа?” гэхэд хоминдай “Бий нь ч бий. Чухам хаана байгааг сайн санахгүй байна” гэхэд Дамчаа “Ингэхэд та чинь хаана юу байгаагаа мэдэхгүй байдаг яасан хачин нөхөр вэ?” гэж ширүүнээр дуугарсан бөгөөд үүнд нь хомидай сандран, ханцуй шамлаж эрэхэд хүрлээ. Yнэндээ үнэ цэнгээ барсан новшин доор дөрвөн шуудай юм дарагдаастай байгааг олж харсны хувьд цөм гар бие оролцон байж гаргалаа. Нээж үзэхэд гурав нь дан хожгор, нэг нь хоо хожгор ажээ. Энэ бол нэгэн бодлын их юм. Гэвч Миеэжавын сэтгэл дундуур. “Уг нь надад хамгийн гол нь хар тариа, цагаан тариа хоёр л юмсандаа” гэж санаа алдлаа.
    -За тэгвэл тэр чинь байхгүй л юм байна. Гэвч та сэтгэл зовох юун! Эрье, эрх биш олдох л байлгүй яав гэж хэмээн Дамчаа хэлэхэд Миеэжав
    -Хаанаас эрэх хэрэг вэ?
    -Аргагүйд тулсан хэрэг, айлуудаас. Аяга тагшаар нь боловч олбол юуны хамаа.
    Миеэжав толгой сэгсрэв. Дамчаа Миеэжавын тэгж царай алдаж явахаа дургүйцэж байгааг мэдэж,
    -Та хугацаагаар аль хэр яваа билээ дээ?
    -Хугацаа ч яахав, хэд гурав хонож болно. Ганцхан үр олох л явдал чухал!
    -Тэгвэл та манай Баяд нутаг өөд гарч үз. Тэндээс олдоно. Би хамт явахнаа ч яах вэ.
    Yүнд Миеэжавын сэтгэл ахин сэргэж “Ээ дээ хүү минь, тэгж үз!” гэж дуу алдлаа.
    Аривжарын аймагт дуудагдан явсан нь Шинэхүүд нэг л аятай биш, юун тухай байх билээ гэхээс ямар нэгэн зэмлэл буюу шийтгэл бол уу гэмээр. Тэгээд чухам юун тухай байж таарах вэ гэхээс бодогдох юм алга ажээ. Ийнхүү сэтгэлд үл тааварлагдах учир хоног тоолсоор арав хонов. Арван нэг хоёр ч хонолоо. Мөн л алга. Дам дуулахаас Миеэжав аймгийн төвд ирээд байгаа бололтой байв. Гэтэл Санжмятав гэртээ ирж уулз гэж дуудуулжээ. Энэ ч бас Шинэхүүд аятай биш ээ.
    Yнэн чанартаа эцэг хүү хоёрын санаа бодол зөрөлдөх болсон нь бараг анхны уулзалдсан өдрөөс бөгөөд дараа нь үр тариагаа хяруунаас хамгаалах тухайд эрс хурцадсанаас гадна эцэг Тунгалагийг элдвээр хавчин байж явуулсан явдал гүн холбогдолтой болох нь мэдээж юм. Гэвч Шинэхүү гэрээс гарч эцгийн гэрт хүрэх замдаа түүнтэй эвлэрэхийг бодохын үүднээс орсоор амры нь  эрэх, дараа нь юун тухай ямраар ярилцахаа нарийвчлан бодож амжлаа. Тэгээд ороход эцэг ганцаараа,
    -Аав минь сайн байна уу? Бие чинь төдийлөн сайнгүй гэсэн хэмээн аль болохоор эелдэгхэн асуухад Санжмятав тун дүнсгэр
    -Миний бие ч яах вэ өөдлөхөө больсон бие. Ээж чинь үгүй байна. Дэлгүүр руу яваа биз хэмээн амьсгаадасхийн хэлснээ босон шүүгээ татаж хугас шил архи гарган хундагалаад,
    -За ууж үз?
    Yүний нь Шинэхүү уухын оронд уруул хүргэн тавихад Санжмятав,
    -Битгий нэрэлх!
    -Yгүй би ямар уух биш.
    -Уудаггүй гэж үү, сонин байна. Уг нь өнөөгийн залуус эрийн цээнд хүрснээ архи уухаараа үзүүлэх гэдэггүйсэн билүү? гэж хуурмагханаар инээхэд нь Шинэхүү,
    -Зарим нь тэгдэг л байх. Би хувьдаа үгүй. Эрийн цээнд хүрснээ ажиллах бүтээх хоёроор л үзүүлэхийг боддог гэж хэлээд инээмсэглэв.
    -За тэгвэл би одоо чамаас ажлын талаар аль дуртайгаа асууж болох нээ?
    -Бололгүй яах вэ. Надад ч танаас асуух юм бишгүй байна.
    -Тун сайн. Миний машин!  Yгүй минийх гэж юу байхав энэ сангийн аж ахуйн ганц хөл залгадаг унаа хайчив?
    -Ямар?
    -Яагаав дээ, чиний дур мэдэн толхиж хаясан 69!
    Шинэхүү одоо ингээд бүх яриа болохгүй тийш хандахыг сайтар мэдээд нэг үе “хэн мэдлээ!” гэж эрс зөрюү гэснээ больж,
    -Yгүй түүний чинь Аривжар гуай унаад аймаг орсон юм биш үү гэлээ. Санжмятав, “Yгүй дээ, Аривжар аймгийн төвд Миеэжав хүүтэйгээ явсан байх. Тэдний хааш явсныг одоо чи л мэднэ гэж тулгасанд, Шинэхүү үнэнийг хэлэхийг шийдэж
    -Увс аймаг орж нутгийн үр олж ирэхээр л яваа биз.
    -Уухай, тэр үр хэнд, юунд хэрэгтэй болсон хэрэг вэ, Чамд у?
    -Мөн дөө. Чи түүнийг энд авчирч газар дэлхийг бузарлах гэж байгаа байж. Энэ чинь гэмт хэрэг. Эцсийн ялыг хэн хүлээх юм бэ? Би юу, аль чи юу хэмээн уурлан агсарч гарлаа. Хариуд нь Шинэхүүд хэлэх үг, хариуцах зориг бэлэн байвч нэг талаар эх адаггүй хэрүүл болох, нөгөө талаар эцгийн өөдөөс хэрэлддэг болж үзэгдэхээс болгоомжлон амаа хавчлаа. Ингэсний үр дүнд ч эцэг бага зэрэг тайвширч учир мэдүүлэхэд оржээ. Сонсвоос тэр нь анх улс даяар сангийн аж ахуй байгуулагдах үед үрийн талыг Увс, Ховд, Говь-Алтайн үрээр уламжлуулах гэж байсан аж. Гэтэл одоогоор хэн болох нь мартагдахад хүрсэн нэгэн этгээд, орон нутгийн үрийг элдэв өвчинтэй гэж нотлохыхоо зэрэгцээгээр ургуулахад бас ч амаргүй түвэгтэй гэж эсэргүүцэж хориглож амжсан юм байж. Ингээд Санжмятав “Юу ч атугай би л энд байсан цагтаа тэр үрийг эндхийн тариан талбайд цацуулахгүй” гэж эрс эсэргүүцсэнийхээ эцэст,
    -Одоо тэр дэмий явсан машины зардал сүйтгэлийг хэн төлөх ёстой вэ гэж асуухад нь Шинэхүү,
    -За яах вэ, хэрэв аж ахуйн зардалд оруулж болдоггүй юм бол би хувиасаа төлье гэлээ. Энэ үг эцгийг ахин уурлуулав.
    -Уухай, чи цалингаараа төлж, би чамайг тэжээж суух хэрэг болж байна уу?
    -Тэгвэл тэр машиныг би дур мэдэж явуулсан хэрэг биш намын хорооны дарга Аривжар гуайтай хэлэлцэн тохиролцсон юм. Ингэхээр та энэ зардлаа надад тулгахын оронд Аривжар гуайг ирсэн цаг тухайд нэг тийш болговол яасан юм бэ гэхэд Санжмятав “Хм” гэж толгой сэгсрээд,
    -Чи Аривжарыг ирэх юманд бодож байна уу?
    -Ирэхгүй яах юм бэ?
    -Итгэ! Тэр чинь аж ахуйд өчнөөн төчнөөн мянган төгрөгийн хохирол учруулсан этгээд. Тэр хэрэгтээ дуудагдсан хүн ирэхгүй. Баримт нь ч энд бэлхнээ бэлэн байна хэмээн хэдэн арван хуудас юм гаргаж Шинэхүүгийн өмнө тавилаа. Түүний нь үзэхэд “Баян-Уулын сангийн аж ахуйд учирсан хөрөнгө мөнгөний хохирол” гэж томоор гарчиглаад дээр нь үр тариаг хяруунаас хамгаалахад гаргасан бүх зардлыг ширхэгчлэн бичсэн аж. Yүнд нь нийт гарсан ажилчдын тоо, тэдэнд бүтэн долоо хоногийн туршид хэрэглэсэн хоол хүнс, уух цайнаас аваад уусгасан давсыг хүртэл ширхэгчлэн оруулсан байх бөгөөд дараа нь бүх оролцсон машин техник, түүнд хэрэглэсэн тос шатахуун, элэгдэл эвдрэл хэд хэчнээн болохыг тооцон гаргасны дунд, 69 машины моторт цохио орсон тухайд гурван мянган төгрөгний хохирол бичсэн үзэгдэнэ. Энд ер нь мянгаас доош тооны юм цөөн бөгөөд тэр мянгууд дээр дээрээсээ нэмэгдсээр арван мянга, хорин мянга, гучин, дөчин мянга... Шинэхүү энэ бүхнийг уншихдаа үр тариагаа хамгаалж чадсанаа санах учир ер бухимдсан зүйлгүй. Харин энэ зуураа энэ тооцоог хэн ингэж гаргаваа гэхээс аж ахуйг эрхэлсэн дарга Yл-Олдох, түүний “өө, за май! өгөлгүй яахав” хэмээн хэт долигонож байсан нь нүдэнд үзэгдэнэ. Ард нь хэн байв аа гэхээс эцэг! өөр хэн ч байх учир алга.
    -За ийм байдаг байж хэмээн бичгийг эргүүлэн өгөхөд Санжмятав,
    -Энэ хэргийн эзэн нь Аривжар та хоёр. Гэтэл би чиний эцэг. Эцгийн хувиар чамайг бас ч өмгөөлөх хэрэгтэй болсондоо ганцхан Аривжарт тулгаж байгаа минь энэ. Ээ дээ энэ хорвоогийн явдал маань ийм л байх юм даа хэмээн санаа алдан гунихрав. Энэ нь Шинэхүүд үнэхээр эгдүүтэй байвч биеэ барьж,
    -Та ер нь энэ бүхнийг ингэж дээш мэдэгдэж байхын оронд энэ зуураа харилцан хэлэлцэх аргаар зохицолдуулж болохгүй байлаа гэж үү.
    -Болохгүй л дээ. Дээд газрын шийдвэргүйгээр явуулсан юм бүхэн эцэстээ яаж бурууддагийг би юун эс андах билээ. Иймд би өөрийн биеэ буруудахын өмнө уг эзний нь эртхэн зааж өгөх явдал чухал болсон юм гэж өгүүлсэнд нь Шинэхүүд хэлэх үг олдов. “За, за мэдлээ” гээд гарч явах гэсэнд Санжмятав “Хөөе чи байз!” гэж зогсоогоод,
    -За үр минь, одоо чамд хүнийг биш хувиа бодох цаг чинь болоод байна!
    -Энэ чинь юу гэсэн үг вэ?
    -Энэ үү? гэж Санжмятав үгээ хэрхэн эвлүүлэх тухайгаа түр бодсоноо, “Энэ бол бараг энд ирсэн өдрөөсөө эхлэн Аривжарт наалдсан хүн” гэхэд,
    -Зүйтэй, та ингэж хэлэх болно. Гэхдээ би Аривжар гуайг нэг талаар намч, намынхаа үүрэгт ажлыг төв шударгаар гүйцэтгэхийг боддог хүн гэж үздэг. Нөгөө талаар Аривжар энд ирсээр ганцаардсан, ганц биеэрээ юу ч хийж чадахгүй байсныхаа хувьд намайг дотночилсон. Энэ нь бол жирийн хэрэг биш, бүх аж ахуйн хэргийг яаж сайжруулах билээ л гэсэндээ юм.
    -Мөн дөө, чамд ингэж л итгэгдэж. Гэтэл тэр чинь чамд чухам хэн болохоо үзүүлэх гэж байгааг яахав?

    -Яаж үзүүлэх юм бэ?
    -Яахав дээ, энэ дур зоргоор хөдөлсөн хэргийг чиний өмнө тулгарахаар тэр чинь “Би намын хүн, зөвхөн нийлэн удирдах үүрэгтэйгээс биш албадан тушаагч биш, ялангуяа тэр эд аж ахуйн хохирол надад бүүр ч падгүй” гээд биеэ мулталчихна. Ингэхлээр энэ хэргийн жинэхэн эзэн нь хэн болох вэ! Чи, чамаас өөр хэн ч үгүй. Гэтэл би эндхийн дарга, нөгөө талаар эцэг чинь. Ингэхлээр ахиад л надтай орооцолдоотой хэвээр. Шинэхүү минь, одоо чи үүнийг бодож үз! гэж бараг уйлах шахам болж хэллээ. Тэгээд Шинэхүүг,
    -Ингэхлээр би яах ёстой болж байна вэ? гэж асуусанд Санжмятав
    -Бич! Чи Аривжартай дотно байсныхаа хувьд түүний алдаатай талыг ажиглаа л биз. Тэр талы нь тодорхойлохын дээр эл хэргийг намын нэрээр сүр далайлган намайг оролцуулсан гээд бич! Түүний чинь би зохих дээд байгууллагад хүргэе гэлээ.
    Эцгийн энэ үг Шинэхүүгийн сэтгэлд үл багтам бөгөөд үнэн чанартаа аливаа нэгэн албан газар анги бүлэг бий болох ба матах матагдахсан асуудал гарсаар байдгийн үндсэн шалтгаан ийм байдгийг анх удаагаа биеэрээ үзэж байгаа нь энэ аж. Гэвч үүнийг эргэцүүлэн бодох тусам уур хүрэн аяндаа балрах аж.
    -Би бичихгүй, чадахгүй. Та надаар шударга хүнийг гүтгүүлж , нинжин сэтгэлгүй матаачин болгох гэж байна, та өөрөө хөдөлмөрийг үл ойшоогч, хүнд сурталтан, хувьсгалт орноо бодохын оронд хар амиа бодохоос цаашгүй болсон арчаагүй этгээд гэхчилэн амандаа орсон бүхнийг хэлэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ үед эх гаднаас бөндий цөндий юм барьсаар орж ирснийг ч мэдсэнгүй. Гэтэл Санжмятав “Чи дуу! Нохойн гөлөг гар! Хэн болоод чи хэний өөдөөс хуцаж байна вэ?” гэж хашгирах нь мөн ч аймшиг. Агшин зуурын дотор ийм ширүүн хэрүүл тэмцэл болж байгаад Дариймаа сандран “Хүүе таминь, та хоёр минь юу болж байгаа нь энэ вэ? Yгүй ядаж чи эцгийнхээ өөдөөс...” гэсэнд Шинэхүү
    -Ээж минь, энэ чинь надаар бузар булай юм хийлгэж гэж байна. Би чадахгүй, яасан ч чадахгүй. Би хүн, хүн чигээрээ байхыг хүснэ үү болохоос биш хүнээ алдаж хүнийг гүтгэн мушгигч байхыг хэзээ ч хүсэхгүй!
    Санжмятав “За чи дуулав уу? Чиний төрүүлсэн сайхан үр энэ. Ер нь явж тонил хоёулаа зайл! Нүдэнд минь бүү үзэгдэцгээ!“ гэх зуураа хэл нь ээдэрч    амьсгаа нь тасалдаж арынхаа сандал руу саван уналаа. Эх хүү хоёр сандран яаран түшиж аван ширээ түшүүлэв.
    -Бурхан михнь чи юу хийж орхив оо? Хөөрхий эцэг чинь ухаан алдлаа гэж эхийг хэлэхэд Шинэхүү,
    -Нээрэн би... ээж минь эмчийнх хаана? одоохон олж ирье гээд гарах гэсэнд Дариймаа,
    -Би явъя хэмээн яаран гарав.
    Санжмятав тасалдсан амьсгалан хүчлэн авч “Бүү үзэгд тонилцгоо!!” гэх мэтийг хэлэн дээш өндийхийг оролдовч чадал алга. Дэргэд нь Шинэхүү,
    -Аав минь, миний буруу. Би таныхаа үгэнд оръё. Уучилж үз! гэж гуйхад хүрлээ. Гэтэл Аривжар орж ирсэн аж. “Хэ энэ чинь юу болох нь энэ вэ” гэж өөртөө хэлснийг Шинэхүү сонсож,
    -Аривжар гуай минь гэнэт л ухаан алдлаа.
    -Юунаас болсон бол?
    -Бүү мэд! Уг нь бид хоёр нэгэн яльгүй юмнаас болж маргаж байснаас өөр юмгүй юмсан гээд эцгийн биеийг өндийлгөх гэсэнд Аривжар,
    -Битгий хөдлөг! Тархинд цус харвасан байж мэднэ,
    Санжмятавын амьсгал үе үе тасалдсаар. Дэргэдэх хүмүүсийн амьсгал ч тасалдангуй. Тасалддаггүйгээс цагийн зүү, жигдхэн цохилсоор нэг минут, хоёр минут, гурван минут...
    Аривжар “Уг нь би баяртай юм хэлэхээр ирсэн юмсан” хэмээн санаа алдсанд Шинэхүү,
    -Юун тухай вэ?
    -Бидний үр тариагаа хяруунаас хамгаалсан явдал дээд газруудад сайшаагдсан тухай. Хажуугийн сангийн аж ахуй санаачилга гаргаагүйгээрээ үр тариагаа алдсан байхад бид ерэн хувьтай.
    Шинэхүү “өө за!” гээд эцгийнхээ эрс эсэргүүцсэн талыг бодож эхлэв. Гэхдээ өширхөхөд биш өтлөх, хоцрогдох хоёрт хүрсний нь хувьд өрөвдөх сэтгэл төрөх аж. Тэгээд Аривжараас бас бусад хэргийн талаар сонсохыг хүсэж, “өөр юу байна даа” гэсэнд Аривжар энэ үед тэр бүрийг дэлгэрэнгүй ярих хүсэл дутмаг байх учир Миеэжав Шийнэн хоёрын үр тарианыхаа зүйлийг бүрэн олж ирснийг товч дурдаад “Харин надад ажил гараад тэднийг аймгийн төвд гурван хоног саатуулчихлаа” гэв. Дараа нь Аривжар эндхийн дарга байсан Дамдин буцаж ирэхээр болсныг дурдав.
    Дариймаа эмчийн хамт ирлээ. Тэр эмч гадаад талаасаа гавиатай биш боловч эндхийн хүмүүст өвчнийг таних анагаах хоёртоо гарамгай гэгдэж тахин шүтэгдэхэд хүрсэн ахимаг настан. Тэрээр орж ирсээр Санжмятавыг Шинэхүү Аривжар хоёроор дамжлуулан унтлагын өрөөнд оруулан хэвтүүлж үзсээр тархинд цус харвасныг нотлоод дуу чимээ гаргахыг хориглох дашрамдаа дэргэд нь Дариймаагаас өөр хүн байх хэрэггүйг мэдэгдэв. Энэ бол мэдээжээр нөгөө хоёрыг гартугай гэсэн үг болох тул тэд эргэн нөгөө өрөөнд оров. Араас нь эмч гарч ирсэн бөгөөд “Би Улаанбаатартай ярилцаж түргэн тусламж ирүүлэхийг бодъё” гэж сэм шивнээд гарч оджээ. Иймд Аривжар:
    -Шинэхүү минь ээ, бид аавд чинь эндээс эмнэлэгт уламжлах бичиг хийж явуулах ёстой болох нь гээд Шинэхүүгээр бичиг цаас, үзэг бэлтгүүлжээ. “За би хэлье чи бич!” гээд эхлэхдээ “нөхөр Санжмятав бол Баян-Уул сангийн аж ахуйн ууган агрономч бөгөөд сүүлийн хоёр жилд жинхэнэ даргын үүрэгт ажлыг хавсран хийж байгаад тархинд цус харвах хүнд өвчинд гэнэт нэрвэгдэв” гээд дараа нь улсад анх ажиллаж эхэлснээс ь аваад өдийг хүртлээ хаана хаана юу хийсний нь тодорхойлох болов. Yүнд нь Санжмятав 1945 оноос 50 оныг хүртэлх хугацаанд хөдөө аж ахуйн яаманд мэргэжилтэн байгаад Баян-Уул сангийн аж ахуй байгуулагдах болоход үндсэн мэргэжлийнхээ дагуу агрономчоор ирсэн даруйдаа атрыг хагалахад анхны тракторчин, байшин барилгыг бий болгох тухайд тээвэрчин болохоос эхлээд бүх хэрэгт тэр бие оролцсоныхоо хувьд хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор шагнагдсан зэрэг явдлууд тэмдэглэгдэх ажээ. Дараа нь Санжмятав нэгэн байгуулагдсан сангийн аж ахуй хөл дээрээ бүрэн зогсож чадсаны учир агрономынхоо ажлыг дагнан ажиллах болсон байх бөгөөд улсад хөдөлмөрлөсөн хугацаа 35 жилээс доошгүй болсонд Шинэхүү үзгээ хойш татан нарийвчлан бодох ёстой боллоо. Юунд гэвэл, эцгийн энэ улсад зүтгэсэн өөрийн нь бүх насалнас наснаас даруй 5.6 жилээр ахмад байх нь ер үл үнэмшигдэм. Гэлээ ч тийм байх нь зүйн хэрэг мөн болох тул Шинэхүү ахин доош бөхийн бичсэн бөгөөд тэр зуураа эцгийнхээ эцсийн удаагий нь үйл хэргийн тухайг бодох ёстой болсон бөгөөд тэгээд бодох тусам ганцхан зовуур, зовуур, зовуурлахаас өөр юу ч бодогдохгүйд хүрсэн үнэхээр харамсалтай!
    Эмнэлэгт хэвтсэн хүнд өвчтөнийг үргэлжлэн сахих юун амар байх билээ. Дариймаа авгай Санжмятавыг бүтэн долоо хоног сахиад нэг өдөр гадагш гарч хот үзэхийг шийдлээ. Эмнэлгийн дөрвөн давхраас доош буун гадагш гарсаар сэнгэнэсэн агаар амьсгалж дотор уужрах ажээ. Баруун тийш хандаж өргөн гудамжаар аажуухан алхлах зуураа төөрөхөөс болгоомжлон ойр орчны барилгууд ба бас бусад тэмдэглүүштэй бүхнийг анхааран сэтгэлдээ хоногшуулахыг хичээв. Эдүгээгээс бараг гучин жилийн өмнөх хотын байдлыг өнөөтэй харьцуулан үзэхэд улс орны хөгжил юутай хурдан бэ гэж гайхагдана. Энэ удаад хүрэхийг зорьж яваа газар нь Улсын их дэлгүүр. Тэнд хүнд хэрэглэгдэх бүхэн бэлэн байдаг гэж олонтаа сонссоноороо одоо очих гэж яваа нь энэ байжээ. Ингээд урагшлах тусам хөл хөдөлгөөн ихсэж, хажуугаар зөрөлдөх машинуудын дуу чимээ үргэлжлэх болсонд Дариймаа алхам бүр дээрээ анхаарал тавих ёстой болж байлаа. Нэг мэдэхэд өмнө нь эмэгтэй хүний дуу “Хүүе ээж!” гэж алдсаныг үзвэл Тунгалаг, үнэн чанартаа өнөөх хаян зугтсан бэр! Гэвч Дариймаа Тунгалагийн Шинэхүүд бичсэн захиаг тэр өдөрт нь олж уншаад бас ч гашуун хар нулимсаа шавхсан тул энэ удаа “Ээ үр минь, хонгор минь!” гэж дуу алдан тэврэн үнслээ. Түүндээ мөн нулимсаа яаран арчиж хайлсан тугалаг шиг сэтгэлээ аль болохоор барихыг хичээлээ.
    -Ээж минь та хэзээ ирэв? гэхэд нь
    -Yр минь, ирсээр долоо хонож байна.
    -Ямар хэргээр вэ?
    -Надад хэрэгсэх юу байхав дээ, Санжмятавын тархинд цус харваад би хамт ирж эмнэлэгт хэвтүүлэн сахиж байна гэж хариулснаа чухам юунаас болсны нь асуувал би чинь юугаа хэлэх билээ” гэж тэвдэх ажээ. Гэтэл Тунгалаг тэр талыг асуухын оронд,
    -Ээ тоогүй. Гэтэл бас таны үгүйд Шинэхүү маань болж л байдаг байгаадаа гэхэд нь Дариймаа “Дэргэд нь Заяат байгаа” гэж хэлэх шахсанаа татан авч,
    -За тэр яах вэ, эрүүл байгаа юм.
    -Нээрэн дээ. Эрүүл байгаа бол болох нь тэр.
    Ийнхүү уг яриа эхэлсэн нь улмаар хөгжиж, Дариймааг Улсын их дэлгүүрт очихоор яваагаа хэлэхэд Тунгалаг хань бараа болохоор болов. Тэгээд тэнд хүрч доод давхраас нь дээш дөрвөн давхар, дөрвөөс доош доод давхрыг дамжин явахад Дариймаагийн нүдэнд тусах бүхэн гял цал. Авууштай юмс бишгүй байгаа “За яахав, сүүлээр орон нутгийн зүг эргэх болсон цаг тухайдаа л болж үзье” гэсээр яваад гадагш гарлаа. Энэ явдалдаа Дариймаа нэлээд ядраад,
    -Одоо эмнэлэг рүүгээ явья. Тэнд цай хоолны газар ч байдаг даа гэхэд Тунгалаг,
    -Та урьдаар манайд амрах юм биш үү! Эндээс ойрхондоо, хоёрхон гудамжны цаана байна.
    -За тэгвэл очъё гээд хамт явлаа.
    Тунгалагийнх дөрвөн давхар байшингийн доод давхарт. Зүүн тийш харсан олон орцнуудын хоёрдугаар орцоор нь оруут өөдөөс нь харсан хаалга. Энэ ч ядарч яваа Дариймаад нэг ашиг. Орон сууц ганц өрөө боловч гал зуух тухтайхан. Юм бүхэн нь цэвэр нямбай байгаа нь Тунгалагаа тэргүүн зэргийн ажиллагаатайг санагдуулна.
    Тунгалаг
    -Шинэхүү бид хоёр анх оюутан цагаас байсан юм гэх нь Дариймаад “Бид хоёр одоохондоо хэвээрээ байгаа шүү” гэж хэлж байгаа юм шиг санагдсан бөгөөд дараа нь Тунгалаг “Та суу, жаахан амарсан ч болно. Би танд цай чаная”  гээд гал зуухны өрөөнд орлоо. Дариймаа түр зуур хажуулдахаар ор руу нь зүтгэснээ больж нөгөө  талын нь зузаан зөөлөвчит урт сандал дээр суун хажуулахад “Хүү минь хэдхэн сарын өмнө энд ийм сайхан ханьтай сууж байсан атал одоо тэнд...” гэснийг бодож санаа алдав. Тэгээд бас дараа нь Тунгалагийн тухай “Одоо энэ маань лав нэг ханьтай болсон биз” гэхээс атаархах сэтгэл төрсөн бөгөөд гэвч өөрөө Тунгалагийг хүүгээсээ салан одмогц Заяатыг хүүдээ ойртуулах талын арга ухааныг мундахгүй ихээр хийснээ санан ганихрав.
    Тунгала чанасан цайгаа авчирлаа. Идээ сүү хоёрыг өөртөө биш Дариймаад тохируулсан нь гайхалтай. Дараа нь шөл, энэ ч мөн Дариймаад, Дариймаа түүнийг идсээр бие тавигдан хөлс гарсөн төдийгүй сэтгэл амрах шиг болсон бөгөөд тэндээс буцах болсонд Тунгалаг эмнэлэгт нь хүргэж өгөөд хойшдоо өдөр бүр ирж юу дуртайгаа идэж ууж байхыг урин сануулсаар буцжээ.
    Тэр өдрөөс эхлэн Дариймаа бараг өдөр бүр Тунгалагийнд очих болов. Гэхдээ гол нь өөрийн төлөө биш Тунгалагийн төлөө албан ажилдаа явсан хойгуур нь хоол унды нь бэлтгэн тавихыг эрхэмлэнэ. Тунгалагийн ганцаараа байгаад сэтгэл харуусан “Хөөрхий амьтан ер нь манай Шинэхүүгээс л ийм болчив” гэж харуусна. Тэгээд нэг өдөр нэгэн аятайхан залуу хаалга цохин төв даруухнаар орж Тунгалагийг сурагласан тухайд “Энэ ч лав нэг учиртай биз” гэж бодсондоо,
    -Одоогоор алга байна. Удахгүй ирнэ, хүлээ! Ийшээ ор, энэ тэр болон дотогш оруулж зочлов. Тэр дашрамдаа Тунгалагийн ажилд идэвхтэй амьдралын хувьд нягт нямбай талуудыг аль болохоор магтан ярьж таниулахыг оролдлоо. Yүнд нь тэр залуу урамших мэт “Тийм ээ, би хувьдаа тоодог. Харин ээж маань голдог доо”
    -Яагаад тэр бол оо?
    -Шалиг саваагүй амьтан гэж үздэг юм. Нээрэн ч тиймэрхүү зан бий. Жишээлбэл энэ хавар нэг хэн болох нь үл мэдэгдэх хүнтэй суугаад зун түүнийгээ даган хөдөө гараад удаж  төдөлгүй салан эргэж ирсэн байлаа. Yүнээс үзэхэд хэн хүнтэй таарахгүй нэгэн завхуул амьтан болж болох л юм хариу ярьсанд Дариймаагийн сэтгэл пал хийсэн бөгөөд тэгээд түүнд үл хамаарагдагч болж өнгөрүүлэхийг хичээн, “өө тийм үү” гэж гайхагч болсноо “За тэр яахав идэр насны эндэгдэл ч байж болно. Ер нь хэн боловч эндхийг үзэн байж томоожлыг олдог юм хойно доо. Тэр талыг бодохын хэрэг алга” гэлээ. Гэтэл Тунгалаг орж ирснээ өнөөх залууг “Ах аа” гэж дуудсанд цочин нүүр улайхад хүрлээ. Нөгөө залуу ч Тунгалагийг “Дүү минь” гэж дуудаад,
    -Би хөдөөгүүр явж байгаад ирлээ. Чи минь сайн л байгаа биз дээ гэхэд нь Тунгалаг,
    -Сайн, сайн. Та тэгээд ээж дээр очиж амжсан уу. Би саяхан очсон, бие нь сайн л байна билээ гэсэнд Дариймаа бас ч өөрийнхөө талаас ахад нь аятай таатай байснаа санан баярлав.
    -Ах аа энэ авгайн хэн болохыг мэдсэн үү дээ гэхэд ах нь,
    -Yгүй шүү. Бид хоёр нэлээдийг ярилцсан атал тус тусынхаа хэн болохыг мэдэлцэж амжаагүй л сууж байна.
    -өө тийм үү? Гээд Тунгалаг “Энэ бол Шинэхүүгийн ээж” гэснээ Дариймаад хандаж “Миний ах Батсүх” гэлээ.
    Энэ даруй Дариймаа энэ ахад нь тун саяхан ам мэдэн ярьснаа санаж, өөрийн эрхгүй зовуурлахад хүрэв. Энэчлэн Батсүх өөрийн нь хүүг үл тоомсорлон ярьсандаа бантан баахан дуугүй суухад хүрсэн билээ.
    Yзтэл Санжмятав ухаан солиг саармаг, үг хэлэх нь дохио төдий, идэж уух хөдлөх бүрдээ бусдын гарыг харах тул Дариймаад буцах цаг хэзээ ирэхийг хэн ч мэдэхүйеэ бэрх. Гэхдээ уг өвчин нь аминд хүрэх аюулаас холдсонд нь Дариймаа сэтгэл тавиун. Эмчилж байгаа эмч сайн. Ер нь өөрийнхөө хариуцан буй бүх өвчтөнийг зохистойгоор эмчилж хурдан эдгэрүүлэхэд бүх хүчээ тавих учир өөр эмч нарыг урин залж ирүүлэн санал зөвлөгөө авах нь олонтаа. Эцсийн удаад эмч Дариймаад, авгай минь танд “Глам” гэдэг эмийг олох арга байдаг уу? Энэ эм манайд байдаггүй. Зөвлөлтийн ч эм биш юм. Гэвч хүн амин хувиараа зөвлөлтөөс захиалан олж болдог бололтой гэжээ.
    Энэ бол Дариймаад үнэхээр ахадсан асуудал боловч арга буюу аминд тулсан шаардлага болох тул Тунгалагт очиж хэлсэн аж. Гэтэл Тунгалаг “Ээж минь нээрэн зөвлөлтөд байдаг юм бол би олохыг бодъё” гээд Эрхүү, Харьков, Москва гуравт суралцаж буй найз нөхдөдөө захиа бичиж явуулсаар хэдхэн хоногийн дотор өнөөх эмийг бий болгож өгснийг хэлэх үү, Санжмятав тэр эмийг уусаар мэдэгдэхүйц засрал олж эхэлсэнд Дариймаа “Энэ охины ачийг хэзээ хэрхэн хариулах билээ” гэж байнгад бодох боллоо.
    өвлийн улирал ид дундаа орох үеэр Шинэхүү эцэг эх хоёроо эргэж ирэв. Дариймаа түүнтэй эмнэлэг дээр уулзалдав. Санжмятав хүүгийн өмнө мэдрэл дутмаг, эргэж ирж байгаад нь баярлаж байгаагаа хагас хугас мэдэгдэхтэй болж байгаад нь Шинэхүү сэтгэл тайвширлаа. Дариймаа хүүгийн өмнө өөрийнхөө эрүүл мэнд байгаагаа ярих дашрамд Тунгалагийн ач тус болж буйг дахин давтан өгүүлэв. Тэгээд Тунгалагийнд очуулахаар дагуулан явах замдаа “Хөөрхий энэ хоёр чинь эрх биш эргэн суугаасай билээ” гэж бодох бөгөөд ер нь ч эргэж суулгахын төлөө ятган дагуулж яваа аж. Гэтэл Шинэхүү Тунгалаг хоёрын уулзалт өнгөрсөн цагийн лит гэгчээр бие биеэсээ хөндий, жирийн танилуудын байдлаар амар мэндээ мэдэлцээд дараа нь албан ажлын юмсыг товч төдийхөн хэлэлцэхээс биш хэтэрсэнгүй. Энэ нь Дариймаад тун хангалтгүй байсанд “Би дэогэд нь байгаагаас энэ бол уу?” гэж бодон гал тогооны өрөөнд ороод чих тавин чагнахад Шинэхүү,
    -Тунгалаг минь, аав ээж хоёрт минь ач тус болж байгаа чамд чин сэтгэлээсээ баярлалаа. Хойшид мөн харж хандаж байхыг гуйя гэхэд Тунгалаг,
    -Бололгүй яахав. Би аль болохоор тусална. Ийм цагт л хүн хүндээ туслахгүй юм бол өөр хэзээ билээ  гэж хариулах сонсогдов. Ингээд тэдний яриа тасарсан бөгөөд Шинэхүү хаалгаар шагайн,
    --Ээж ээ, одоо би явах уу даа гэхэд Дариймаа,
    -За, за явж үзье гэж яаран босож хамт гарав. Гэтэл Дариймаагийн сэтгэл нэг л дундуур. Чухам юу дутагдаж байгааг эргэцүүлэн үзэхэд энэ хоёрын эргэж нийлэмгүй болсон явдал аж. Иймд “Одоо та хоёр минь ахин нийлж үзээч!” гэж хуймаар. Гэтэл Заяат! Хүү минь түүнд хайр сэтгэлтэй болчихсон байж болох шүү дээ гэж бодогдох аж.
    Хаврын урь амьсгал ирэх тусам хүний сэтгэл зуны сайхныг мөрөөдөхөд хүрэх нь зүйн хэрэг ээ. Тийнхүү хүсэл мөрөөдөл нэмэгдэхийн хэрээр тэнгэрийн байдал хурвигнан салхи хөдөлж шороо хийсгэх нь мөн ч харамсалтай. Гэлээ ч хүн нийгмийн хөдөлмөр түүнд дарагдан зогсох бус харин ч улмаар нэмэгдэнэ. Тухайлбал сангийн аж ахуй бүхнээрээ газраа хагалах, бордох, түр тариагаа суулгахад бүх хүчээ дайчилдаг билээ.
    Энэ жилийн хувьд Баян-Уул сангийн аж ахуйн ажиллагаа онц шаргуу. Хуучин дарга Дамдин хоёр жил ажлаас хөндийрснөө эргүүлэн нөхөх гэж байгаа шиг ихэд идэвхийлэв. Түүн дээр намын хороон дарга Аривжартай маш эвлэрэнгүй бөгөөд Шинэхүүгийн шинэ санаачлагуудыг шинжлэх ухааны үндэстэй гэж үзэн шийдвэр гаргах нь эрс шуурхай. Yүнээс нь үзэхэд ухамсар нэгтэй бол удирдлага жигдэрч, удирдлага жигдрэхийн хэрээр ажлын чанар сайжирдаг нь илэрхий. Ажилчин бүрийн өмнө тодорхой хариуцлага тавигдсаны үр дүнд өнгөрсөн үеийн салан задгай байдал аяндаа эмхэрч энэ тэр хүний сахилга бат алдах, улс нийгмийн хөрөнгийг дэмий сүйтгэх зэрэг муу талын юм бүхэнд өөрчлөлт орсныг энд дэлгэрэнгүй дурдахыг орхиж, оронд нь Миеэжавын үйл ажиллагаанд орсон дээр биз.
    Миеэжав өнгөрсөн оны намар Аривжар Шинэхүү хоёртой халуун дотнын харьцаатай болсныхоо үр дүнд өөрийн орон нутгийн уламжлалт үрийг олж ирэхээх явсан бөгөөд тэгэхдээ бас ч Хөхөө өвгөний хүргэн Дамчаатай тааралдаагүйсэн бол уг зорьсноо биелүүлж чадамгүй байсныг энд эргүүлэн санахын үүднээс товч дурдъя. Эдүгээд гэвэл Шинэхүү Миеэжавынд зорьж ирж,
    -өвгөн одоо хөдөлнө байгаа! Юу юуны урьд та газраа сонго. Дараа нь бид юу хэрэгтэй бүхнийг чинь гаргаж өгье гэлээ. Миеэжав сэтгэл хөдлөн баярлав. Гэвч мань нөгөө эхэл эхэлсээр олны өмнө нэг их хөл болж орхисны эцэст ямар нэгэн шалтгаанаар үр тариа алдахад хүрвэл би чинь нэр хүндээ алдахад хүрэх шүү дээ гэж бодов.
    -Зүгээр хүүхээ! Надад бусдаас тусламж эрээд байх онцын юм ч алга. Тарих газрыг, урд голын цаад зах хэсэг хуурай газрыг дээр гэж үздэг юм.
    -Тэр газрыг та өгөөжтэй гэж үзэж байна уу?
    -Онц биш. Гэхдээ жилийн жилд айлууд зусаж, хонь малын хэвтэр болж байсныхаа хувьд бордоо орохгүй. Нөгөө талаар цаад захаар нь шуудуу татаж услах бололцоотой юм.
    -Газраа юугаар хагалах гэж байна та.
    -Тэр гайгүй, хайнаг бид хоёр дөнгөнө. Харин шуудуу татахад трактор хэрэгтэй. Ихэвчлэн хагас метр гүнзгий татна.
    -За өөр!
    -өөр юмгүй.
    Ийнхүү тэдний яриа дууслаа.
    Маргааш нь сангийн аж ахуй Миеэжавд шуудуу татах трактор гаргалаа. Чухамхүү хаагуур хэрхэн татахыг Миеэжав өөрөө заан зааварласан бөгөөд үүндээ Миеэжав энд тэнд нь булан тохой гарган мухиралдуулах нь хөндлөнгийн хүнд хий хоосон маяглуулалт мэт үзэгдэнэ. Yнэн чанартаа тийнхүү мухиралдуулсны хүчинд гүйх ус хүч аван хурдлах төдийгүй газрын хазгай өөд гарах чадалтай болж байгааг Шинэхүү нүдээр үзэж ихэд гайхан олзуурхсан билээ. өөрөөр хэлэхэд энэ нь бас ч шинжлэх ухаан “физикийн хууль” аж.
    Хэд хоногийн дараа Миеэжав жинхэнэ ажилдаа гарлаа. Энэ нь өөрийнхөө өлзийтэй сайн өдөр гэдгээ хүлээгээ болов уу гэлтэй. Гэвч өвгөн энэ зуур анжсанд зүтгэх шар тарлан хайнагаа уян тэжээж амрааснаас гадна өнгөрсөн намар орон нутгаасаа олж ирсэн мэлхий анжсаа ирлэн ишилжээ. Анжисны хэлбэр шөвх, үзүүрт хүрз мэт. Арын нь онгинд тахир модны богино талыг бат суулгаж, нөгөө талын урт хэсэгт бариул хийсний нь ер өнөө үеийн тариалангийн багаж хэрэглүүр байж боломгүй үзэгдэнэ. Гэлээ ч Шинэхүү өвгөнийг тэр анжсаа үүрч шар тарлан хайнагаа ардаа хөтлөн гарахад очиж ажиглахаар хамт явлаа. өвгөн хүрэх газраа хүрсээр хайнагаа хөдлөөд анжисныхаа хошууг газрын хөрсөнд дөрвөн хуруу хэртэй суулган зүтгүүлэв. Энэ бол үнэн чанартаа газар хагалалт биш хавалт аж. Иймд Шинэхүү,
    -Миеэжав гуай, энэ газрын хөрсийг  хэзээ эргүүлэх юм бэ гэхэд Миеэжав,
    -Эргүүлэх ээ? Yгүй шүү! Зөвхөн борнойдоод тарина. Хэрэв дээд хөрсийг эргүүлэхэд хүрвэл аль ..... нарийн шороо нь салхинд хийсэн алдагдахад хүрнэ.
    -Тэгвэл таны энэ хагалгаа хэтэрхий дээгүүрдэх биш үү!
    -Yгүй л дээ. Газрын хөрс доошлох тусмаа мууддаг. Нөгөө талаар одоо бас л гэсэж амжаагүй байгаа. Харин ингэж хөндийлсний дараа дорхоо гэснэ.
    Yзтэл энэ ажиллагаа болхи. Урд яваа хайнаг угийн удаан хөдөлгөөнтэй болохоос гадна анжсанд анх удаагаа зүтгэж байгаагийн хувьд ийш тийш муриганан “Ха, хөж!” гэж байнгад хашгируулна. өвгөн өөрөө аль болохоор хурдлахыг хичээхдээ урд хормойгоо яаран ардаа хавчуулж, хоёр ханцуйгаа чинээнд нь тулган шамлаж, анжисныхаа бариулыг байдаг чинээгээр чанга атгавч өмнөх хайнагийнхаа алхалтанд автан удааширна. Хумсны толион чинээ газар, бас тэгээд туршиж байгаа юм хойно яая гэхэв дээ. Ер нь монголын хуучин тариалалтын дүр зургийг бүхэлд нь нэг харъя. Магадгүй сонин зүйл ч олж олохыг хэн баг гэхэв.
    Ер нь өвгөн жижиг трактораар хагалаад өгье гэхэд ер зөвшөөрсөнгүй. Тэр хүнд бас өөрийн бодол бий. Гар болон техникийн тариалангийн ялгааг харахад үр тарианы хувьд сонин төдийгүй, улс олны нийгмийн дэвшлийн цар, далайц харагдана. Yнэхээр өвгөний үгэнд орсон нь зөв боллоо. Манай нийт хүнд улс орны хөгжлийн хурдыг харуулах бодит үзүүлэн боллоо. Ганц трактор хэдэн хурам боловсруулах газарт эр, шар хоёр хэчнээн хоногийн хөдөлмөр зарж вэ? Нөгөө талаар, ургац алдсанаа техникт чихдэг ухвар мөчид этгээдүүдэд бас цохилт өгнө. Гол нь хөрсийг ёроолоор эргүүлсэнд биш, газрыг буруу боловсруулсанд байна, бас орчин үеийн трактор хөрсийг нимгэн хагалах, түүнээ борнойдох, үр ганцаар унагаах уу? Атгаар цацах уу? Хүн ямар ч нарийн гараар хийж чадахгүй зүйлийг хийж чадна. Энэ өвгөнд би ирэх жил үзүүлээд өгнөө гээд Шинэхүү дотроо бодсоор явна.
    өвгөн анжисны ирэнд эргэх хүрэн бор шороог үнэртэж үзнэ.
    -Ингэж үнэртэхийн учир юу билээ? гэхэд өвгөн
    -Газрын шим өнгөөрөө нэг мэдэгдэх боловч үнэн чанартаа үнэрээрээ мэдэгддэг юм. Сайн хөрс гэвэл андашгүй дээ, эрүүл сайхан тослог үнэр ханхална гэж хариулав.
    Шинэхүү өвгөнийг дууриан хэд хэдэн хэсэг шороо авч үнэрлэж үзлээ. Гэхдээ тус бүрнээ үнэртэй байвч ямар ялгаатай байгааг хараахан олж мэдсэнгүй билээ. Гэлээ ч маргах юм алга. Ялангуяа хийж байгаа ажлы нь тухайд. Ингээд эргэн явах гэтэл өвгөн гэнэт “Хөөе чи байз” хэмээн баяр хөөр болон дуудаад “За энэ дээ?“ хамгийн сайн газар ийм байдаг гэж атга шороо авч үзүүллээ. Тэгээд,
    -Yүнд чинь ямар ялгаа байна аа? гэхэд,
    -Чи хар! Энэ хар толгойтой жижиг шар өтнүүд байгааг! Одоо удаагүй бор шувууд цугларан түүж идэх болно. Тэр нь ч мөн сайн л байх. Түүнгүй байлаа ч гэсэн энэ өт харахад хор болдоггүй юм.
    -За мэдлээ! гээд Шинэхүү ажлынхаа зүг яаравчлан явав. Yүнээс хойш өвгөний ажиллагааг өдөр тутам алсаас ажиглахад үнэхээр уйтгар хүрэм. Удаан хөлт хайнагийн ард ганцаараа, хөдөлж байгаа эсэх нь бараг үл мэдэгдэм. Гэлээ ч арваад хоногийн дотор дөрвөн га орчмын газрын хар бараанаар эргэлдүүлсэн төдийгүй хэдэн давхар борнойдон зөөлрүүлж амжсан байлаа. Эцэст нь үрээ суулгах болсонд нь Шинэхүү зориуд хамт очлоо. өвгөн хувинтай руу гараа өргөж үрээ хийж баруун гараараа цацна. Yүнд нь гарын ур ихэд шаардагдаж байгаа нь илэрхий.  Yүндээ өвгө сүрхий дадмаг атал зарим газарт шингэн, заримд нь шигүүвтэр цацах болсонд Шинэхүү,
    -Таны энэ үр цацалт нэгэн жигд болохгүй байгаа биш үү? гэж сануулсанд Миеэжав,
     -Тийм ээ, жигд биш. Газрын маань хөрсний чанар нэгэн жигд биш л дээ гэж хариуллаа. Yнэндээ ч газрын өнгийг нарийвчлан ажиглахад нэг хэсэг нь хүрэн бор байхад нөгөө хэсэг нь бор шаргал харагдана. Миеэжав үрээ цацаж дууссааныхаа дараа дээгүүр нь дөнгөж далд орох төдийхөн хүргэж борнойдоход Шинэхүү,
    -Энэ чинь хэт нимгэдэх биш үү? гэсэнд өвгөн,
    -Yгүй шүү! Доод газар мундахгүй чийглэгдсэн. Yр дээд талаасаа наранд хэчнээн хурдан халахынхаа хэрээр доошоо үндэслэнэ. Доош үнэслэхийнхээ хэрээр дээш соёолдог болохоор үрийг нимгэн суулгах нь дээр байдаг гэж нотоллоо. Энэ нь Шинэхүүд тус орны онцлог, огцом зуны улиралтайд тохирсон байж ч болох мэт санагдав.
    Ингээд Миеэжав нийт 20 гаруй хоногийн туршид амралтгүй зүтгэснээрээ 4 га-гаараа бүрэн тариалж дууслаа. Гэлээ ч сэтгэл амарсан юм алга. Одоо болохоор “Суулгасан үр маань хэрхэн боловсрох бол” гэж сэтгэл түгшинэ. Yхэр мал орох вий гэхээс нүд салгах арга алга. Тагтаа, бор шувуу буун үр түүх бас байдгаас энд тэнд нь мануухай босгосон нь бол бүр ч анхны хэрэг. Ер нь хүн төрөлхтний дунд анх газар хагалан тариа тарьсан цагаас эхлэн тэдний сэтгэл амар тайван сууж байсан удаа хэзээ ч үгүй нь мэдээж. Гэхдээ тэд байгаль дэлхийгээс юу хайрлахыг нь аргадан авдаг байсан учир асар өндөр уул нуруудаас аваад амин хувийн алгын чинээ газрыг ч, үргэлжлэн урсах гол мөрнүүдээс аваад амны устай бяцхан булаг шандыг ч ариун цэврээр тахин хамгаалахыг эрмэлзсээр ирсэн нь мэдээж. Гэтэл арай ядан тарьсанд нь хяруу унах, мөндөр буун цохих, үерт автах, үл мэдэгдэх шалтгаанаар өвчлөх, өөр төрлийн гай гамшиг тохиолдох алиныг тэр гэх билээ. Энэ бүхнээс эртний хүмүүс арга барагдан зовиурлахдаа нүдэнд үзэгдэх уул ус, газар шорооны цаана үл үзэгдэх далдын хүчин лус савдаг байна гэж тааварласандаа түүнийг аргадахын үүднээс овоо босгох ба тахил дээж өргөх явдал аяндаа бий болсон нь мэдээж биз. Гэтэл энэ хэр Миеэжав тэр талаас нэлээд хөндийрсөн байлтай атал бас ч өөрийнхөө үеийн заншлыг ор тас хаяж чадсангүй бөгөөд бяцхан тариалангийнхаа хажууд овоо босгоод түүндээ байн байн арц шатаахад бас ч сэтгэл нь аяндаа тайвшрах шиг болдог байжээ.
    Yнэн чанартаа нийт арван мянга гаруй га хэмжээний газар тариалсан нэгэн сангийн аж ахуйн дэргэд дөрөвхөн га газар тарьсан өвгөний тийнхүү их хөл болж байгаа нь инээдэмтэй хэрэг биз. Гэтэл эндхийн дарга нар, агрономч өөр бусад үр тарианы асуудлыг сонирхогч бүхнээрээ инээхэд биш, ирээдүйдээ ямар нэгэн сайн үр дүн өгөх юуны магад гэж хүлээн ширтэж байлаа.
    Хаврын урь гүндээ орох тусам хавсарсан шуурга алслагдан өгсөх нарны бүлээн амьсгалд ээвэр газрын ургамлын үндэс аяндаа хөдлөн соёолно. Энэ үед Улаанбаатар хотын их эмнэлэгт хэвтэн эмчлүүлж байгаа хөнгөн өвчтөнүүд аль болохоор гадаалах, агаар амьсгалахыг эрхэмлэнэ. Тэгээд тэд дөрвөн давхар өндөр байшингаас дөнгөж гарсаар хус, улиас, хар мод, бут бургас зэргийг холилдуулан тарьсан өргөн хашаан дундуур явах бөгөөд тэр зуураа хэд гурваараар нийлэлдэн бандан сандлууд дээр сууж ойр зуурын юмсыг эрээ цээргүй ярилцана.
    Энэ хэр Санжмятав хүний гараас аль  хэдийн гарсныхаа хувьд мөн л гадагш гарамтгай. Гэхдээ дан ганцаараа. Ганцаараа явж байх нь нэг талаараа өөрт нь аятай мэт. Нөгөө талаар ер нь хүн хүнтэйгээ нийлэхийн ашиг юу билээ гэж бодохоос өөрөө өөрийнхөө хэн болохыг бусдад тариулах нь яхир ч ашиггүй мэт санагдах аж. Тэгээд ч ганцаараа, тэнд биеэ бодон гэлдэрч явахад бас ч бодогдох юм их. Тухайлбал хамгийн түрүүнд үхлүүд ирсэн биеэ өдий хэртэй болоод байгаагаа ихэд олзуурхан эмчилж байгаа эмчдээ баярлана. Хоёрт Тунгалагт хэрэв Тунгалаг “Гаам” хэмээх эмийг олж өгөөгүйсэн бол бас ч ийм хурдан сайжрах ч уу үгүй ч үү хэн мэдлээ гэхээс гадна Дариймаа Тунгалагийнд, түүнийг түшиглэ өвөлжсөн бөгөөд одоо ч мөн тэднийхээс долоо хоног тутамд хоёр удаа эргэж байгаа энэ бүхнийг санахаас урьд өмнө Тунгалагийг өөрийн биеэр үзэн ядаж байснаа санах учир арга буюу ихэд гэмшин сэтгэл гонсойно. өөр бусдыг харахад өөрийн нь адил өнгөрсөн ирээдүй рүүгээ бодол тавин уруу царайлан яваа хүн алга. Харин ч зарим хэсэг нь эр эмээрээ найзархах санаатай бол уу гэлтэй. Энэ тухайд Санжмятав “Хүн гэдэг маань биеэ байтугай сэтгэлээ ч нууж чаддагүй байх нь ээ” гэж хачирхан бодно. Энэчлэн эрэгтэйчүүд нэгэн дороо бөөгнөрөн энгийн юмсыг дэврээн давсалж ярилцан байгааг харсаар “Мэдээжээр завхарсан юмсыг ярьж байгаа нь энэ биз” гэж алсуур тойрон өнгөрнө. Гэтэл тэр бүхний дунд бүр нэгэн содон хүн үзэгдэнэ. Тэрээр эмнэлгийн эрээн цоохор нөмөргөн хувцсыг мөрөндөө эгэлдрэглэх төдийхнөөр хувцаслан гарах бөгөөд тэр болгондоо олноор биеэ хүрээлүүлэн инээдэм шуугиан дэгдээнэ. Санжмятав түүнийг ажих бүрдээ “Хаанахын хар хагархай хэнгэрэг гэгч бол оо?” гэж боддог байснаа нэг өдөр хамт эмчлүүлж буй ахимаг настай Насанд өнөөх хүний дүрс байдлыг тодорхойлон хэн болохы нь асуухад Насан,
    -өө, за мэдэж байна. Тэр чинь өнөөх нэгдэлч олныг удирдах талаар сүрхий нэрд гарсан хөдөлмөрийн баатар Жамъян гэгч дээ гээд цааш ярихы нь дуулбал Баатар Жамъян хөдөө аж ахуйг хөтлөн удирдахдаа, хүмүүсийн сэтгэлийг биедээ татан дагуулах ба хөдөлмөрт зүтгүүлэх тухайд энгүй авъяастай ажээ. Иймд Санжмятав баатар Жамъянтай танилцан хэдэн үг солилцохыг хүссэ бөгөөд маргааш нь Жамъянг сэрүүвч дор мөн л олноор биеэ хүрээлүүлэн инээдмийн юм ярьж байгаад ойртон очлоо. РГэтэл тэр яриан нь олигтой ч юм байж өгсөнгүй “За таминь, авгайчууд бүхэн ханилсандаа үнэнч, халамжлахын хувьд хар амиа тавьдаг гэдэг. Yүнд ч эрэгтэйчүүд ч итгэдэг. Гэтэл үнэн чанартаа хай мэдэхгүй. Хамгийн наад захын нэг жишээг хэлэхэд гүн шөнийн харанхуйд гадаа хүн ирж амбаарт орон юм түжигнүүллээ” гэе. Ингэхэд өнөөх үнэнч авгай маань “Хүүе яах билээ? Чи гараач! гэдэг байхаас биш “Чи цохиулсанд орохноо би цохиулъя” гээд урьтан гардаг нь хаа л байлаа. Ингэхээр авгайчууд маань хар хүнээ биш, хар аима бодогч болох нь илэрхий байгаа биз дээ гэхэд эрэгтэй бүхнээрээ “Ээ тийм!” гэж инээд алдаж, эмэгтэйчүүд “За хаанаас даа” гэсхийн нүүр даран бурууллаа.
    Ийнхүү шогчлоод Жамъян өөрөө инээнэ. өрөөл бусдыг ч инээлгэнэ. Yнэн чанартаа гэвэл эрүүл агаарыг аль болохоор их амьсгалах гэсэндээ таатай нөхцөлийг ийнхүү бүрэлдүүлдэг байжээ. Гэтэл энэ нь Санжмятавт таашаагдах юм алга. Харин ч улс орны өмнө алдар нэрээ мандуулсан баатар хүн ингэж марзганаж байх ч гэжээ дээ гэж бодогдууллаа. Санжмятавын бодлоор бол баатар болсон хүн гэвэл олны өмнө хянуур бөгөөд улс төрч, үг яриа тогтуун, үзэл суртлыг баримтламтгай байгууштай ажээ. Гэвч Санжмятав маргааш нь Жамъянг өнөөх сэрүүвчинд мөн л хэдэн хүний дунд үг яриан дэлгэн суугаатай дахин тааралдсан тухайдаа “Одоо юу ярьж байгаа бол” гэснийг бодон сэм очиж сэрүүвчийн банзан хашлагыг гадна талаас нь түшин зогсож чагнахад Жамъянгийн яриа инээдэмгүй бөгөөд үнэхээр ажил хэргийн чанартай  байх бололтой. Дэргэдэх хүмүүс нь ч бодолд дарагдангуй үзэгдэнэ. “...Тийм дээ, энэ хүнд суртал!” хэмээн Жамъян эгдүүцэн өгүүлж толгой сэгсэрснээ “Хүнд суртал улс нийгмийн үйл хэрэг бүхнийг хойш татахдаа хөдөлмөрчин олны хийж бүтээх сайхан эрмэлзлэлийг ямагт боогдуулж байдгийг яана! Yнэндээ хүнд суртлыг үзэн ядахгүй хүн хаана ч байхгүй байх атал  хүнд суртал хүнсний ногооны тарималд хогийн ургамал өөрөө л гараад ирдэгтэй адил нэг хүнд суртлыг нэгтэйгээс зайлуулмагц нөгөөтэйгээс өөр нэг нь гарч ирнэ гээч!” гэлээ.
    Энэ яриа гэвэл Санжмятавт таашаагдлаа. “Олны өмнө тодорсон баатрын яриа иймэрхүү л байх ёстой доо” гэснийг бодон цааш чагнахад уг ярианд оролцогчдын нэг нь,
    -Энэ хүнд суртлыг чухам яавал таарах вэ гэж асуусан Жамъян,
    -Хамгийн нэгдүгээрт хүн бүр хүнд суртлыг байнгад эсэргүүцэж байх явдал чухал юм. Нөгөө талаар албан газар бүхэн нам засгаас тавьж байгаа шаардлагын дагуу бүтээх үйл хэрэгтэй шахуу үүрэг амлалт аваад түүнээ биелүүлэхэд хүрвэл энэ хүнд суртлын асуудал аяндаа хөнгөрөх юм уу, тун үгүйдээ хэн хаана хүнд суртал гаргаж байгаа нь аяндаа илрэн тодорч байх биз гэхэд нэгэн оролцогч,
    -Тэр ч тэгнэ. Гэлээ ч өнөөдөр хүнд суртлыг эсэргүүцэж байсан хүн маргааш нь өөрөө тушаал дэвшсээр хүн сурталтан болчих юм. Жишээлбэл миний нэг найз хүнд сурталтныг үнэхээр үзэн ядагч байснаа тушаал дэвшээд гайтал хар хүнд сурталтан болчихсоноор барахгүй өдөр тутам үг солилцдог байсан биднээс ч тасарсан явдал бий гэж гомдол мэдүүлсэнд хүмүүс инээлдэв. Энэ тухайд Жамъян инээсэнгүй “Хм!” хэмээн хамар тургиад, “Байдаг аа. Мэдрэлийн өвчин гэдэг ганц нэрийн цаана үүсэх шалтгаан нь хэд хэчнээн байж болохын адил хүнд сурталтан болох шалтган олон байна. Түүнээс хоёрын зэргийг барагцаалан хэлэхэд, жирийн гүйцэтгэх ажилтан, хүнд сурталтан байх нь түүний залхуугийнх. Түүнээс дээших хариуцлагатан гэвэл өнөөх албан ширээтэйгээ зууралдсаных. Албан хариуцлага алдсан болох бий гэхдээ томоохон асуудлыг дээш дэвшүүлэн шийдвэр хүлээх, багавтрыг дооших хүмүүс рүүгээ гулсуулан, өөрөө дунд нь тэнцвэрлэн тогтохыг хичээнэ!” гээд ахин “Ха ха” гэж инээснээ “Гэтэл юу тэнцвэрлэх! Харин ч унах нүхээ өөрөө ухсан нь тэр ээ! Тэгээд бас болоогүй ээ. Олны өмнө буурь суурьтай хүний дүр үзүүлэх гэж ихэмсэглэх, аажуу хожуухан хөдөлж ч үзнэ. Yзэл суртал өндөртөө болох гэж аливаа юмыг амьдралаас гадуур аваачин ярьж ч үзнэ. Аргаа барахдаа дээд газрын тогтоол шийдвэрийг хэрхэн биелүүлэхээ бодохын оронд зарим хнэгий нь үсэгчлэн цээжилж аваад түүгээрээ цэцэрхэж ч үзнэ. Гэлээ ч үзэгдэх байдал нь ийм  байвч дотоод сэтгэл нь бөөн зовуур! Дээд талын хүмүүсийн тавих албан шаардлага, дэргэдэх хүмүүсийн үзэн ядаж буй шивэр авир яриа энэ хоёрын дунд мань эр шанал шаналсаар нэг мэдэхэд өвчин мэдрэлийн ядаргаа, цусны даралт  тэгээд нэг өдрийн тэнгэрийн муухайд тархинд цус харвалт аа” гэж сүр бадруулан хэлмэгц хүмүүс инээлдэв. Харин үүндээ өөрөө инээсэнгүй. Инээхийн оронд “Yгүй таминь энэ бол инээдэм биш шүү” гээд Санжмятавыг эгцлэн харж, “Тийм биз дээ” гэж асуух нь “Чи нэгэн нь шүү дээ” гэж байгаатай эгээн адил аж. Гэвч Санжмятав өөрийн эрхгүй тулгамдан “Тийм дээ” гэж сулхан хариулаад, Жамъян цааш ярихдаа,
    -Надад хүнд сурталтныг харах бүрт эгдүүцэл, инээд, өрөвдөх, гурав сэтгэлд минь нэгэн зэрэг орж ирдэг юм. өрөвдөх нь “Ээ чи чинь яасан өчүүхэн амьтан бэ?” гэж бодогддогийнх. Инээд хүрэх нь албан ширээний ард амин голынхоо жүжгийг тоглож байгаад нь л даа. Эгдүүцэх маань гэвэл биечлэн гүйцэтгэх ёстой хэргийг бичиг цаасаар бөглөх гэж бүх цагаа алдаж суугаад нь л даа. Иймд “Хөөе чи ингэж суухаа болиоч гэж хашгирмаар байдаг” гэж хэлэхэд хэн ч инээсэнгүй. Тэр дундаас нэг нь,
    -Таны энэ үг тун зөв. Гэвч хүн бүр адилгүй. Зарим нэгэн нь арга буюу ажиллах арга барилаа олохгүйгээс бас нэг хүнд сурталтны байдалд орчиж болох биш үү.
    -Болохоор барахгүй бишгүй дээ нэг. Гэвч хүн ажиллах арга барилыг хаанаас олж авах ёстой вэ? Нийгмээс. Хэн ч байлаа ч гэсэн нийгмийн дунд орж тэднээс сурч, тэднээс судалж чадахгүй юм бол тэднийг хөдөлгөж хэзээ ч чадахгүй. Юунд гэвэл нийгэм өөрөө агуу их хөдөлмөрийн арга ухаан, хүч чадлын хуримтлал байгаа юм.Тэдний дундаас хал үзэж хашир суусантай нь амин хувиар ярилцсаар түүний санаанд багташгүй ажлын аарга барил, ажлаас хойш суугчдыг үзэн яддаг сэтгэлгээг олж авна. Ер нь адгийн муу хүнд ч авууштай сайн талын нэг юм байж болох шүү дээ. Ингээд нийгмийн доторх хүн бүрийн сайн талуудыг нэгтгэж нэгэн мөрийн хүчин болгохынхоо зэрэгцээгээр хийх эрмэлзэлд нь аль болохоор бололцоо олго, бүтээсэн цаг тухайд нь үнэ хөлсий нь яаран олго. Yүнд хүн урамшиж улмаар хийхийг хүсэх болохоор барахгүй шинийг санаачлах, оновчтой бүтээл гаргахад хүрнэ. Yнэн чанартаа хүн хөдөлмөрийг нийгмийн төлөө гэж үзэх боловч хувьдаа оногдох ашиггүй бол хөдөлдөггүй жамтай. Миний ажлын арга барил гэвэл ердөө л энэ. Yүгээрээ би ядардаггүй. Бусдыг ядраагаад байгаа ч юм байдаггүй. өөрөө  урамших бусдыг урамшуулах хоёр дээр болж л байдаг юм гэснээ “Yгүй таминь өнөөх өдрийн хоолны цаг болж байх нь юу вэ?” хэмээн яаран бослоо.
    Эндээс Санжмятав эмнэлгийн байшингийн их хаалга, их хаалганаас хоолны өрөөнд орохоо хүртэл баатар Жамъянгийн ярьсныг эргэцүүлэн бодлоо. Yүнд хүнд сурталтныг шогчилсноос гадна, сэтгэл санаанд нь нэвтрэн орохдоо Санжмятавын өөрийн нь сэтгэлийн нууцыг уудлан илрүүлэх шиг болов. Гэвч Санжмятав өчигдөр Жамъянг шал дэмий яриагаар цаг нөхцөгч гэж үзэж байсан бол одоо “Yгүй энэ гайхал улс амьтдыг юун айхтар ажиглагч вэ?” гэж гайхан хойшдоо улмаар танилцаж өөр бусад юу ярихы нь олж дуулахыг хүсэх боллоо. Ингэхэд Жамъян бол хэн хүнтэй танилцах тун дуртай хүн. Юунд гэвэл Жамъян хүний аж амьдрал, хүсэл бодол тэгээд бас дотроо хэрхэн юу бодож боловсруулдгийг танин мэдэхэд байдаг бөгөөд иймээрээ найман настай бага хүүхдээс аваад наян настай эмгэдтэй боловч үг хэл авалца тохиролцоно. Yүндээ Жамъян нэн тэргүүнээ өөрөөр үг яриа дэлгээд дараа нь бусдын ярианыг сонсогч бөгөөд сонссон бүхнээ судлан байж уг хүнийг танин мэднэ. Ер нь Жамъянгийн ажиглалтаар бол хэн болох нь үл танигдах хүн хаана ч үгүй. Yг яриа огтхон ч үгүй хүмүүс мэр сэр байдаг нь нэг бол юу боддоггүйнх, эс бол хувиа бодон хаяагаа манагчийнх. Гэвч түүний чухамхүү аль талынх нь болох нь хувийнхаа амьдралыг аль талаар нь авч яваагаараа аяндаа танигдана. Эдэн дунд үг хэлээр хувьсгалчирхан хүнийг мөн хууран мэхлэгчид мөн байх боловч тэрээр өнгөрсөндөө юу хийж бүтээснэрээ мөн л танигдана. өсвөрийн гэнэн томоогүй залуус гэвэл өмссөн хувцасныхаа хэлбэр маяг үс гэзгээ хэрхэн авч яваа ба хүнтэй хэрхэн харьцах талаараа танигдах ажээ.
    Ийнхүү Жамъян баатар, хүн бүрийг нэвт шувт судалж чаддагаараа зохиолч ч байвал таарах хүн санж. Гэвч зохиолч, зохиолч зохиолчдоо амьдралыг энгийн цагаан цаасан дээр эргэцүүлэн тааварлан бичихэд биш бүр бодит амьдрал дээр үзүүлэн бүтээгчийнхээ хувьд бүр ч аварга том зохиолчийн тоонд орвол  зохих буйзаа.
    өдрийн хоолны дараа Санжмятав ахин гадуур явахдаа мөн Жамъянтай тааралдлаа.
    -өө та агаарт явж байна уу гэж ээдэрсэн хэлээр асуухад Жамъян
    -Тийм ээ. Ээ дээ энэ агаар! Эмнэлгийн ухаанд тэргүүн зэргийн эмчилгээ байдаг гэдэн тун үнэн. Таны алдар хэн гэдэг билээ гэж асуусанд Санжмятав, өнөөх өөрийнхөө үг ярианыг цэнэдгээрээ цэнэж,
    -Санжмятав. Сангийн аж ахуйд ажиллаж байгаад өнгөрсөн жил тархинд цус харвалт болж энд ирж хэвтсэн.

    -өө тэгвэл би таны нэрийг нэлээд дээр үед дуулсан юм байна. Агрономч дог оо гэсэнд Санжмятав энэ хүн миний нэрийг ингэж мэдэж байгаагаараа ажлын минь байдлыг мөн мэдэж байгаа байж мэднэ гэж бодон,
    -Тийм дээ агрономч. Гэвч бүтээл гаргасан талаар бага.
    -Мөн дөө, хүн гэдэг маань ажлын бүтээл муухан байхын хэрээр ядрал боломтгой байдаг. Тэгээд л тархинд цус харвахад хүрсэн байж болох юм. Тийм дээ, тэгээд л цус харвасан хэрэг.
    -Тийм ээ, тун их ядралтай байсан,
    Ийнхүү Санжмятав Жамъян баатартай анх удаа уулзалдаж хэдэн үг солилцон нүүр хагарчээ. Дараач өдрүүдэд дахин давтан уулзалдахдаа Санжмятав Жамъянгийн ариун цагаан сэтгэлийн үгэнд ямагт автагдах учир өнөөх муу үргэлжийн үгээ цэнэж явдаг муу санаа нь орхигдсоноор барахгүй, харин ч өнгөрсөнд  тулгарч байсан ажлын саад бэрхшээлүүд, түүний өмнө өөрийнхөө хэрхэн юу бодож ямар арга хэрэглэж байснаа илэн далангүй яригч болон хувирсан ажээ. Ийм байдалд хүрснээрээ Санжмятав өөрийнхөө гэм буруутай талуудыг бүрэн ойлгож авсан бөгөөд ер нь хүн өөрт тохиолдсон гачаал, гай гамшиг, зовлон зүдгүүрэл зэргийг хувьдаа хадгалан сэтгэлээ ялзрааж байснаас итгэлт сайн хүндээ илэн далангүй ярьсаар сэтгэл бас ихэд амсхийдгийг анх удаагаа танин мэдэхэд хүрсэн билээ.
    Хэн бүхэн өнгөрсөн цагийг өнгөцхөн үзэхдээ яасан хурдан өнгөрөөв өө гэж боддог. Гэвч тэр өнгөрүүлсэн  хугацаандаа чухамхүү юу юуг үзэн туулснаа санан бүртгэсээр сая аргагүй их урт удаан цаг өнгөрснийг мэддэг ээ. Чухамдаа ганц жил гэвч бага биш юм. Тухайлбал ян нэг жилийн өмнө Шинэхүү Хөдөө аж ахуйн дээд сургуулийн агрономын ангийг төгсгөөд анхныхаа амраг Тунгалагтай аав ээж дээрээ ирж байсан бол түүнээс хойш чухамхүү юу юу гэгчийг үзэв дээ. Одоогоор тэр бүхнийг энд тоочихын оронд зүгээр уншигч нөхдийн өмнө эргэцүүлэн бодохыг л сануулъя.
    Энэ жилийн хувьд Шинэхүүгийн шинэ арга барилаар тарьсан тариа өнгөрсөн жилүүдийнхээс мэдэгдэхүйц давуутай. Ялангуяа атар газрынхаа ургацнаас га тутмаас 10-12 центнер авах төлөвтэй байгаагаа их юманд бодох ажээ. Гэлээ ч бас болоогүй ээ. Энэ хэр найман сар өнгөрч есөн сар эхэлж байх тул гэнэт тэнгэр хуйрагнан хяруу унахад хүрвэл юу болдог билээ гэдэг дээр сэтгэл түгшинэ. Иймд Шинэхүү өдөр дутам радиогоор агаар тэнгэрийн байдал зарлахыг чих тавин чагнана. Эцгийн тухайд гэвэл долоон сарын шувтаргаар нэг удаа “Миний бие сайн. Эмнэлэгт үргэлжлэн хэвтэх үнэхээр уйтгартай болов. Ээж чинь сайн. Тунгалаг бидэнд ач тус болсоор байгаад баярлана. Уг нь ээж чинь гэр рүүгээ буцууштай. Гэтэл намайг эргэж тойрч байхыг бодох юм. Иймд эмч намайг хэзээ гар гэсэн цаг тухайд бид хамт буцах болно” гэсэн үгтэй захиал хүлээж авснаас хойш зовуурлах юмгүй болжээ. Yнэндээ үргэлжлэн зовоод байсан юмаар ч бага. Ялангуяа энэ хавар, хаврын хавсарган шороон дундуур тариа тарилт, газар бордолт, тэр бүхэн хүмүүсийг идэвхжүүлэх, уралдаан зохион энэ бүхэнд ихэд дарагдсанаа эмнэлэгт хэвтсэн эцгийг байтугай өөрийн идэж уухыг ч мартсан нь олонтаа. Эдүгээ гэвэл тариа хураалт нэгэнт ойртсон учир мөн эцгийн тухайд бодох зав алга.
    Аж ахуйн дарга Дамдин намын хорооны дарга Аривжар хоёр Шинэхүүтэй тариалангийн талбайнуудыг үзэхээр явах боллоо. Тэд машинд сууж хойд зүг өөд чиглэв. Эдний явах зам өнгөрсөн онд уриалгын хоёр самбар босгосон гол зам байгаа бөгөөд энэ жилийн хувьд төл мал хүлээн авахад зориулсан хурга тэвэрсэн залуу эмэгтэй, хаврын тариалалтад зориулан гаргасан тракторчин хоёрыг тус тус зурж босгосон байлаа. Түүнийг өнгөрсөөр өтгөн ургацат хадлангийн талбай, дараа нь ургац өгч чадахаа больсондоо хаягдахад хүрсэн хэсэг газрын хажуугаар орно. Тэгээд Айцатын энгэр хэмээх анх удаагаа хагалагдаж буй газрын дэргэдүүр явах ёстой бөгөөд энэ хэр талд ганц трактор арай ядан зүтгэж яваа нь Заяат,
    Дарга Дамдин түүнийг харсаар,
    -Yгүй энэ чинь хэн яаваа билээ. Заяат байх нь уу гэхэд Шинэхүү
    -Тийм ээ Заяат гэж хариулав. Дамдин
    -Энэ хүүхний сэтгэлийг хэн юугаар гижигдсэнээр ингэж трактор барихад хүргэчихэв дээ байз гэж гайхан асуусанд Аривжар,
    -Хэн юу байхав, сэтгэлд нь таашаагдсанаараа энэ Шинэхүү л биз. Бас тэгээд өөрөө юу гэв ээ, агрономч болох хүсэлтэй байгаа гэлүү.
    -Тийм ээ, агрономч гээд Шинэхүү Дамдинд,
    -Сургульд явах тухайд нь та эрх биш тусална биз дээ гэхэд Дамдин,
    -Тусална аа, ингэж зүтгэж байгаа эмэгтэй хүнд туслалгүй яах вэ. Харин энэ удаад энэ барьж яваа трактор нь дэндүү муу байна. Сольж өгвөл яасан юм бэ?
    -Хэрэггүй дарга аа. Тэртэй тэргүй ирээдүйдээ тракторчин болохгүй нь мэдээж. Энэ удаад зөвхөн газар трактор хоёртой танилцах тухайд муу трактор, хатуу газар хоёр л хэрэгтэй.
    -Энэ ч харин хатуухан сэтгэл байна.
    -Хатуу биш. Ер нь өдийгөөсөө эхлэн хал үзэж хашир суухгүй бол ирээдүйд нь цаг олдохгүй болно.
    Ийнхүү ярилцсаар тэд Заяатын хажуугаар өнгөрч ардаа орхилоо. Дараа нь тэд өнгө солигдон шаргалтахад хүрч буй өргөн тариалангийн захад хүрч машинаасаа буусан бөгөөд тариан түрүүнээс таслан авч үрийг алгандаа үрж буулган шалгаж үзэцгээв. Энэчлэн тэд их бага талбайнуудыг нэг бүрчлэн шалгасныг энд тоочихыг орхиж оронд нь алсын хөндийд атар хагалахаар ганцаараа гарсан Шийнэн дээр очсоныг онцлон хэдэн үг нэмэглэе.
    Шийнэн Санжмятавын үед сар бүрийн тогтмол цалинт жолооч байсан бол энэ жил улс орныхоо өмнө өндөр бүтээл гаргахыг шийдэж аваргын болзол хангах амлалт гаргажээ. Тэгээд хаврын тариалалтаар хамаг хүчээ дайчлаад эдүгээ атар хагалгаанд гарсан нь нэн сайн. Барьсан трактор нь Белорусс. Yзэгдэх байдал өнгө муутайхан боловч хэт хуучин биш. Хоёр жилийн өмнө цоо шинийг хүлээж авсан залуу тракторч, улсын үйл хэрэгт зүтгүүлэхийн оронд амин хувийн зугаа, айл хэсэлт, бас ч ойр орчны охидод сайрхах гэж нааш цааш савчуулсаар нэг мэдэхэд шатуны нь хугалан яг суухад хүргэсэн юм байжээ. Энэ жил Шийнэн түүнийг хүлээн авч өөрийн биеэр засаж шинэ трактороос өөрцгүй болгожээ. Эд хэрэглэгдүүн бүхэн эзэнтэйгээ дасах байдаг аа. Эзэн хүн гэвэл эд хэрэглэгдүүнтэйгээ ажил дасал болох нь бүр ч илүү. Тэр ёсоор Шийнэн энэ трактораа өөр ямраар ч солихыг үл хүснэ. өнөө талаар Шийнэн трактороо бүх улсын хэмжээнд үзэгдээгүй их хэмжээгээр эдлээд эцэст нь сангийн аж ахуйд үзэсгэлэн болгон тавихыг хүсэх ажээ.
    Ийнхүү Шийнэн өөрийнхөө өмнө өндөр их зорилго тавьсныхаа хувьд харах хараах хагалж яваа газрын өөнд, сонсох чихийг моторын чимээнд өгч нэгэн жигдийн хурдаар урагш зүтгэх бөгөөд ингэснээрээ Шийнэн унасан тракторын ямар нэгэн гэмтэл согогийг байтугай ард чиргүүлсэн таван давхар анжисны газрынхаан гүнд аль хэр сууж явааг ч мэдрэх нь хачирхалтай. Гэвч энэ бүхэн нь урьд өмнө өнөөх Шинэхүүтэй хоёр жил дараалан муу трактор, хатуу газар хоёр дээр ажиллаж үзсэнээс олж авсан туршлага байгаа билээ. Гэтэл тэр дээр үедээ Шийнэн энэ миний өнөөгийн энэ ажиллагаа алс ирээдүйдээ надад ингэж хэрэг болно гэж бодсон юм өчүхэн ч үгүй. Зөвхөн гэрээс холдох, гэрт байсаар аар саар ажилд байнгад зарагдан, ялангуяа эцэг Миеэжавын “Идэх унтах хоёроос өөр эд шидгүй” хэлэх үгнээс зугтах л чухал байжээ. Нөгөө талаар мөн тэр дээр цагт Шийнэнд хөдөө газар хоёрхон биеэрээ хөдлөхтэй үгүйтэй болсон муу тракторыг ухаж төнхөн чухам юу нь болохоо больсныг эрх тэгшээр хэлэлцэн маргаж суух шиг сайхан зугаатай юм ч байгаагүй ажээ. Тэгээд бас бусдын өмнө трактор барьдаг, өөрсдөө засдаг гэдэг нэр дуулах шиг бахархал ч байгаагүй ажээ. Yнэн чанартаа аль алин нь ирээдүйдээ талаар болсон нь баараггүй. Гол нь ажиллаж үзэх гэсэн хувийн их сонирхол байсан бол эдүгээ нэгэнд нь баатрын болзол хангах чадвар, нөгөөд нь нийт ургацын чанарыг нэг шат ахиулах оюун ухааныг бүрэн бүрдүүлээд байгаа нь энэ билээ.
    Энэ удаагаа Шийнэнг өөлөн хэлэхэд ханилсан эхнэргүй. Энэ тухайдаа өөрөө ч гансран зовуурлах бөгөөд элдвээр бодолхийлсний эцэст нэн тэргүүнээ эцгийн гэрт сууж байгаагаасаа салж оронд нь өнгөрсөн жилийн Шинэхүүгийн сууж байсан шиг нэгэн бяцхан орон сууцанд орж аваад түүндээ өөрийнхөө сэтгэлд өдрийн бодол, шөнийн зүүд болоход хүрсэн нэгэн хүүхнийг оруулж авахыг мөрөөдөл болгоно. Гэтэл тэр нь гэвэл олны аманд аль муу талын үлгэр жишээнд дурдагдах болсон нэгэн айхавтар гялалзуур амьтан байх боловч Шийнэнгийн хувьд огторгуйгаас бууж ирсэн тэнгэрийн дагина мэт ажээ. Гэвч харамсалтай нь Шийнэн тэр дагинатай тулгарах бүрдээ түүний өмнө жавхаа, өмссөн хувцасны нь гял цалд нүд хальтарч “Ээ дээ ийм сайхан хүүхэн миний мэтийн нэг муу тостой жолоочийг яахан тоох билээ” гэж бодон өөрийгөө голон гунихарсаар өдийд хүрсэн ажээ. Харин өнөөгийн хувьд ажлын амжилт өндөр алсдаа хүлээн авах улсын хайр хишиг энэ хоёрыг эрэгцүүлэн санахаас дэргэд байгаа дагиныг байтугай тэнгэртээ байгаа одыг боловч буулган авч болмоор санагдана. Ийнхүү өөрийн сэтгэлийг хий бодлоор тэжээхийн хэр хүч чадал нэмэгдэм бөгөөд үүн дээр нь өнөөх сангийн аж ахуйн дарга нар шалавлан давхин ирж машинаасаа бууцгаалаа.
    Дарга Дамдин Шийнэнгийн инээмсэглэн зогсож байгааг харж “За манай залуу шинэ аварга!” гэж дуудаад,
    -Санаснаас чамд ядарсан юм үгүй шив вэ гэхэд нь Шийнэн,
    -Дарга минь, энд ядраад байх юм алга. Трактор сайн, газар зөөлөн. Шөнөдөө нойртой, өдөртөө хоол ундтай гэж урамшилтайхнаар өгүүлэн трактораасаа буухад Дамдин,
    -Зүйтэй, Ганцхан энд ганцаараа уйтгартай байж мэдэхдэг ээ.
    -Yгүй шүү. Харин ч ажил бүтэмжтэй байх юм. Хэрэв хоёул гурвуул байгаа бол хоор зуураа маар маар гэлцэн ажлаа саатуулах биз гэсэнд Шинэхүү,
    -Мөн дөө. Би ч чамайгаа ингэж ажиллана гэж итгэсэн гэхэд Аривжар,
    -Би итгээгүй ээ. Одоо нүдээр үзэж байгаа даа л итгэж байна гэж инээв.
    Ингээд эдний яриа цаашдаа энгийн жир амьдралын асуудлуудад ороод, түүнд нь тариа хураах цаг тулгамдаж байгаа явдал дурдагдсанд Шийнэн одоогоор хагалж гүйцээгүй байгаа газраа маргаашийн дотор бүрэн дуусгаж, аж ахуйдаа буцахыг бодсон билээ.
    Yр тарианыхаа ургацын чанарыг үзэн шалгахаар гарсан хүмүүс анх гарахдаа хойд зүгийг чиглэж байсан бол эргэж ирэх зам нь өөрийн эрхгүй өмнөөс болжээ. Эцсийн удаад тэд сангийн аж ахуйнхаа баруун урд талын тариан талбайг үзээд тэндээсээ аймгийн төв аж ахуй хоёрыг холбосон өргөн данданд орсон ажээ. Yл мэдэгдэм дээшлэх газрыг өгсөж давсаар аж ахуйн дундуур ороон урсагч Баян гол руу орж ирэх бөгөөд тэнд Миеэжавын тарьсан тариалан байх тул нөгөөдүүл түүнийг ч мөн үзэн шалгах ёстой байлаа.
    Энэ хэр Миеэжав утаанд идэгдсэн нөхөөст муу майханд оройн ундаа чанаж сууснаа машин ирэх чимээнээр толгой цухуйлган харснаа тэднийг угтан авлаа. Түүний зүс царай гандмал, доод биендээ дан цагаан даавуун өмднөөс цаашгүй бөгөөд тэр нь өнгө алдаж өөрчлөгдсөн нь аль хэдийн. өнөөгийн хүмүүсийн нүдэнд “Yгүй энэ чинь хаанахын ямар амьтан гэгч вэ” гэмээр боловч өөрт нь юү ч биш. “Би хотон хүн. Эцэг өвгөд, элэгцэг хуланцгаасаа хотон. Манай хотонгууд гэвэл газар тариаланг шүтэгсэд. өнөөгийн хувьд гэвэл би идэр залуугийнхаа хийж байсныг л хийж байгаа хүн. Гэхдээ бас ч амин хувьдаа биш, улсдаан. Улс орныхоо үр тарианы хөгжилтөнд нэмэр хандив оруулахыг эрэлхийлж байгаа хүн дээ” гэж бодож байгаагаараа бие сэтгэл хоёроо бүрэн тэжээсэн нь энэ билээ. Гэхдээ бас ч эртний уламжлалт сүсэг бишрэлээ ч орхисонгүй. “Чи хөдөлмөрлө! Шороонд суулгасан үр чинь өөрөө ургахгүй, хөлсөөр чинь ургана. Чи газар дэлхийг хүндэтгэ! Лус савдаг хувь заяагий чинь тэтгэнэ ээ” гэж эцэг өвгөдийнхөө сургамжилсныг бат баримтлах ажээ. Урсгал усыг бохирдуулахгүйг хичээн, эрүүл газрын шороонд өвчин бүхэн арилдаг гэж үзэх учир угаан цэвэрлэхээ алсдуулна.
    -Миеэжав гуай сайн байна уу. Ургацын чанар ямар шүү байна даа гэж дарга Дамдингийн асуухад,
    -Миний бие яахав, зүгээр. Ургац маань иймэрхүү л байна даа гэж хушин шаргал тэргүүн юүгээ дааж ядан доош бөхийн нумласан тариа руугаа заагаад “Хураах цаг болж байна. Тарихыг яахав би дөнгөсөн. Хураахыг дийлэхгүй” гэв. Нэг комбайнч өгье гэж дарга амлав. Ард нь Миеэжав өөрийнхөө бүтээлд үр дүнгий нь дуулах цаг болж байгаад нэг талаар баярлавч нөгөө талаа шалгалтанд орох гэж байгаа хүүхэд шиг сэтгэл түгшин дагав. Ялангуяа хүмүүсийг өмнөх тарианаасаа сугалан авч үзэхэд “Одоо юу гэх бол?” гэж бодон амьсгаадав. Yнэндээ ургацын чанар хөдөөх талын ургацын байдлаас хол давуутай байсанд  Дамдин “өө энэ чинь онцгой шив ээ!” гэж өгүүлэх дашрамд Аривжар авсан тарианыхаа түрүүг алгандаа үрэн бутрааж “Тун сайн” гэв.
    Энэ яриа Миеэжавын сэтгэлийг ашгүй нэг тэнийлгэж өглөө. Гэвч өөрийн нь сэтгэл ургацын нь чанар бас ч зохих хэмжээндээ арай л хүрээгүй аж.
    Дамдин алгандаа авсан үрэнд олон талын өвөрмөц шинж чанар байгааг нарийвчлан ажиглаад хар халтар өнгий нь хачирхан,
    -Энэ чинь арвай байгаа хэрэг үү?
    -Тийм ээ, арвай. Хар халтар өнгөөр нь манайхан хар тариа гэж нэрлэдэг. Хамгийн гол нь болсон гурил хийх гэж тарьдаг байлаа. Одоо та бүхэн тэр цагаан тариаг /улаан буудайг/ үзнэ үү гээд Миеэжав тэднийг дагуулан явлаа. Улаан буудайн хэмжээ мөн нэг га. Ургасан нь ч саяын үзсэн арвайнхаас дутуугүй. Yүнээс цааш хөх тариан төрөл хожгор бас хос хожгор хэмээн нэрлэгддэг тариаг мөн тус бүрд га-гаар тарьсан нь түрүүчийн хоёроос давуутай ургасан байлаа. Эдгээрийг хүмүүс үзсэн тухайдаа хэрхэн өндрөөр үнэлснийг тоочихыг орхиж оронд нь га тутмаас гучаас доошгүй центнер авна гэж дүгнэснээр нь товчилъё.
    Аймгийн төвөөс гарсан нэгэн суудлын машин аж ахуйн өмнөх дэнж давж уруудан хурдалснаа, жолоо мушгин замаас гарч, үр тариан дээр байгаа хүмүүст ойртон ирж зогслоо. Машины жолоочийн баруун гар талын хаалга нээгдэж Тунгалаг буун гарч ирсэн нь Шинэхүүд зүүд мэт санагдсаныг хэлэх үү. Дараа нь арын суудлаас Дариймаа эцэг Санжмятав хоёр гарч ирсэн нь Шинэхүүд бодит болон тайлагдсан бөгөөд бусдынхаа хамт угтан авч амар мэндээ мэдэлцлээ. Санаснаас Санжмятавын үгэнд үе үе ээдрээ байх боловч биеийн б айдал сайн. Yүнд нь цөм баяр хөөр бололцов. Санжмятав ч өөрцгүй үг хэлэх бүр дээрээ инээмсэглэнгүй.
    -Би бараг бүтэн жил эмнэлэгт хэвтлээ. Энэ жилийн үр тарианы ургац аль хэр вэ дээ? гэж асуухад Дамдин,
    -Зүгээр. Улсын өмнө үүргээ бүрэн биелүүлж чадахуйц байна гээд Миеэжавын тариалсан руу заан “Одоогоор онцлох юм энэ дээ” гээд уг үр хаанахын ямар үр болохоос эхлэн хэн хэрхэн тарьж ургуулсныг танилцуулах ярианд оров. Гэтэл энэ нь Санжмятавын сэтгэлд ер таашаалтай биш. Юунд гэвэл нэгд энэ Увсын үрийн асуудлыг өөрийн талаас эрс эсэргүүцэж байсан. Хоёрт өөрийн тархинд цус харвасан явдал ч үүнтэй гүн холбогдолтой шиг санагдах аж. Иймд зөвхөн хуурай сэтгэлээр “Уухай, за, мөндөө” гэхээс цааш хэлэх үг үл олдоно. Эдний дунд Тунгалаг өөрт нь мэдүүштэй үг яриа аяндаа гарч байгаад чих сунган тавилаа. Ялангуяа Увсын үрийн онцлог сэтгэл татан булаана. Миеэжавын гараас шүүрэн авч “Алив Миеэжав гуай, би тариалан дээр очъё” гэхэд Миеэжав, “За тэг, оч!” хэмээн дагуулан явсанд бөөн баяр. Тариан дэргэд хүрсээр Тунгалаг ишнээс нь түрүү түрүүнээс үндсий нь хүртэл нарийвчлан сонирхсон төдий төрөл бүрээс тав арван ширхэг таслан авч элгэндээ тэврэн Санжмятавт авчирлаа. Түүний нь Санжмятав хүлээн авснаар бусды өмнө өөрийнхөө дүн шинжилгээг тавьсан нь бас ч сайшаалтай. Гэтэл Тунгалагийн сэтгэлд хайнаг үгүйлэгдсэнд,
    -Миеэжав гуай, хайнаг маань хаана вэ гэж асуусанд Миеэжав,
    -Аа тэр гайхал энд л дээ, Майхны ард уяатай байна.
    -Хөөрхийг юунд уяв.
    -өдөр бэлчээрт гарахын оронд энд хоргодоод...
    -Ердөө л тэглээ гэж үү.
    -Тийм л дээ. Тариа руу орох гэж үймүүлнэ. Бас тэгээд майханд орох гэж зүтгэнэ гээч!
    Тунгалаг хайнагийн зүг эгээ л арван тавт байсан шигээ харайлган очив. Харин санаснаас хайнаг бишүүрхэх төлөвтэй. Хоёрт том алаг нүдээ эргэлдүүлэн  ширтэх нь “Чи чинь юу вэ” гэх мэт. Гэлээ ч энэ нь Тунгалагт ноднин анх удаа тулгарахад аймшигтай байсан бол өнөөгийн хувьд өхөөрдөм. Толгойд нь хүрч эрүүгий нь маажихад бишүүрхэл нь арилж гар үнэртээд савангийн үнэр аван хамар тургиад өнгөрсөн үеийг эргүүлэн санав бололтой, хүзүү сунган маажуулах гэж зүтгэв. Энэ нь Тунгалагт бүр ч баяр. Духны нь бужгар үстэй зууралдах зуураа “Еэ чи муухай амьтан, тарианд орж болохгүй шүү. Бас майханд орж болохгүй өвгөн чамайг зодно. За мэдэв үү муухай амьтан” гэж үглэнэ. Хариуд нь хайнаг талархаж, урт хэлээ сунган гарыг нь долоов. Түүний хэл үрэвтэл мэт ширүүн. Тунгалаг дуу алдан гараа хойш татав. Тэгээд бөгсөнд нь очив. Тэндээ тэр нэг газраа маажуулах маш дуртайг Тунгалаг сайн мэднэ. Гэтэл тун харамсалтай нь хүмүүс Тунгалагийг дуудлаа. “Тунгалаг аа, явъя” гэж хэдэн зэрэг дуудсаны хажуугаар Санжмятав ч дуудлаа.
    Санжмятав ижил дасал болсон орон сууцандаа ирсээр цоожтой хаалганаа тулгарсан боловч Шинэхүү халааснаасаа түлхүүр гарган нээлээ. Байшин дотроо ер муу юм байсангүй. Харин ч урд урдынхаасаа эмх замбараатай байгаад Дариймаа сэтгэл тавигдан бие амрах шиг боллоо. Тэгээд идэж уухыг бэлтгэх болсонд Тунгалаг гавшгайлан орсон бөгөөд үүнд нь Дариймаа баярлах боловч түүнийг амрааж өөрөө хийхийг хичээнэ. Yнэндээ Тунгалагийн энд ирсэн нь өөрийнхөө төлөө биш зөвхөн Дариймаа авгайн хүсэлт. Дариймаа нэг талаар Санжмятавыг гэр орноо хүрэх зуураа юу ч болоо билээ гэж зовуурлахдаа хүргэж өгөөч гэж гуйсан. Нөгөө талаар хүүтэйгээ ахин эргэж сух юуны магад гэж горилсон хэрэг билээ. Одоогоор бол Дариймаа Тунгалагийг аль болохоор тавтай байлгахсан гэхдээ урдуур нь орон хөдөлнө. Энэчлэн Санжмятав Тунгалагийг мөн энхрийлнэ. “Энэ хүүхэн надад хэчнээн их тус болов оо” гэхээс өнгөрсөнд үзэшгүй муухай харагдсан өргөн өмд, хуруу хумснууддаа түрхсэн час улаан будаг, хэлэх хөдлөхийн нь хөнгөн гавшгай тэр бүхэн өөрт нь зохил болсноор барахгүй өнөө үеийн эмэгтэйчүүдэд тохирох зүй ёсны гоо зүй болон санагдах ажээ.
    -Тунгалаг минь чи амарч үз! өглөөнөөс аваад өдий хүртэл хөдөлсөн чинь мундахгүй их гэж Санжмятавын хэлэхэд Тунгалаг,
    -Зүгээр. Харин эгч л амрууштай гэлээ.
    Цай хоол бэлтгэгдэж ширээ тойрон сууцгаалаа. Энгийн яриа аяндаа үүсэхэд Санжмятав улсын эмнэлэгт хэвтэж байхдаа хүнд бэрх өвчтөнүүд хэрхэн хурдан эдгэрснээс аваад, харахад хөнгөн өвчтөн байсан хэр нь уг өвчин хэцүү бэрхээсээ болж ямар ч эмчилгээ авахгүйд хүрч байдгийг тоочин дурдав. Yүндээ Санжмятав хэн боловч өөрт мэдэгдэх өвчин бүрийг эртхэн эмч докторт үзүүлж байваас зохихыг сурталчлан дурдав.
    Миеэжав орж ирлээ. Нааш ирэх замдаа гэрээ дайрч хувцас сольж, толгойдоо өргөн хүрээт бүрх малгай духдуулан тавьж гоёмсоглосон нь Санжмятавын эрүүл мэнд болон эргэж ирснийг хүндэтгэсэн хэрэг билээ. Тэгж хувцас солиогүй ч байлаа гэсэн хүмүүс Миеэжавыг олны өмнө үр бүтээлтэй ажил хийж байгаагийн нь хувьд талархахгүй байж чадахгүй болсон байлаа. Гэрийн хүмүүс цөм Миеэжавыг гуайлан дуудах дашрамдаа,
    -За өвгөн, энэ жил үр тарианыхаа ажилд аль хэр ядрав даа гэж Санжмятавын асуусанд Миеэжав,
    -Ядрах ч юу байхав даа, хар багаас хийсэн ажил. Ганцхан олон жил хөндийрсөндөө эхний үед бие булрах төлөвтэй байв. Гэвч яахав, буцалтгүй зүтгэсний хувьд үр алдсангүй. Хойтон жил дарга минь, хэрэв та бүхнийг зөвшөөрвөл газраа ихэсгэх, бас ч хэд гурван хүнийг дагалдуула сургамаар байна.
    -Зүйтэй. Би таны энэ бодлыг чадах ядахаараа дэмжинэ. Бусад нөхдөд ч итгэж байна гээд Санжмятав өөрийн нь ажлын арга барилыг сонирхон асуухад хүрэв. Миеэжав эртний уламжлалт арга барилыг илэн далангүй ярьж гарлаа. Хажууд нь Тунгалаг үг ярианд нь хамаг анхаарлаа тавин чагнав. Гэтэл Заяат орж ирлээ. өмссөн хувцас тос болсон хар комбинзон. Зүс царай гандан борлож, нимгэн зөөлөн уруул нь боловч өнгө алдан омголтсон байлаа. Тэгээд Санжмятав Дариймаа хоёроос хэзээ ямагт эмээн бүрдсээр ирснээрээ, арай хийн амар эрээд Тунгалагийг харан царай нь хачин болон өөрчлөгджээ. Түүний нь хэн ч анхаарсан зүйлгүй. Ялангуяа Тунгалаг түүнийг урьд өмнө өөрийн дүү адил дотночилж байснаараа “өө Заяат!”  хэмээн дуудан тэврэн авч үнсэх зуураа үе булчин нь эрэгтэй хүнийх мэт булиа болсныг мэдэрч биеий нь ажиглаад,
    -Yгүй чи минь бүр ийм эрэлхэг хүүхэн болчихсон байх гэж үү. Яагаад энэ вэ гэж өхөөрдөн асуулаа.
    -Мэдэхгүй. Трактор барьдаг болсноос л хойш гэж Заяат дутуу хагас хариулсанд,
    -Тун сайн. Хүнд хөдөлмөр бүхэн хүнийг чийрэгжүүлдэг.
    -Yгүй би тракторчин болохгүй, агрономч л болох гэсэн юм.
    -Бүр сайн. Хэзээ ямагт эрүүл агаар газрын хөрс хоёр дээр хөлбөрч явна!   гэсэн үг.
    -Та энд удах уу?
    -Одоогоор шийдсэн юм алга. Уг нь буцахаар ирсэн. Гэтэл энд чинь юм бүхэн сайхан, бүрмөсөн суухнаа ч яахав гэмээр байна.
    Энэ үгэнд Заяат цочин балмагдаж нүдний нь нулимс бөмбөрөн урсахад хүрсэн тул яаран буруу харж сэм мэгшихэд хүрлээ. Гэтэл энэ хэр түүний учрыг гадарлан мэдэх хэн байх билээ. Ялангуяа Миеэжав охиноо Шинэхүүтэй хайр сэтгэлийн үүднээс ханилан суухад хүрнэ гэж бодсон удаа хэзээ ч үгүй. Харин хүн амьтны жиг жуг хэлцэхийг чих дэлсэх бүрдээ “За хаанаас. Нас бие гүйцсэн дээд мэргэжлийн  хүн миний муу балчир охиноор яах ч юм билээ дээ” гэж боддог байжээ. Одоо болохоор “Охин минь юу болж байгаа нь энэ билээ” гэж бодон ажиглахад Заяат охин биш хүүхэн, хүүхэн хүүхэндээ үс гэзэг, бие бялдар бүрэн боловсорч гүйцсэн үзэгдэв. Ингээд цаашдаа юу болохыг бодохоос олны аманд бөөн шившиг болон яригдах шүү дээ гэж бодогдох нүүр улайна. Хажууд нь Санжмятав уйлсны нь учрыг асуух гэснээ “Инээснийг асуу, уйлсныг бүү асуу” гэж байдгийг санан амаа барилаа. Харин Дариймаа авгайд бүх юм тодорхой. Гагцхүү ирээдүйдээ ийм юм болно гэж бодоогүйдээ сандран тэвдэх ажээ. Эдний дунд Шинэхүү хайрт амраг юугаа энхрийлэх сэтгэл улмаар мэдэгдэж байлаа. Одоо ганхцхан Тунгалаг, Заяатын сэтгэлд айх, атаархах, хардах гурав нэг зэрэг асаж байгааг гадарлах юмгүй байгаадаа сандран,
    -Чи минь юу болов оо гэж асуухад Заяат,
    -Юу ч болоогүй, зүгээр нүдэнд минь нэг юм орчихлоо гэж булзааруулан хариуллаа. Энэ нь Тунгалагт үл үнэмшигдэм,
    -Алив, би харъя хэмээн өөр рүүгээ татан авч ажиглаад бусдыг харахад цөм дуугүйхэн бөгөөд өөрөөс нь дальдрах мэт. Тэр дунд Шинэхүү царай дүнсгэр, тэр мөртөө Тунгалагийг зэвүүтэйгээр ширтэх нь ад үзэж байгаа нь илэрхий аж. Иймд Тунгалагийг Заяатын бухимдлыг анх удаагаа тааварлаж
    -Заяат минь, нүдэнд чинь онцын юм ороогүй бололтой гэж хуурмагханаар өгүүлэн бие холдов. Заяат ч сэтгэлээ барьж чадахтай болоод,
    -Тийм байх аа, одоо гарчих шиг болов гэж аман дотроо бүвтнэв.
    Энэ бол түргэн зуурын дотор боловч аянгын дуу нижигнүүлсэн аадар бороо шившин өнгөрөх мэт хэн бүхний сэтгэлийг түгшээсэн хэрэг боллоо. Гэвч Тунгалаг уг учры нь мэдсээр Заяатаас биш Шинэхүүгээс яаран холдохыг бодож,
    -Yгүй таминь одоо орой болж байх нь юу вэ. Энд зай муутай байна. өнөөх ноднингийн сууж байсайн байшин сул байдаг бол уу. Би очиж хонууштай байх гэлээ. Yүнд нь Шинэхүү “Уухайн тас” гэгчээр “Сул шүү. Дотроо цэвэр ч байгаа байх” гэсэнд Дариймаа Тунгалагт “Чи эндээ хонолгүй яахав” гэж хэлэх гэснээ татан авч “Тунгалаг минь би ч чамтайгаа очиж хоноё” гэлээ. Санжмятав мөн л учир мэдэж, “Yгүй, та хоёр аж ахуйн зочид буудал байхад тэр муу хөндий байшин руу явж яах юм бэ” гэж аятайхнаар анхаарууллаа. Ингэснээр аадар борооны шувтарга болж агаар дулаацан нар гарч эхлэх мэт болжээ.
    Шөнийн цаг нам гүм, сэтгэн бодоход чөлөөтэй, Шинэхүү бяцхан хавчиг өрөөнд атар газрын үнэр ханхалсан хонгор юугаа тавтайяа тэврэн хэвтсэн билээ. Унтах цаг аль хэдийн болсон байтал өнгөрсөн цагийн явдлууд сэтгэлд нь эргэлдэх ажээ. Онцлон өгүүлээд, өнгөрсөн оны яг өдийд өөрийн биеэр Тунгалагийг хотоос дагуулан ирсэн бөгөөд тэгээд мөн энэ орон дээрээ зэрэгцэн хэвтэж байсан нь санагдана. Заяат бол нас балчир, бие махбодын бойжилт гүйцээгүй, ухаан сууж амжаагүй балчир амьтан. Гэвч эдүгээ Шинэхүүд тэр дутмаг байгаа тал бүхэн нь эрхэмлэгдэн хайрлагдах нь бас ч учиртай байж болох биз. Хажууд нь Заяат хайрт эрийн халуун амьсгалд ивээгдсэнээрээ дуг нойрондоо дугжирч байгаа билээ. Анх хэвтсэн даруйдаа өнөөдөр Тунгалагтай гэнэт тулгарахдаа айсан, ичсэн, тэгээд бас атаархан хорсож хардах сэтгэл төрсөндөө бухимдан уйлахад хүрснээ санахад хүрч байлаа. Дараа нь гэвэл өдрийнхөө ажилд ихэд ядарсандаа автагдан арга буюу унтах нойронд шилжсэн ажээ.
    Нөгөө өрөөнд Санжмятав ганцаараа, ижил дасал болсон хөдөөх нутаг ус агаар, орон байшиндаа ирсэндээ бие хөнгөн, ухаан ч бас сэргэлэн. Гэлээ ч сэтгэл таатай биш. Энэ нь мөн Тунгалагийн тухай. өөрийн нь биеийг эмнэлэгт хэвтэж байхад санаад багташгүй сайхан туслалцаа үзүүлсэн нь ганцхан Тунгалаг. Иймд Санжмятавын Тунгалагт хандах хандлага эрс өөрчлөгдсөн нь мэдээж. өнгөрсөн онд Тунгалагийг энд ирсэнд нь элдвээр ад үзэн хавчиж байгаад явуулсанд эдүгээ санах бүрдээ гэмшинэ. Эцэст нь өнөөдөр юу болов оо гэхээс бүр ч Тунгалагийг түлэгдэхэд хүргэсэн эвгүй явдал. Одоо Тунгалаг юу бодож байгаа бол гэж бодохоос агаар дутагдах мэт амьсгал давхцах ажээ.
    Энэ хэр аж ахуйн зочид буудлын хоёр ортой нэгэн өрөөнд Тунгалаг Дариймаа хоёр орж хоноглож байгаа билээ. Дариймаагийн сэтгэлд мөн л Тунгалаг. өнөөдрийн хувьд Шинэхүү Тунгалаг хоёрын сэтгэлийн асуудал яав ч нийцэхгүй болсныг тодорхой харсныхаа хувьд сэтгэл харууссан нь тун ч их. Тэгээд эцэст нь энэ хэрэг чухам юунаас болов оо гэхээс өөрөө, өнгөрсөн онд Тунгалагийн гэнэт хаян явсан тухайд Заяатыг Шинэхүүд ойртуулах талыг өөрийн биеэр гүйцэтгэснээс л ажээ. Иймд Дариймаа нэг үе бүх бурууг өөртө хүлээн бухимдсанаа “За одоо яая гэх вэ, эдний маань хувь заяа л ийм байж” гэж бодон сэтгэлээ амсхийлгэн унтах тийш хандлаа.
    Харин Тунгалагийн сэтгэл тун тайван, зүрхний нь цохилт боловч нэгэн жигд нам гүм ээ. Харин түрүүн Заяатын гэнэт уйлсан тухайд ихэд гайхсан бөгөөд тэр үед Шинэхүү өөрийн нь зүг үүрээ харамласан шонхор мэт зэвүүтэй харсан тухайд бүр ч хэрхэх ухаанаа олохгүй сандарсан явдал бий. Гэтэл одоо гэвэл тэр нь оройд хуралдсан бараан хар үүл аялах салхинд аяндаа туугдан замхраад оронд нь огторгуйн нар гэгээнээр мандаж буй мэт болжээ.
    Ингээд өнгөрүүлсэн бүхнээ эрэгцүүлэн бодох цөм гэнэн томоогүйдэл. Тухайлбал ноднин үүрд хагацахгүй байхыг шийдэн суусан Шинэхүүгээс сэтгэл холдох юм өчүүхэн ч болоогүй байсан атал хадам эцгийн хахир хатуугаас болж хаян явсан явдал. Тэгээд бас машинд суун замд гарсаар сэтгэл эргэсэн боловч арга буюу буцах нөхцөлгүй болсондоо тарчилсан явдал. Тэгээд хот орж ирсээр хайрт эх, ах дүү нарынхаа өмнө эргэж ирснийхээ үнэн учрыг нүүр улайлган тоочсоныхоо хариуд “Чи л өөрөө хадмуудын өмнө бэр шиг байж чадаагүй биз” гэж зэмлэгдэн ад үзэгдэхэд хүрснийг ч хэлэх үү. Энэ бүхний эцэст Тунгалаг өдөр хоног ирэх тусам ижил дасал болсон Шинэхүүг санан мөрөөдөх нь ихэссэн. өөрийнхөө өмнө хэзээ ямагт хайлсаг тугалаг шиг бөмбөрч байсан Дариймааг хайрлан өрөвдөх нь бүр ч ихэссэн. Yүгээр үл барам хатуу ширүүнээр харьцаж байсан Санжмятавыг арга буюу эцэг хүний хувьд тийм байх нь зүйн хэрэг байсан байж болох юм гэхээс бүх бурууг өөртөө хүлээх ёстой болсон байжээ. Тэгээд ч Тунгалаг Улаанбаатарт анх тулгаран тааралдсан ариун сэтгэлтнийг аргадан уулзалдсан нь тэр бөгөөд эцэст нь гэвэл өөрийн бурууг ариутган цагаатгах гэсэндээ амь тавин тусалсаар байгаа нь тэр байлаа. Харин Шинэхүүгийн тухайд гэвэл ахин нийлэхийг хүсэх юм даан ч алга байлаа. Тэр байтугай зүс царай бие бялдарт нь орсон өөрчлөлт өчүүхэн байх хэр нь “Би ийм хүнд ухаан жолоогүй хайр сэтгэлтэй байлаа гэж үү” гэж бодохоос өөрт нь гайхагдах ажээ. Иймд эдүгээ түүний Заяатад хайр сэтгэлтэй болоод байгаад нь баярлахаас өөр зүйлгүй ажээ.
    Орон сууцанд тавлан унтагсдын бодол иймэрхүү байхад уранхай майхны сэвэлзүүр агаарт, үхэр малын хөлийн чимээ чагнан хэвтээ Миеэжавын сэтгэлд юу эс орох билээ. Нэн тэргүүнээ өнөө орой Санжмятавынд Заяатынхаа гэнэт уйлсанд гайхсан явдал, дараа нь учрыг гадарласаар нүүр улайснаа санан санаа алдаад “За одоо яая гэх вэ, ямар залж болох заяа, хувьсгаж болох хувь тавилан гэж байх биш, ганцхан зовлон эдлэхийн үүднээс учирч буй зуурдын нь амраг л биш байваас барав даа” гэж бодон өөр зүйлд шилжлээ. Энэ нь ирээдүйн үйл ажиллагаа. Ирэх жил тарих газраа ихэсгэх, чадвар 40 га-д хүргэх, тэгээд хэрхэн бордох ба услах, өөр бусдыг дагалдуулан дадлагажуулах энэ тэрийг бодож эхэлсэн нь цаашдаа түмэн туургагүй юм болсныг энд тоочихуйяа бэрх. Гагцхүү, агрономч нутгийн үртэй болох, түүнээ судалж шилмэл хэсгэр шинэ мутанг гаргах зорилго тавьж буй, үүний тулд тариалалтын хуучин арга, газар боловсруулж уламжлал, түүний дээр арчилгаа додомдлого цөмийг иж бүрнээр бүртгэн шинжилж холын зорилыг яахин гүйцэд мэдэх билээ. Тиймээ ирэх жил хэмжээг нэмнэ. Тэгэхдээ гараар биш, техникээр тариалах хэд хэдэн төрлийн аргаар янз янзын газар туршина. Ер нь нутгийн үр, уламжлалт арга, ардын туршлагаас авах анхаарах юм их байна гэж намын хороонд Шинэхүү бичсэн илтгэлдээ онцлон тэмдэглэжээ. Yүнд л Миеэжавын ажлын үр байгаа юм. Түүнээс биш алгын чинээ газар тарьсан өчүүхэн ургац хэдэн хүн хооллох билээ! Анжис үхэр хөлөглөсөн өвгөн хэчнээн газар хороох билээ!
    Гүн шөнийн харанхуйд хэн хүний бодол чөлөөтэй байх адил үүр шөнийн заагт эргэлдэх зүүд чөлөөтэй. Тухайлбал Шинэхүү нэгэн их шигүү ургаса шагшуурган дунд төөрсөн мэт тэнүүчлэх аж. “Энэ чинь юун шагшуурга байдаг билээ” хэмээн дээш харахад өнөөх нь шагшуурга биш тариа. Yрүүд нь эрхий хуруу шиг том бөгөөд иш нь дааж ядан нумлана. Тэр мөртөө дорхи газар нь тослог сайхан хөрс биш харин элсэрхэг. Иймд Шинэхүү “Аа энэ чинь говь газар байх нь ээ” гэж бодов. Yр нэг бүрийг гэмтээхгүйг хичээн явсаар захад нь гарсаар цементэн ховилоор жирэлзэн урсах сувагт тулгарлаа. Түүний наадтай үргэлжлүүлэн тарьсан заг мод. Мод бүр ташуу, мушгиу, хүн амьтан нэвтрэн гарахуйяа бэрх аж. Гэвч Шинэхүү нэгэн бяцхан хаалга мэтийг олж нэвтрэн гарахад цаана нь мөн л суваг, сувгийн цаадтай тариа, тариан цаадтай таримал заг. Иймд Шинэхүү говьд тариа тарьж ургуулснаа сая мэдэн бөөн баяр. Тэгээд үүнийг хэн ингэж санаачлан бүтээв ээ гэхээс өөрөө, өөрөө санаачилж, өөр бусадтай хүч хамтран хийж байснаа сая санан мөн л бөөн баяр бөгөөд ийнхүү зүүдэлснийхээ учир утгыг үргэлжлүүлэн бодох ёстой болсон бөгөөд бодвол ирээдүйнхээ амьдралд бодитойгоор биелүүлэхэд бүх хүчээ дайлчлах нь дамжиггүй биз.

    ТУЛГА, ТОГОО, ШАНАГА ГУРАВ
    /Yлгэр/

    Эрт урьдын цагт өвдгөө хүрсэн сахалтай өвгөн эцэг төмөрчин байж гэнэ. өвгөн төмөрчин Тулга гэдэг хүүтэй юм санжээ.
    Хүү Тулгын царай хөх болоод төмөр шиг. Яагаад тийм болсныг хэлбэл: өвгөн эцгийн ажиллахад төмрийн галыг хөөрөгдсөөр байгаад төмөр хөх болсон билээ.
    Гэтэл хөрст газрын хүмүүс байтугай гүн далайн яст мэлхий боловч насны эцэс болох учир өвгөний нас туйлд хүрч:
    -За Тулга минь, одоо би нас барах нь байна. өв чамд үлдээж чадаагүй боловч ажил хийхийг сургасан. Хаа ч чи амьдарна. Харин одоо төмөрчин болох гэхэд нас чинь бага, цус чинь шингэн. Иймд чи надаас хойш, дуртай тийшээ яван тохиролтой газраа тогтнон өөрийн гараар орон гэрээ барин, үргэлж хөдөлмөрөөр амьдралаа хийж яваарай гээд нас баржээ.
    Тулга, ааваа аятай сайхан газар оршуулаад, алаг цэцгийг дээр нь ургуулаад, аль зүг явах билээ гэж бодсоноо ойн гүн, усны ихийг чиглэсэн шулуун замыг барин явжээ.
    Ойн гүнийг чиглэснээс хойш уул нуруунууд дайралдалгүй яахав. Усны ихийг чиглэснээс хойш гол мөрнүүд ч дайралдалгүй яахав. Тэр бүхний дундуур тавтай сайхан явж байтал үе мөчөөр цачуухан, бие бялдраар тэнцүүхэн бөгөөд гадаа наранд эрхлэхээс өөрийг мэдэхгүй байсаар байгаад тас хар нүүртэй болчихсон нэг хүүхэд дайралдав.
    Тулга:
    -За чи хэн гэгч билээ. Хаанаас хаашаа юу зориг яваа вэ? гэж асуув.
    Хар нүүртэй хүүхэд:
    -Тогоо гэдэг нэртэй би. Төрөлхөөсөө түшмэлийн хүү. Түшмэл аав минь нас барав. Нас барахдаа надад энд чи амьдрахгүй. Учир юунаас гэвэл өстөн чамд олон бий. Иймд чи дуртай тийшээ яван тохиролтой газрыг олон, тавтай сайхан амьдраарай! гэсэн юм. Ингээд би амьдрах газрыг эрэн гарсан билээ. Гарсаар одоо гурав хонолоо. Хоол хүнс юу ч үгүй гарсан тул өлсөж үхэх нь яах билээ? гэв.
    Тулга:
    -Ээ тийм үү. Хоол хүнс бэлтгэлгүй гарсан чинь ёстой тэнэг хэрэг байна даа гээд өөрийн авч гарсан гурван бингийн нэгийг өгч тэнхрүүлэн аваад:
    -Би ч бас амьдрах газар эрж яваа билээ. Одоо хоёулаа явъя гэв.
    Тэгээд хоёул болон явахад ганцаар явснаас сайхан байв. Гэтэл бас нэг үе мөчөөр чацуулан, бие бялдраар тэнцүүхэн, гэртээ дэмий суухаас өөрийг мэдэхгүй байсаар байгаад шав шар нүүртэй болчихсон нэг хүүхэд дайралдахад Тулга:
    -За чи хэний хэн гэгч билээ. Хаанаас хаашаа юу зорин яваа вэ? гэж асуув.
    Шар нүүртэй хүүхэд:
    -Олдсон нэг минь шанага. Төрүүлсэн аав минь баян. Баян аав минь нас барахдаа: “Хөрөнгө зоорийг хураахдаа би хүмүүсийг мөлжин хураасан юм. Мөлжигдсөн хүмүүс чамайг хэрхэвч сайнаар үзэхгүй тул энд чи битгий байгаарай. Дуртай тийшээ яван тохиролтой газраа амьдраарай” гэж захисан юм. Энэ учраас би амьдрах газрыг эрэн гарав. Гарсаар одоо тав хонолоо. Хоол хүнс бэлтгэж гараагүй тул өлсөж үхэх гэж явна гэв.
    Тулга:
    -өө тийм үү. Хоол хүнсээ бэлтгэж гараагүй чинь ёстой тэнэг хэрэг байна даа гээд хоёр бингийнхээ нэгийг өгөн тэнхрүүлж аваад: Бид хоёр бас газар эрж яваа тул гурвуул нийлэн явъя гээд гурвуул болон явахад нь бүр ч сайхан байлаа.
    Гэтэл зам дээр бурман дээвэртэй, өрмөн дэвсгэртэй, ааруулан ханатай, бяслаган шилтэй ийм нэгэн гэр байсан ажээ. Тулга түүнийг хамгийн түрүүн харан:
    -Хүүе таминь ээ. Энэ яасан сонин гэр вэ? гэж хашгирав.
    Шанага дараад нь хараад:
    -За энэ ч харин миний байшин даа гэв.
    Тогоо хамгийн сүүлд харсан атал:
    -Чинийх биш, минийх гэв.
    Шанага
    -Яагаад чинийх байх билээ? Би бол баян хүний хүү, баян чигээрээ байх ёстой. 
    Тогоо:
    -Чиний баян юуны хамаатай юм бэ! Би бол түшмэлийн хүү болох тул чамд тушаана. Энэ байшин минийх!
    Тулга:
    -Найз нар минь битгий будлиант! Бид орон гэрээ өөрсдөө барин суух ёстой биш үү гэв.
    Шанага:
    -Yгүй ээ. Би орон гэрээ барихгүй. Баръя гэвч чадахгүй. Чадъя гэвч залхуу минь хүрнэ. Ер нь миний аав над хэлэхдээ амьдын жаргал гэдэг бол бэлэн зэлэн юм дээр бие амар суухыг хэлнэ гэсэн юм. Иймд энэ байшинг би авна гэв.
    Тогоо:
    -Чиний аав чамд тэгж хэлсэн бол миний аав над ард иргэдийг захиран аль хэрэгтэйгээ гаргуулаад, ангайж идэхээс цаашгүй ярвайж суухаас доошгүй байх бол амьдын жаргал гэсэн. Иймд энэ байшин минийх. Би чамд тушаана гэв.
    Шанага уурлан “Би чамд захирагдахын учир юу билээ” гээд зодолдох  гэхэд Тулга:
    -Шанага минь битгий шунахайр! Бидэнд орох орон олдоно гээд дагуулан явжээ.
    Түшмэлийн хүү баярлан үлдэв. Тэрбээр:
    -Одоо ч ангайж идэн, ярвайж суун жаргана даа гээд бурман дээврээсээ идэж идсэнээ “пөх нялуун байна” гэж ярвайгаад, өрмөн дэвсгэрээс идэж үзсэнээ “пөх хурц байна” гэж ярвайгаад ааруулан хананаас идэж үзсэнээс “пөх гашуун байна” гэж ярвайжээ.
    Тулга Шанага хоёрын зам дээр бас нэг байшин байв. Түүнийг Тулга мөн анх харан:
    -Хүүе Шанага аа! Энд нэг байшин байна гэхэд Шанага:
    -За энэ ч ёстой минийх дээ гэж гүйн хүрснээ: “өө чааваас банзан дээвэртэй, дүнзэн ханатай юм байна” гэж голон хэлэв. Гэвч Тулга:
    -Ямар ч байшин бидэнд хэрэггүй. Хоёулаа нэг сайхан газар олон гэр барин сууя гэхэд Шанага.
    -Yгүй ээ, би явахгүй. Энэ байшин бэлэн бүтэн байгаагаараа миний болох ёстой. Харин чи яв гэж хөөжээ. Тэгээд хүн амтата сайхан юмаар бүрдсэн сайхан гэртэй болж байхад би нэг муу модон байшинтай болох нь яасан ичгүүртэй вэ гэж гаслан, цай чанаж уух гэтэл байшингийн хэрэглэл бүрэн байвч цөм хоосон байх тул ус эрэн хоосон хувин руу өнгийн “ус, ус…” гэж хэлтэл хувингийн ёроолоос ус ундран гарч ирэв. Шанага цочин гайхсанаа зуух руу шагайн хараад мөн хоосон байтал тул “түлээ, түлээ…” гэхэд зуухны дотор гэнэт түлээ бий болсноор барахгүй гал дүрэлзэн асав. Шанага бас цочин гайхсанаа, хэлсэн бүхэн бий болдог юм биш байгаа даа гэж бодон “мах” гэхэд мах бий болов. “Чихэр” гэхэд чихэр бий боллоо. “Тос” гэхэд тос бас бий болов. Энэчлэн юм бүхнийг хэлж үзэхэд тэр бүхэн бий болсон тул Шанага: “За энэ ч ёстой миний байшин байна даа” гэж сэтгэл хахан суув.
    Тулга шанаганаас салан яв явсаар нэг цэцэг жимс нь дэлгэрсэн сайхан газар очин гэр барихыг шийдэв. Дархан аавын ажилд цаг үргэлж тусалж байсны хувиар төмөр хайлах ба төмрөөр багаж хэрэглэл хийж чадах болсон тул хөөрөг хийн хүдэр хайлан төмөр гаргаж хөрөө, сүх, харуул бүгдийг хийн гэрээ барихдаа дээврийг нь ширмээр, хаалгыг нь төмрөөр хийгээд бас бөхийг бодон гурван давхар төмрөөр бүслүүрдэн барьжээ. Тэгээд бас аавынхаа “ажлаар амьдарч яваарай” гэж захисныг даган арвай, буудай хоёрыг зэрэгцүүлэн тарьж, ан гөрөөг хажуугаар нь хийж аятай сайхан амьдрах болов.
    Нэг өглөө Тулга, өвдгөө хүрсэн сахалтай өндөр гэгчийн биетэй, үзэсгэлэнт сайхан өвгөний айсуй явахыг үзэн угтан очиж:
    -Yзтэл та холын хүн байна. өлсөн цангаж яваа нь магад, манайд очиж амраад яв. Миний гэр тэр байна гэхэд өвгөн:
    -өө юутай таатай хэрэг вэ, очилгүй яахав хүү минь гээд гэрт нь ирэв.
    Тулга:
    -өвгөн хүнд сайн биз ээ гэж ангийн махаар шөл хийж өгөв. Дараад нь тарьсан тээрэмдсэнээс минь идэж үз! гэж арвайн гурил таваглан тавьж өгөв. Эцэст нь “өвгөн та өнжөөд явна уу, хоноод явна уу, өөрөө мэд” гэхэд өвгөн:
    -Баярлалаа хүү минь, өнжин хонохын хэрэггүй. Ойн өвгөн гэгч би билээ. Уул нуруугаа хэсүүчлэн ой модоо бүртгэн явсаар удав. Одоо явалгүй горьгүй. Харин чи энд ирээд хамаг ажлаа өөрөө хийн амьдарч байгаа чинь сайхан байна. Хойдын чинь ажилд тус болохын тул хувин нэгийг бэлэглэе. Хэзээ хэрэгтэй цагтаа “ус, ус…” гээрэй, ус чамд бэлхэн байна. Бас тэвш нэгийг бэлэглэе, хэзээ өлссөн цагтаа юу дуртайгаа хэлээрэй. Тэр чинь мөн бэлхэн байна гээд хувин тэвш хоёрыг гаргаж өгөв.
    Тулга тэр зүйлийг ихэд сонирхсон боловч:
    -өвгөн ах минь баярлалаа. Би авахгүй. Юунд гэвэл: Би хэрэгцээт зүйлээ өөрийнхөө гараар хийж байхгүй бол над уйтгартай болохоос гадна, нэг мэдэхэд үхэр шиг тэнэг, гахай шиг болхи болчих шүү дээ гэв.
    өвгөн бахдан инээж:
    -Хүү чиний түмэн зөв. Гэвч чи миний бэлгээр идэж уухаа бэлхэн болгож аваад, хүдэр хайлан төмөр гарга, төмрөө хайлан ган гарга, гангаа боловсруулан хутга, хайч, хувин, домбо болон хүний хэрэгцээтэй бүхнийг хийн ард олондоо түгээ! гээд явав.
    Тулга, өвгөний өгснөөр үнэхээр идэж уухын төлөө ажиллах хэрэггүй болсон тул төмрийн хүдрийг овоо болтол хурааж, хүчит хөөргөөр ус болтол хайлж, хувин домбо, хутга хайч байтугай ангийн буу, чонын хавхыг хүртэл хийх болов.
    Дархны хүүгийн ийм байхад түшмэлийн хүү бурман дээврээ цоо идээд, бяслаган шилээ цөм идээд ааруулан ханаа онгойтол идээд сууж байжээ. Тэгээд нэг өдөр цадталаа идээд ялзартлаа унтаж байхад нь уг гэрийн эзэн баавгай хярыг тэмцэн амтат бал цуглуулахаар явснаасаа эргэж ирсэн ажээ.
    Баавгай гэрийнхээ барааг хармагц:
    -Yгүй, энэ чинь юу билээ? Бурман дээвэр минь цоороод, бас бясалган шил минь цөмрөөд байх нь юу вэ? гэж гүйн хаалган дээрээ ирэн Тогоогийн унтаж байхыг харж:
    -Ээ чи бузар амьтан. Ариун сайхан гэрий минь булааж орхиод, унтаж байдаг бий! гэж хашгирав.
    Тогоо даруй сэрэн ааруулан  ханын онгорхойгоор мөлхөн гарч зугтав…
    Баавгай гэр орноо даруй сэлбэн засварлахыг бодон хойноос нь хөөсөнгүй ажээ.
    Тогоо, айхын ихээр айн, гүйхийн хурдаар гүйсээр яваад бэлэн зэлэн юман дээр сайхан амьдарч байгаа Шанага дээрээ ирэн:
    -Орон байшиндаа багтаа! Аж амьдралаа нэгтгэе гэхэд Шанага:
    -Энэ байшин жаахан. Сүүлд ирсэн чи байтугай түрүү ирсэн би арай ядан багтдаг гээд хаалгаа таглан зогсов.
    Тогоо орох гэж гуйж нэг үзээд, тушааж нэг үзээд эцэст нь барилцан авч өдрийн турш ноцолдоод хэн хэнийгээ дийлсэнгүй, шөнөдөө салалцав.
    Шанага дулаан сайхан байшиндаа орж хоолны дээдийг идэн тавтай сайхан унтаж хонов. өглөө босон цонхоороо харахад ойн хүйтэн цасан хяруунд хоол ч үгүй, унд ч үгүй дэр дэвсгэр ч үгүй хоносон Тогоо дагжин чичрэхээс өөр юу ч үгүй болсон үзэгдэв. Иймд Шанага “Над юм бүхэн бэлхэн, байшин дотроо байгаа тул түүнийг гаран хөөхийн хэрэг юу билээ. Хаалга үүдээ ханги данги түгжээд байшиндаа амар сууж байя” гэж бодов. Гэвч уг байшингийн эзэн уулын өвгөн айсуй явахад энэ бас юу билээ? Гуйлгачин түүлэгчин л байлгүй, эртхэн хөөн зайлуулъя гэж бодон угтан очиж:
    -өвгөн чи надаас зайл! Тэр уулын цаагуур яв. Yүгээр явахыг чинь би зөвшөөрөхгүй гэв.
    өвгөн:
    -Хүү чи юу хэлнэ вэ? Энэ уул, ой мод, газар ус цөм минийх.
    Шанага:
    -Чинийх биш, минийх! Худал гэвэл орон байшин минь тэр байна гэж байшингаа заав.
    өвгөн гайхан:
    -Yгүй ээ, байшин ч бас минийх. Харин чи байшинд минь юунд зөвшөөрөлгүй суув гэхэд Шанага байшингийн учрыг мэдэв. Гэвч бэлэн бүтэн юман дээр бие жаргах дуртай тул:
    -Орон байшингаа хаян явсан өвгөн чиний хохь! Орон гэрийг эрж яваад олж явсан миний аз. Энэ байшин минийх!  өвгөн чи надаас зайл! гэв.
    өвгөн уурлан:
    -Энэ тийм үү? Ажил хөдөлмөрөөр амьдрахын оронд бусдын юмыг булаан эзлэгчдэд би хэзээний дургүй. Түүний дээр чам шиг ийм хэрцгийд бүр ч дургүй, яасан цадгиа алдсан амьтан вэ чи? гээд уулын хөх оготор чоныг дуудан ирүүлж:
    -Чоно чи үүнийг иднэ үү? Урна уу, дуртайгаараа бол! гэхэд Чоно:
    -өлөн ховдог над өөдтэй нэр хэзээ байлаа. Урж юу хийх вэ, идэж гэдсээ цатгая гээд шанага руу дайрав.
    Шанага зугтахын сайнаар зугтан байшинд орон хаалгаа хаав.
    Чоно одоо яаж ч чадахгүй болсон тул өвгөн баавгайг дуудан ирүүлж:
    -Баавгай чи сонс! Энэ миний байшинд олиггүй нэг муу хүүхэд орчихоод байна. Yүнийг чи хөөн гаргаж, иднэ үү, урна уу дураараа бол! гэхэд Баавгай:
    -Идэх, урахыг чоно мэдэг! Би зүгээр хөөн гаргахаа мэдье гээд хаалгыг зад татан чонын хамт оров.
    Шанага цонхоор үсрэн гарч чононд хөөгдөн, харайхын хурдаар харайн явсаар Тулгын гадаа ирэн:
    -Тулга минь намайг гэртээ оруул! Чоно намайг хөөж явна, чамайг ч мөн идэх нь магад гэхэд Тулга гэртээ оруулан төмөр хаалгаа түгжив.
    Чоно давхин ирээд төмөр хаалгыг яаж ч чадсангүй. Гэтэл баавгай нэмэн ирж юу юугүй эвдэх гэхэд Тулга хурдан сумт буугаа барин гарав. Гэтэл бас ойн өвгөн ирээд байсан ажээ.
    -Хүү чи сонс! Ойн өвгөн би өөдгүй нэг хүүхдийг ойн хөвчөөс хөөн зайлуулах гэж мөрдөн явсаар ирэв. Ингэхэд тэр хүүхэд танайд орчихов бололтой. Одоо над гаргаж аль гэв.
    Тулга:
    -өвгөн гуай өршөө! Энэ хүүхэд өнчин болоод гэр оронгүй тул гэртээ оруулсан юм. Та ч бас хөөхөө болино уу?
    өвгөн:
    -Тэр нэгэнт ажил хөдөлмөрөөр амьдрахын оронд бусдын юмыг булаан эзэмших, шунахай муу сэтгэлтэй тул өнчин ядуу нь юуны хамаа. Одоохон хөөн зайлуулж, ой модоо ариутган авъя гэж өөрөө гэрт  орон Шанагыг барин гарч ирэв. Гэвч Шанага бүх буруугаа хүлээн, баян сайхан ойдоо байлгаж өгөхийг гуйхад өвгөн:
    -За яая гэх вэ. Yнэхээр буруугаа мэдэж байгаа бол би зөвшөөрье. Гэтэл чи хэрхэн юугаар амьдрах вэ? гэж асуув.
    Шанага угаас ажил хөдөлмөрийг хүндэтгэж үздэггүй тул юу гэж хэлэхээ олохгүй сандрав. Ингэхэд нь Тулга хажуугаас нь:
    -Ажлаар, ажлаар амьдрах болно. Ажиллахыг би зааж өгье гэв.
    өвгөн:
    -За тэгвэл ч яахав. Гэвч өөрөө юу гэж бодож байна гэж асуусанд Шанага:
    -Тэгнээ. Би ажлаар амьдарна гэв.
    өвгөн:
    -Yнэхээр ажлаар амьдрах бол би чамайг хөөх байтугай сайшаана. Хэрэв ажлаар бус мөлжлөгөөр амьдарвал уу? Сайхан мэдээрэй! гээд чоно баавгай хоёроо дагуулан явав. Энэ даруй Тулга Шанагад байшин барихыг зааж, орон сууцыг нь бариулж эхлэв.
    Шанага, тэр өдөртөө сайн ажиллав. Маргааш нь дунд зэрэг ажиллаад нөгөөдөр нь бараг юу ч хийсэнгүйд Тулга:
    -Найз минь чи яагаад ажлаа хийсэнгүй вэ гэж асуув.
    Шанага:
    -Яах юу байх вэ нөхөр минь . Харсаар байтал чиний гэрт нэг хүн байтугай нэг хэсэг хүн багтах байхад над байшин барихын хэрэг байна уу, үгүй юу гэж бодоод ажлаа муу хийв гэж хэллээ.
    Тулга:
    -Орон гэр минь зайтай боловч чи ойн өвгөний өмнө юу гэж хэлсэн билээ? өөрөө өөрийнхөө амьдралаар амьдарна гэж ам тангарагаа өгсөн биш билүү?
    Шанага:
    -Ээ тийм. Би ажлын хүндэд ядраад ам тангараг өгснөө мартаж орхижээ гээд ажлаа тэр өдөртөө сайн хийв. Маргааш нь дунд зэрэг хийв. Нөгөөдөр нь бараг юу ч хийсэнгүйд Тулга:
    -За чи яагаад бас ажлаа хийсэнгүй вэ? гэж асуув.
    Шанага:
    -Ажил хийх гэдэг хэцүү юм байна. Ам тангарагаа өгсний хувьд арай чармайн зургаан хоног хийлээ. Одоо би үнэнээ хэлье. Орон гэрийг чинь харахаас энэ минийх болоосой гэж бодогдон залхуу минь хүрээд байх юм. Иймд чи намайг гэртээ ав. Тэгээд ойн өвгөнд л бүү мэдэгд! Ингээд хоёулаа сайхан амьдаръя гэв.
    Тулга ихэд уурлан:
    -Чи миний гэр орныг харан шунахайрч өөрийнхийгөө барьж чадахгүй байж ямар сайхан амьдрал ярина вэ? Yүнийг чинь би зөвшөөрөхгүй, ойн өвгөн ч зөвшөөрөхгүй тул чи одоохон яв. Надаас байтугай ой модноос ч холд гэж хөөв.
    Ингэхэд нь явсангүй. Харин байшингаа үг дуугүй барьсан бөгөөд өдөр бүр сайн ажиллан барьж дуусгав. Yүгээр үл барам ажиллахыг суран зүгээр сууж чадахаа больсон ажээ. Арвай буудай хоёрыг тарин ан гөрөөг хажуугаар нь хийж хүний зэрэгтэй амьдрах болов.
    Тулга, Шанагын тийм сайн болсонд баярлан:
    -Одоо хоёулаа хамтран ажиллаж нэгдэх амьдаръя гэв.
    Шанага баярлан хамтран ажиллаж, нэгэнт амьдрахад өөрт нь ёстой баяр баясгалан ба жаргал цэнгэл бий боллоо.
    Одоо түшмэлийн хүү Тогоогийн тухай хэлбэл: Ойн өвгөний чоно баавгай хоёрыг дуудан ирүүлж байхад баавгайнаас айн хаашаагаа мэдэхгүй нэг тийшээ зугтсан ажээ. Тэгээд уул нуруугаар тэнүүчлэн өвс холтос төдийхнөөр амьдран яв явсаар Тулга Шанага хоёр дээр иржээ.
    Тулга түүнийг хуучин танилын хувьд “Ай нөхөр минь чи юу болчихоод явж байна вэ?” гэж угтан авч гэртээ оруулав. Шанага бас түүнийг өрөвдөн хоолны сайныг өгөн, ажил хөдөлмөрийн тухай ярих гэтэл Тогоо ташаа тулан ярвайгаад дуу гарсангүй.
    -Ингэхэд чи хэрхэн юугаар амьдрах гэж байна вэ? гэж Тулга асуув. Тогоо:
    -Та нар нэгэнт ийм баян чинээлэг болсноос хойш миний амьдрал гүйцэх нь тэр гэв.
    -Бидний энэ баян чинээлэг бол хөдөлмөрийн хүч. Чи бас бидэн шиг х өдөлмөрөөр амьдрах хэрэгтэй гэж Шанага хэлэв.
    Тогоо:
    -Юу? Би хөдөлмөр хийх гэж үү? Би түшмэлийн хүү болох тул хөдөлмөр хийх учиргүй. Харин та нар над хөдөлмөрлөж намайг баясган жаргааж байх хэрэгтэй гэв.
    Yүнд Тулга уурсан босон харайж, түүнийг салам болтол нь нүдээд сархинаг болтол нь хавтайлгаад, гадаа гарган хаячихав гэнэ.

    УУРЛАХАД УЧИР БИЙ


    Ямар ч шалтгаангүй уурлах явдал байж үл болно. Гэтэл ямар нэгэн хүнд битүү уур хүрэх явдал тохиолдож болно шүү дээ. Хүн ингэж уурлахаараа гол төлөв хажуу дахь руугаа халдан хэрүүл эрэх бөгөөд хариуд нь хүн “Yгүй чи юу болов? Зүв зүгээр байгаад уурлах чинь юу вэ?” гэж гайхна. Гэтэл цаадах нь хаанаас шалтгаангүй уурласан байх билээ. Заавал шалтгаантай! Бусдад хэлж болохгүй, нууц амин хувийн нэг зүйл сэтгэлийг нь маажсанаас юмуу эсхүл үргэлжлэн хоргоддог байсан байх ёстой.  Жишээлбэл, нэг хүн эхнэртээ, эс бол эхнэр нь бусадтай сэтгэлтэй болж орхисон бол хөөрхий амьтан, өөрийн эрхгүй уурлан мөн өөрийн эрхгүй хэрүүл гуйна.
    Ингэхлээр уг, учры нь олж мэдээгүй нөгөө дэх нь “уурлах юм болоогүй байхад уурлалаа” гэж гайхах нь аргагүйеэ дээ.
    Гэтэл бас хүнд битүү уурлах явдал ганц янаг амрагийн явдал дээр гардаг биш, өөр бусад юман дээр ч байж болно. Гэвч аливаа юмны учир эцэс хойно нь заавал илэрнэ. өөрөөр хэлбэл үл илрэх нууц энэ дэлхийд үгүй.
    Иймд нэг нөхрийн уурласныг энд бичин уншигч та бүхэнд толилуулъя.
    Одоогоос арваад жилийн өмнө манай Улаанбаатар хотын шүд эмчилгээний газар Цэвэлмаа хэмээх нэгэн эмэгтэй ажиллахар оров. Хариуцах ажил нь хөвөн, маарлаас эхлээд янз бүрийн эм элдэв төрлийн эд материал эмч сувилагчийн барих багаж мөн тэр бүхнийг олж бэлтгэдэ байв.
    Гэтэл үүнд нь алт, ган, зааны яс, бас бусад элдэв төрлийн ховор металл, ёстой толгой эргэм, ядаж нэрий нь монголоор биш латинаар биччихсэн, тэгээд бас хямд үнэтэй юм нэг ч байсангүй. Иймд нэг талаар эмнэлгийн мэргэжилтгүй нөгөө талаар энд орсоор юу юу хариуцахаа урьдаар мэдээгүй байсан тэр эмэгтэйд маш хэцүү санагджээ. Ажлаа хүлээж авахдаа ам хэлэнд эвлэршгүй хэцүү нэрс баахныг сонсоод хэзээ хаа хэрэглэдгий нь эс мэдэх хачин жигтэй юмыг үзсэнээс өөр юу ч үгүй. Тэгээд тэр эмэгтэй “одоо яая гэхэв, нэгэнт оръё гээд орчихсоноос хойш нягт нямбай ажиллаад үзэхээс биш” гэж шийджээ.
    Маргааш нь ажилдаа ирээд хүмүүсийн авах гэснийг гаргаж өгөхдөө баримт сэлтийг сүрхий хянахын зэрэгцээгээр өгөх зүйл рүүгээ ч нямбай хандав. Тэр зуур хаа хаа юу байдгийг цаг үргэлж гайхан, чухам юуг юунд хэрэглэдгийг мэдэхгүй учир хүмүүсийн ажиллахыг хулгай нүдээр байн байн ажиглана. Yүнээс гадна бүх эд материал дээрээ ямар нэгэн дутагдал гаргахгүйг онцлон хичээхдээ бүр өөрийгөө итгэхгүй болсон мэт авдар шүүгээнүүдийг хөдлөх бүрдээ цоожилж, түлхүүрээ далдын далд нуугаад бусадтай ярихдаа хүртэл үгээ хэмнэжээ.
    Анхны өдөр иймэрхүү өнгөрлөө. Тэндхийн хүмүүс ч “Манайх гайгүй сайн эмэгтэйтэй болж шүү” гэж шивэр авир ярилцана. Хоёр дахь гурав дахь өдрүүд ч өөрцгүй тийм л байв.
    Гэвч үгүй ээ! Хойшдоо хэвээр үргэлжилж чадсангүй. Энэ нь тэндхийн нөхөд Цэвэлмаагийн ажил дээрээ тэвдэж байгааг мэдээд тал бүрээс нь ариун сэтгэлийн сайхан дэмжлэг үзүүлснийх ажээ.
    Цэвэлмаа ч нэг хүнээс нэгийг, нөгөө хүнээс хоёр дахийг олж мэдэхийн хажуугаар хариуцсан авсан эд хогшлоо овоо мэдэх болов. Ингээд хэдэн сар болоход зөвхөн гадаад талаараа биш бүх сэтгэл санаагаараа эдний хүн болжээ. Бүх шүд эмчилгээний газрыг “Манайх” гэж нэрлэнэ. Хамт ажиллаж байгаа хүн нэг бүрийг “манай хүн” гэж бодно. Нэгэнт ийм болсноос үг яриа нь хэмнүүн байсан нь арилж, сэтгэлдээ тохиромжтой зүйлүүд дээр маргахаас буцахгүй болов.
    Заримдаа бүр томорхоно. Нөхөд нь ч бас өөрт нь томорхдог л байжээ. Энэ далиманд бас эд материал дээр дутагдал гарахаас болгоомжлон сүрхий хянуур байсан нь суларч заримдаа түлхүүрээ ширээн дээрээ хаян явчихаад буцан гүйж ирэх ч болов. өглөө гэртээ мартчихаад ирсэн удаа ч бас гарчээ. Ингэхэд нөхөд нь, эмч сувилагч нар нь зэмлэж байсан бөгөд Цэвэлмаа хариуд нь үнэхээр гэмшсэн царай гаргах боловч сэтгэл нь тайван “манайхан цөм сайн улс, ажилдаа идэвхтэй илүү дутуу үг яриа байхгүй, цөм шударга томоотой” гэж бодно. Хуучин танилууд нь дайралдан:
    -Чи хаана ажилладаг юм бэ? гэж асуухад
    -Би шүдний тасагт нь шүү дээ гэж хэлэх мөртөө тэр газрынхаа аль сайхныг хүн амьтанд хэчнээн их тус болж байгаатай хамтруулан яриад эцэст нь өөрийгөө жинхэнэ мэргэжлийн хүн биш болохыг санан гутрах  боловч “үгүй яахав дээ эд материал гэдэг бол маш чухал тул би түүнийг нь хариуцсанаараа мөн л гар бие оролцож байгаа юм даа” гэж бодон сэтгэлээ тайтгаруулна.
    Хэрэв цалингийн тухай асуувал амьдрахад минь хүрч л байна. Хоёрт ажил маань цомхон, орон байшин маань тохилог гэж хариулав. Yнэхээр ч тийм байжээ.
    Нэг өглөө дутагдсан ба дутагдаагүй боловч бэлэн болговоос зохих зүйлсийг эм бэлтгэлийн газраас авах явдал шаардагдав. Цэвэлмаа одоо энд жил шахам болж байгаа боловч мөн л юм бүхний нэр төрөл чанар байдлыг бүрэн мэдэж амжаагүй байжээ. Энэ учраас юуны урьд энэ талыг бүрэн мэдэх нэг хүнтэй явахыг хүсэв. Тэгээд өөрийнхөө хамгийн дотночилж үздэг итгэлт нөхөр Эрэнцэнд учраа хэлж хамт явахыг гуйв. Эрэнцэн гуч орчим настай, бие эрүүл чийрэг, шүдний бага эмч техник хоёрт тэгш мэргэжсэн хүн юм. Гагцхүү хүмүүсийн ам түүнд нэг л сайн биш, гэвч Цэвэлмаа түүнийг бусадтай зуур зуур хэрэлдэж байснаас өөр базаахгүй талыг олж хараагүй бөгөөд түүний нь хар хоргүй цагаан сэтгэлийн явдал гэж дотно өмөөрч явдаг ажээ. Эрэнцэн ч Цэвэлмаад сайн, бүүр анх ажилд орсон өдрөөс нь эхлэн зөөлөн царай, элэгсэг дүрээр угтсан бөгөөд энэ удаа ч мөн гомдоосонгүй.
    -Тэгье! Тэгье! Явалцаж өгөлгүй яахав, ганцхан их эмч л ажлаа хаяж явлаа гэх болов у? гэхэд нь Цэвэлмаа эмчид очин учраа хэлж зөвшөөрөл авлаа. Гэтэл бас явах унаагүй тул гуйлгын ажил үүгээр дууссангүй. Гадагш яаран гүйж түргэн тусламжийн тэрэгнүүд дээр очлоо... Энд гурван тэрэг зогсож байсан боловч танихаас урьд өмнө нь зөвхөн хэдэн удаа зүс үзсэнээс цаашгүй нэг ахимаг настай жолооч байв. Цэвэлмаа арга буюу өөрийн эрхгүй тулгарсандаа нүүр улайлган инээмсэглэж сэтгэл түгшин гуйхдаа “...энүүхэнд шүү... одоохон, арваад минутын дотор л аваад ирнэ” гэдэг үгийг юу юуны урьд дайвар болгов.
    Нөгөө жолооч нь хүүхнүүд яахаараа жолооч руу ингэж эвтэйхэн, халдаж ирдгийг аль хэзээний сайн мэдэх болоод түүнд нь сэтгэл донслохоо байсан хашир эр байжээ.
    -Yгүй ер дөө. Энүүхэнд гэнэ шүү, тэр чинь эндээс гурван километр гаруй газар. Арав байтугай хорин минутанд ч амжихгүй гэж Цэвэлмаагийн голыг нэг харлуулснаа,
    -За яая гэхэв нэгэнт итгэж гуйж ирсний хувьд яаж үгүй гэхэв гэж хэлэнгүүтээ машиныхаа хаалгыг нээн суу! гэв. Цэвэлмаа баярлахдаа машинд үсрэн орсон боловч бас л сэтгэл нь түгшин,
    -Би шүдний тасаг дээрээс нэг хүн авах юмсан яах билээ? гэж амьсгаадан хэлэв. Жолооч хариуд нь нэг муухай харснаа, үг дуугүй машинаа тэр зүгт нь залав.
    Цэвэлмаагийн сэтгэл сая онгойн баярлахын зэрэгцээгээр жолоочийн ажилд аль болохоор бага саад болохыг хичээв. Эрэнцэнг дуудахаар явахдаа чухам л туулай шиг хурдлаад тасалгаанд нь орохтойгоо зэрэг,
    -Хүүе, найз минь явъя! Би машин олоод ирлээ гэж дуу алдан хэлэв. Гэтэл өнөөх найз нь:
    -Байз! Би энд зүгээр суугаа биш чухал юм хийж байна гэж уцаарлаад үнэхээр уурласан царайтай ажлаа үргэлжлүүлэв. Цэвэлмаа арга буюу түүнийг гуйж байгаагийн хувьд үг дуугүй хүлээв. Харсаар байтал нэг минут өнгөрлөө, хоёр ч өнгөрлөө, гурав, дөрөв ч өнгөрлөө. Цэвэлмаа гадаах жолоочийн тухай, түүний ажил хэрэгт саад болж байгаагийн тухай, хүнийг царайчлах ба гуйх гутамшгийн тухай бодон гутарч, байж ядахдаа дэмий нааш цааш холхив. өмнө нь тулгарсан үнэт минут, өөрийн эрхгүй арваас илүү өнгөрөхөд,
    -Найз минь явъя гадаа хүлээж байгаа түргэн тусламжийн машин сүйд боллоо гэж аргадах бухимдах хоёрын хооронд өгүүлэв. Тэгэхэд нь Эрэнцэн:
    -Хохь нь ээ! Хүүхэн хараад хариуцлагаа мартсан жолооч надад хамаагүй. Харин ба тэгж чадахгүй, хийдгийгээ хийж дуусса байж л болох минь гэж ёстой хүний муугийн хүйтэн царайгаар хэлэв. Yүнд нь Цэвэлмаа нэг талаар эгдүүцэж, нөгөө талаар гомдов. Гэлээ ч юу ч хэлж чадсангүй дэмий бухимдан “гуйх гэдэг гутамшиг” гэдэг ёстой энэ байна даа гэж бодон гутрав.
    Эрэнцэн урдах ажлаа үнэхээр хийж байгаа биш зөвхөн хийж буй дүрэм үзүүлэн нэлээд минут өнгөрүүлснийхээ дараа сая босов. Тэгээд хөрс нь хөндийрөн хамуурч байгаа юм шиг болсон хүрэн савхин дээлээ өмсөхдөө ч алгуур хөдлөөд арайхийж нэг гадагш гарав. Цэвэлмаа түрүүнд нь орон гүйн гарахад жолооч бас уурлачихсан байв.
    -Чи чинь яасан баларчихсан хүүхэн гээч вэ? Би ямар нэгийн тэргээр явж байгаа биш. Цаг үргэлж бэлэн байх үүрэгтэй түргэн тусламжийн хүн гэхчилэн ширүүн хараалын үгстэй холилдуулан угтав. Цэвэлмаа хариу дуугарсангүй. Эрэнцэнг кабинд суулгаад өөрөө ард нь суув.
    Жолооч хөдлөхтэйгээ зэрэг Цэвэлмаагийн явах зам руу биш буцаад давхихад нь явж өгөх гэснээ больчихов уу гэж бачимдав. Жолооч түргэн тусламжийн газар ирэнгүүтээ дуудлага гараагүй байна уу? гэж хашгирахад нь Цэвэлмаа бүр ч догдолсон бөгөөд нөгөө тэрэгний жолоочийг:
    -Яв яв! Одоохондоо юу ч ирээгүй байна гэхэд нь сэтгэл нь амарсан бололтой том амьсгаа авав.Жолооч уурласандаа юм уу ардаа ажил гарч магадгүй гэж яарсандаа ч юм уу, ширүүн давхив. Цэвэлмаа түүний сүрхий донсолгоонд шидэгдэн үе үе босон харайж явахад Эрэнцэнгийн учир дүрсгүй уурласныг тасралтгүй бодон хэдэн арван зүйлээр эргэцүүлэвч учры нь олсонгүй.
    Эм бэлтгэлийн бааз дээр ирэхэд Эрэнцэнгийн уур намдаагүй байсаар барахгүй, нэмэгдсэн шиг үзэгдэнэ.
    -өнөө авах юмны чинь нэрс шиг юм хаа байна гээд өврөөс гаргахтай зэрэг нь угз татан авч яаран гүйсээр зохих хүмүүстэй нь уулзан складад очив. Тэгээд юмсын нэрийг дэс дараагаар нь дуудан гаргуулж аваад бөөн бөөнөөр нь тэврэн машин дотор шидлэх нь үнэхээр гавшгай байв. Уг нь тэр юмсыг Цэвэлмаа өөрийн гараар хүлээн авах ёстой байсан нь одоо Эрэнцэнгийн уур хилэнд дарагдаад зөвхөн бараа бологч нь болжээ. Гагцхүү хорин литрийн шилтэй спиртыг ширүүн тавихад нь өөрийн эрхгүй цочин,
    -Хүүе яах билээ? Хагарна гэж дуу алдав. Эрэнцэн хариуд нь
    -Яалаа ч гэсэн би л хариуцахгүй юмдаг гэв. Yүний нь Цэвэлмаа үнэн голоосоо хэллээ гэж үзэн гомдов. “Шил хагарснаар би хэдэн зуун төгрөгийн өрөнд орно шүү дээ” гэж бодохын зэрэгцээгээр Эрэнцэнгийн хайрлах сэтгэлгүй байгаад нь гол нь харлана. Гэтэл агуулахын нярав эмэгтэй:
    -Наанги шороо энд байхгүй. Хойно бий шүү дээ гэж хэлэн сонсодсон бөгөөд энэ даруй Эрэнцэн хараал тавин Цэвэлмаа руу хялалзав. Жолоочийн царай бас хувиран газар нулимаад машинаа асаан пижигнүүлэв. Энэ бүр дээр Цэвэлмаагийн дотор шижигнэн донсолсон боловч эм бэлтгэлийн нярав эмэгтэй машины нь ард өөдөөс нь харан суухад бага зэрэг тайвширчээ. Тэр хоёр насаар үе тэн зан байдлаар ч адил даруухан, гагцхүү ялга нь нярав эмэгтэй биеэр бүдүүвтэр ажээ. Цэвэлмаа урьд өмнө нь юм авах бүрдээ энэ эмэгтэйгээс авч байсан тул танил тал болсон байв.
    Тэр хувиараа түүнтэй аар саар юм ярилцан сэтгэл нь тавигдав. Гэвч тэр хоёрын хоорондох зайд байгаа хорин литрийн шилтэй спирт машины донсолгоонд цаг ямагт дэнжигнэн амар заяа үзүүлэхгүй байжээ.
    Мөнөөх газар нь очоод нярав эмэгтэй агуулахынхаа хаалгыг нээхэд Эрэнцэн мөн л яаран гүйж очив. Савхин дээлээ тайлж хаянгуут цаасан ууттай 60 кг-ийн наанги шороог сэвхийтэл өргөн авчирч машин дээр хаяв. Цэвэлмаа хэрвээ би ганцаараа яваасан бол барахгүй л байж дээ гэж бодон Эрэнцэнд баярлав. Тэгээд бүх авах зүйлээ гүйцэтгэсэн тул жолоочийн ажил хэрэгт үнэхээр их саад болж байгаагаа санан зовнив. Yнэхээр ч жолооч амь тэмцэн яваа ажээ.
    -Суугаарай! Суугаарай! гэж хашгирангуут машинаа асаан хаалга тавхийтэл хаах нь сонсдоно. Зам зуур үе үе сүрхий донсолсон боловч ашгүй азаар ямар ч юм гэмтсэнгүй.
    Цэвэлмаа эмнэлгийн газар ирэхтэйгээ зэрэг Эрэнцэнтэй хамт бүх юмаа дотогш оруулж жолоочийн машиныг судлан саян нэг санаа амрав. Гэвч юмаа тоолж үзтэл, үзүүр нь янз бүрийн өрөм суулган шүд өрөмддөг “нокник” гэдэг багаж дутчихжээ. Цэвэлмаа үүнийг мэдээд сандрахын чацуугаар үнэ жаран төгрөг. Хэрэв алдаж осолдсон бол гурав нугалж төлөх тул бүр ч сандран Эрэнцэн дээр орж хэлэв.
    Эрэнцэн бүдүүн гэгчийн тамхи ороон баагиулж толгой дээгүүрээ цэнхэр утаа эргэлдүүлэн тавтай сууж байснаа Цэвэлмаагийн үгийг дуулахтайгаа зэрэг босон харайж хоёр мөрөө нэг нэг тэмтэрснээ нүдээ том болгон ширтэж,
    -Авсаан! Бүр гараараа аваад машинд хийснээ санаж байна гэв.
    Цэвэлмаа, түүний царай анх цайраад дараа нь минэрэн улайрахыг ер анхаарсангүй, зөвхөн өөрийнхөө чухал багаж алдсан тэгээд зуун наян төгрөгийн төлбөрт орсноор ар гэрийнхэндээ юу гэж хэлэх билээ гэж сандрав. Гэвч горьдлого тасрав гэж бодсондоо яаран гарч жолооч дээр очин машины нь нэгжиж гарав. Тэгтэл жолооч,
    -Заа хүүхэн чи бас ямар гай тарих гэж явна? гэхэд Цэвэлмаа мөн л хамаг үнэнээ тоочив.
    Жолооч дуулахтайгаа зэрэг нүдээ том болгон хэлээ нэг гаргаснаа за суу! Одоохон нярав хүүхэн дээр очдог хэрэг! гэв. Эгшин зуурын дотор машинаар хүргэнэн тэр дорхноо агуулахын хашаа руу шууд давхин ороход нярав эмэгтэй хараахан явж амжаагүй байв. Цэвэлмаа машинаас буун харайж учир байдлаа яаран тоочиход нярав эмэгтэй:
    -Авсаан! Би өгснөө сайн мэдэж байна гэв. Иймд Цэвэлмаа бүр мухардаж “Заа дүүрчээ бүтэн нэг сарын цалин” гэж бодохоос өөр юу ч санаанд нь үгүй болов.
    Жолооч хажууд нь дэмий гайхахдаа машинаа нэгжээд дараа нь өвөр түрийгээ тэмтэрснээ миний өвөрт ч хаанаас орох билээ гэж өгүүлэв. Нярав эмэгтэй зовнисон царай гарган:
    -Та нар л замдаа гээж дээ... Гэтэл энэ машинаас хаягдмааргүй л юм даа. Юу ч гэсэн буцаж очоод сайн эр! Хүнд заримдаа унаж байгаагаа эрнэ гэгчээр юм тохиолддог юм шүү. Түрүүн та нартай ирсэн тэр хү чинь хүртэл савхин дээлээ мартчихсан байна лээ гээд авчирч өглөө. Машин аажмаар хөдлөв. Хоёр гурван зуун метр явж байтал өмнөө нь нэг дугуйтан хүн гарч ирэв. Тэр хүн газрын өөд бахардан ухаангүй жийж хажуугаар нь гялсхийн өнгөрөхөд Цэвэлмаа танил жолоочийн хажуугаас татаж,
    -Хүүе зогсоорой! өнөөх савхин дээлээ мартсан хүн маань өнгөрөөд явчихлаа гэхэд,
    -За яршиг!  Энүүхэн хооронд зогсож юу хийх юм. Нярав хүүхэнтэй уулзаад дорхноо эргээд ирнэ биз гэж жолооч хэлэв. Yүнээс цааш тэр хоёр юу ч ярьсангүй. Цэвэлмаагийн толгойд бүтэн сарын цалин, нөхдийн өмнө нэр хүндгүй болох явдал, их эмчийн өмнө юу гэж хэлэх билээ гэсэн гурван зүйлийн асуудал зогсоо зайгүй эргэлдэнэ.
    Жолоочид ч мөн юм ярих хүсэл байсангүй. Нас ахиж үрчлээ суусан хөх нүүрний нь атираанд хүнд өлзий болоогүйдээ гунин гутарсан шинж тэмдэг тодхон үзэгдэнэ.
    Цэвэлмаа түргэн тусламж дээр ирж машинаасаа буугаад тэндээсээ ажил руугаа явлаа. өнөөх багаж бүрэн алдагдсаныг тодорхой мэдэж байгаа боловч түрүүчийнхээ авчирсан юмыг дахин үзээд бодол болон суужээ. Хэдэн минутын дараа Эрэнцэнг тасалгаандаа ирэхийг мэднэ. Савхин дээлээ авахаар орж ирэхгүй байгаад нь мөн л надад уурласаар байна уу гэж нэг үе сэтгэл нь зовнисноо түүний нөхрийг үл хайрлах хуншгүй зан гаргасны нь санан эгдүү нь хүрчээ. Тэгээд савхин дээлий нь шүүрэн авч гараад Эрэнцэнгийн тасалгааг нээхтэйгээ зэрэг
    -Май! Yүнийгээ ав гэж гар руу нь шидэв. Гэтэл савхин дээлий нь дотоод өврөөс нарийхан хайрцагтай хүнд юм суга үсрэн шалан дээр унав. Энэ даруй Эрэнцэнгийн царай зэвхий цагаан болжээ.
    Цэвэлмаагийн нүдэнд газар унасан хайрцгийн нүүрэн дээрх “нокник” гэж томоор бичсэн үг нь харагдав. Тэгээд хоёулаа хөдөлж чадсангүй. Цэвэлмаад ч хэлэх үг олдсонгүй. Бараг нэг минут болсны дараа Цэвэлмаа бүх нүглийг өөрөө хийгээд, өөрөө бусдад баригдаж байгаа юм шиг нүүрээ буруулан гарав. Нэг мэдэхэд ширээнийхээ хажууд суугаад гараа зөрүүлэн тавьсныхаа дээр толгойгоо хаян мэгшин уйлж байв. Түүнээ өөрөө мэдээд миний уйлахын хэрэг юу билээ гэж бодон толгойгоо татан ававч сэтгэлд нь нэг их гомдол нэг их гутамшиг эргэлдэн тэсэхүйеэ бэрх ажээ. Толгойгоо сул тавин дахин уйллаа.
    Гэтэл хаалга сэмхэн онгойж нэг хүн орж ирэх шиг болоход нь Цэвэлмаа, “юу болоов” гэж асуувал юу гэж хэлэх билээ гэж бодон сүүлд нь толгой өвдөөд гэж хэлэхээр шийдлээ. Гэвч тийм асуулт ч тавигдсангүй, хүн орж ирлээ гэж бодсон эндүүрэл мэт болсон тул толгойгоо татан авч ажиглатал өнөөх “нокник” өөрөө хөл ороод хүрээд ирсэн юм шиг урьд нь тавиастай байв. Yүнд Цэвэлмаа баярласан ч үгүй, гайхсан ч үгүй. Харин Эрэнцэнгийн гэв гэнэт уурлаж, уурласан тэр уураараа айлган сүрдүүлж явсны учрыг сая олж “зарим хүмүүсийн зүв зүгээр байснаа гэв, гэнэтхэн уурлах нь заавал нэг учиртай байдаг байжээ” гэж бодсоноо, амин хувиараа хүнд шүд хийдэг хувийн шүдчингүүд шинэ багаж хэрэглэлээр хангагдсан байдгийг ихэд гайхаж явдаг байснаа санав.

    НЯН ХОРХОЙ


    Төрүүлсэн үр эрүүл бол гэр дүүрэн баяр хөгжөөн, хэрэв хамрын жаахан шуухинаатай бол баахан зовуур тэгээд уул өвчин хүндэрч амьсгал нь хөөрвөл гэр бүл дан түгшүүр болдгийг үр төрүүлж, өсгөн бойжуулсан эцэг эх яахин эс андах вэ?
    Ээ дээ мөн ч хэцүү шүү дээ.
    Энэ ёсоор Балдангийн 7 сартай хүүхэд нэг өвчин хүрсэн нь хүндэрч бүх гэр бүлээрэа айн сандарч байгаа ажээ. Гэрийн хаалга зөөлнөөр нээгдэн, нүүрэндээ нэлээд үрчлээтэй, нүдний гал буурангуй, эцэнхий цагаан царайтай, өндөр туранхай өвгөн эмчийн орж ирэхэд зовуурт дарагдсан идэр эр Балдан толгой дээш татан босож:
    -Ашгүй та ирэв үү? Yдшийн харанхуй болох тусам таныг ирэхгүй байх гэж сэтгэл зовж байлаа гэж инээвхийллээ. Ингэж эцэг Балдан баярлах боловч сэтгэлийн түгшүүр хэвээр, харин ч энэ эмч хүүгий минь үзээд юу гэж хэлэх бол гэж зүрх нь лугшин цохино.
    -Би замдаа өөр өвчтөн дайран оройтов гэж өвгөн эмч хүн амьтны айн цочихоос болгоомжлох мэт аяархан ярьдаг заншлаараа өгүүлж, доош даран өмссөн хар хурган малгайгаа авав. Чухам нарийвчлан тоолбол хэдэн зууд хүрэх боловч тоомсоргүй хэлэхэд тав арван ширхэг гэж хэлж болохуйц шингэн цагаан халимаг үс нь ар дагзныхаа хуйхыг даган гарсан нь илэрхий. Ингээд эмч зузаан хөвөнтэй даавуун бээлийгээ сугалан авч хүнд хөдөлмөрт эвдрээгүй нарийхан хуруутай цэвэрхэн гараа гарган пийшинд ойртуулан дулаацуулаад:
    -За үзье дээ гэв.
    Yр төрүүлсэн эх Жавзан орныхоо урд энхрий үрээ элгэндээ тэврэн сууж байгаа билээ. Нөмөрсөн дээлийнхээ энгэрийг сул тавин хүүгээ гаргаж нимгэн цагаан өлгийд боосноо тайлав. Хүү нь мах мяраа алга. өвчин нь ихэд ужигран хүндэрснээс амьсгалах бүрдээ сэтгэл зовмоор янцаглана.
    Эмч чагнуураа хүүхдийн цээжний ар өвөрт залхуу хүрэм удаан тавьж чагнахад, зөвхөн зүрх донсолгосон бяцхан зүрхний сулхан цохилт булингар болсон уушгины хэржигнэсэн авиа баригдан сэтгэлд нь зовуур төрүүлэв. Чагнуураа аваад эмч цаг нөгцөөх байдлаар урт нарийн резинэн гуурсан хоолойгоор нь хуруугаа нэг үе ороон, нэг үе буцаан гунигт царайгаар доош ширтэнэ. Сэтгэлд нь энэ ямар өвчин вэ? гэх нэг асуулт, энэ өвчин эдгэрэх болов уу гэсэн хоёр дахь асуулт, гуравт нь өвчний үүссэн шалтгаан юунаас вэ? гэх гурван асуулт нэгэн зэрэг орж ирэх боловч аль аль нь шийдвэргүй эргэлдэх аж.
    Гэрийн хүмүүс эмчийн амыг хүлээн ширтэнэ. “Хүнд л байна даа!” гэж санаж байгаагаа санамсаргүй хэлсэнд эх нь уйлав. “Эвий минь тэсэхгүй байх” гэж хүүгээ элгэндээ тэвэрч мэгшив. Халуун тунгалаг нулимс зовхинд нь мэлмэрэн хацраа уруудан бөмбөрсөөр хүүгийн нимгэн өлгий дээр ширхэг ширхгээр дусална. Эцэст нь мөн үхэх биз гэж горьдлого тасарсан муухай юм бодогдохоос өөр юм юу ч үгүй байна. Магнайд нь хүйтэн хөлс бурзайж, царай нь хар бараанаар түгших аж. Эмч тэдний сэтгэлийг хэрхэн тайвшруулах билээ гэхдээ:
    -За гайгүй биз. Энэ байтугай үүнээс доор орсон хүүхэд эдгэрэх нь бишгүй байдаг шүү дээ гээд чухам хүүг хэрхэн эдгэрүүлэх дээр хамаг ухаанаа дайчлав. Гэрийн дотор мөн л чив чимээгүй байгаа бөгөөд эмч:
    -Энэ таны анхны хүүхэд үү?
    -Иш үгүй. Гурав дахь нь гэж ард нь янгинасан дуутай эмэгтэй хүн чичирхийлсэн хоолойгоор өгүүлэв.
    Энэ бол эмэг эх. Нас сүүдэр ахихын хэрээр үхэл хагацал гэдгийг удаа дараалан үзсээр байгаад уйлах нулимсаа барчихсан мэт нүд нь хуурай байх боловч өвчтэй хүүгийн тухайд эцэг эх хоёроос давуутай зовон, хаана юун дээр байгаагаа ч мэдэхээ больсон хүн гэвэл энэ л байгаа билээ.
    -Түрүүчийн хоёр нь яасан бэ гэхэд эмэг эх,
    -Иш чухам лай. Нэг дэх нь гурван сар хүрээд юм болоогүй. Хоёр дахь нь өдий чинээ болж ирээд бас юм болоогүй. Эх Жавзан хажуунаас:
    -Тийм ээ! Одоо бас л үүнээ алдах юм байлгүй дээ гэж үг нэмэрлэн мэгшин уйлав. Эмч:
    -Түрүүчийн хоёр чухам ямар өвчнөөр тогтоогүйг мэдсэн үү? гэхэд эмгэн:
    -Одоо мэдэхгүй юм даа гээд санаа алдаад:
    -Түрүүчийн хүүхдийг эмнэлэгт хэвтүүлж амжаагүй. Би чухам өөрийн гараар хүн хийж авах гэж төрсөн өдрөөс нь эхлэн ноцолдсон юм. Хоёр дахь дээр нь урам зориг хугаран аль болохоор хол хөндий байхыг бодож билээ. Гэтэл миний үр хүүхдийг өсгөн бойжуулахыг хүссэн уян хатан сэтгэл эрүүл энх таван сар болоход нь одоо ч гайгүй биз гэж ирж маллаад зургаан сар хүргэн алдсаныг хэлэх үү гээд эмгэн гутран зангирсан хоолойгоо шүлс залгин засав.
    -Тэгээд та ямар өвчин байсныг мэдэхгүй юу? гэхэд,
    -Мэдэхгүй юм даа. Эмнэлэгт хэвтүүлэн биеэр нүд цавчуулалгүй ширтэж байсан боловч ухаангүй сандран тэвдэхийн эрхээр эмч доктор нар чухам юу юу ярьж байсныг ер ухаарч байсангүй гэлээ. Ингэхэд эцэг эх хоёулаа албан ажлын хүн болохоос гадна эх Жавзангийн хөх хүүхдээ бүрэн дүүрэн цатгаж чаддаггүйгээс энэ эмгэн хэдийгээр ам бүл тусгаар байдаг боловч гэр орноо орхин энд ирж ач үрээ өсгөн бойжуулахад оролцохоос өөр аргагүй болдог нэг шалтгаан байдаг аж.
    Хүүхдийн дорой янцаглалт гэнэт ширүүсэхэд хүмүүсийн царай цонхийн цайвар болон цочив. Энэ үед эмгэн эх одоо хээгээ барсан хэрэг гэсэн шиг.
    -Хуучнаар бол энэ айлд буг шингэсэн юм уу? Эс бол энэ хоёрт үр хүүхэд тогтох хувь заяа алга гэж ярьж байснаа таслав.
    Хүүхдийн амьсгал улам ширүүссэнээ ханиах болон хувирахад нөгөөдүүл бүр сандраад амаа өмөлзүүлэн уйлж эхлэхэд “Хүүе! Хүү юм идэх гэж байгаа бий” гэж шивгэнэцгээв. Хүү нээрээ идэх юм эрэлхийлэх бололтой улаан ягаанаа алдан омголтсон цайвар уруулаа цорволзуулан, уйлах нь чангарахад эмэг эх пийшин дээр бэлэн байсан халуун усанд дүрээстэй байгаа бяцхан лонхтой сүүг шүүрэн авч аманд нь угж углан хүүгийн өмнө харайн хүрэв. Тэгснээ,
    -Ээ гэж уулгалан шилтэй сүүгээ хойш татан угжийг амандаа аваачин шовхийлгэн сорсонд эмчийн дотор зарсхийн донслов.
    Эмгэн хүүгийн сүүний халуун хүйтнийг өөрийн амаар шалгадаг байжээ. Yүний урьдхантай эмч үхлийг сэхлээр хэрхэн булаах билээ гэж бодон бодон доош ширтэж суусан бол одоо энэ эмгэнд ямар л өвчин байваас хүүд өөрийн эрхгүй халдварлах шүү дээ гэхээс өөрийг бодохгүй болов. өнөөх угж хүүгийн булбарай аманд хийгээд эмгэн хуучин суудалдаа эргэн суухад эмч түүний нүүрэн дээр анх удаа нүдээ тусган харав. Царай нь цонхирдуу болж ирээд, хацар дээрээ улбар хүрэнтэй бөгөөд тэр улбар хүрэнгийн нь тойронд аалзны шүлс мэт олон ягаан нарийхан судалтай, нүд нь хар хүрэвтэр болж ирээд арван хэдтэй охидын мойлон хурц өнгөөр гялалзана.
    Иймд эмгэнийг залуудаа юутай сайхан гуа үзэсгэлэнгийн манлай байсан бол гэж бодмоор ажээ. Гэвч эмийн нүдэнд тийм биш харин аймшиг! Хүүхэд багачуудын дэргэд байж үл болох өлзийгүй бие, хохимой толгой л санаанд нь орно. Ийнхүү сэтгэлд нь маш муухай эвгүйцэл төрснөөс эмч доош харав. өвчтэй хөвгүүнийг одоохон эмнэлэгт хэвтүүлэхийг хэлье гэж шийдвэрлэн бодсоноо, үгүй болохгүй эмнэлэгт хэвтүүлэхээр эмгэн хамт хэвтэх нь магад. Тун үгүйдээ байн байн эргэн очиж байх нь лавтай шүү дээ. Гэвч бас өнөөдөр оргүй учир хэвтэхээр ээлж хүлээсэн хэд хэдэн хүүхэд байсан гэж бодон, хэлэх гэснээ болив. Тэгээд хэрхэхийг бодох зуур өөрийн мэдэлгүй толгой эргүүлэн эмгэний нугалан босгосон  өвдөг дээрээ сул тавьсан баруун гарыг ажсан аж. Тэр гар тун цэвэрхэн. Ганцхүү нарийвчлан ажиглавал хурууны нь үзүүр бүдүүн бадир болж ирээд хумс нь бэмбийн махандаа шигдэн орсон шиг байх бөгөөд үүгээрээ тэр гар муу муухай болсон зүйлгүй байлаа. Гэвч эмчид үрс нялхас бүхэнд аймшиг учруулах хувхай ясан сарвуу болон үзэгдэв.
    -Эмч минь энэ хүүхдийг одоо яана вэ? гэж аль түрүүнээс хойш эмчийн амыг хүлээн суусан эцгийн өгүүлэхэд эмч элдэв төрлийг бодохоо орхин,
    -Хэрэв та бүхэн зөвшөөрвөл энэ хүүхдийг одоохон буруулууштай байна гэв. Хүмүүс гайхав. Эмчийг тойрон суугаа хүмүүс хувь хувийнхаа чихэнд үл итгэх байдлаар бие биеэ харав. Түүний эцэст эмгэн,
    -Yгүй та юу гэв ээ?
    -Энэ хүүхдийг буруулах л хэрэгтэй.
    -Яаж? Эмгэн нүдээ том болгон одоо хуучны журмаар уу?
    -Тийм дээ. Хэрэв та бүхэн зөвшөөрвөл би өөр дээрээ авч эмчилье!
    -Иш тэг. Хаана ч яахав. Ганц хүн л болбол барав гэж эмгэн дуу алдав. Сэтгэлд нь ингэж гэмээн хүн болж магад гэсэн горьдлого төрөх аж. Эхэд нь бол горьдлого алга. Яасан ч нэмэр байхгүй, нэгэнт бодсондоо дарагдсаар...
    Эцэст нь горьдох горьдлого байтугай, санах ч юм алга. Ухаан санаа нь аль хэдийн тагжирсан чигээрээ байв.
    Гэрт дахин чив чимээгүй болсны дунд эмч “Хүүгийн амийг эс аварвал урьд хоёр удаа, хоёроосоо салсан эцэг эх хоёр юутай их гашууныг эдлэх билээ” гэж төлөөнөөс нь зовж хөлс чийхруулав.
    -За та минь шийдэцгээе! Хүүгий амийг үхлээс хагацуулахад ганц секунд боловч их үнэтэй шүү дээ гэж шивнэх адил аяархан хэлэхэд, эхийн санаа сая шулуудан, дулаан манцуйд боож эхлэв.
    Гэвч эмчийг тосон авахад, авруулахад биш, аюулт хар хүчинд автагдан алдаж байгаа юм шиг уруул цорволзуулан гар нь элгэндээ салганан үлдэв.
    -Би хүргэж өгье гэж эцгийн босоход эмч:
    -Зүгээр хүргэж өгөх явдалгүй. Харин маргааш манайхаар эргээрэй гэв.
    Хөвгүүнийг харанхуй шөнийн хүйтэн жаварт аван одоход, ард нь эмэгтэй хүний енгэнэх авиа шинээр бий болов. Энэ бол мөнөөх л эх. Эх Жавзан доош атиран ороо түшин бөгтрөн унаж нүүр даран урьд урьдынхаас илүү өрөвдөлтэй мэгшин уйлав.
    -Жавзан минь муу ёр, битгий уйл! Энэ эмч хүүхдэд сайн гэж алдаршсан нь жирийн хэрэг биш, бүр учиртай хүн бололтой гэж эмгэний ятгахад Жавзан амьсгалаа албадан хурааж дуугүй болов.
    -Нээрэн энэ эмчээс өөр одоо цагт өвчтэй хүүхдийг буруулъя гэх мөртөө өөр дээрээ аван явах хүн хэн байх билээ. Ээ дээ одоо л нэг хүүхдийн амийг аврах оточ маань л биеэрээ ирэв бололтой гэх мэтийг эмгэн үргэлжлүүлэн ярьж гарлаа. Жавзан бол бараг мухар сүсэгтэн биш, бурхан байхгүй гэдгийг дамжиггүй итгэн, дуу хоолой нийлүүлнэ. Гэвч хоёр үрээ алдсанаас хойш чөтгөр гэгч байдаг шиг санагдсан, цаг ямагт хий юмнаас айн сүрддэг болсон бөгөөд түүнийхээ дээр хүнд оногдсон хувь заяа, үнэн дайрах лай ланчиг байна гэж үнэхээр итгэдэг болсон ажээ.
    Төрүүлсэн эхийнхээ ийм яриаг Жавзан дэмий итгэн сэтгэл тайвширна. Гэлээ ч шөнө нойргүй. Хүүгээ үхчих байх гэж зовнин нэг хэсэг уйлна. Эдгэрэх болов уу гэхдээ дэмий баярлан бас уйлна. Энэчлэн гэдэс нь өлсөж байгаа болов уу! Урьд үзээгүй хүнээс бишүүрхэн эх намайгаа эрэн уйлж байгаа болов уу? Шөнө дундын хэрд сэрэн хөхөө хөхдөг юмсан гэхчилэн олныг бодох бүрд нулимс дуслуулан дэрлэсэн дэрээ нэвт шувт норгоно.
    Хажууд нь Балдан дув дуугүй дүйрсэн толгойгоо дэрэн дээр тавимагц хагас унтан эхнэрийнхээ үе үеийн мэгшилтийг зүүдлэх шигээр хүлээн авч байжээ.
    Эмгэн эднээс тэс өөр. Урьд өмнө энэ гэрт үр хүүхдийн амийг аваачих буг шулам байнга шингэснээс ач хөвгүүнийг минь зовоон тарчилгаж байна гэж цаг ямагт айн сандарч байсан бол одоо ач хүү тэр бугаас буруулагдсанаас заавал эдгэрнэ гэж итгэснээс яс сэтгэл хоёр нь нэг зэрэг амраад ухаан жолоогүй унтаж байгаа билээ.
    Балдан, Жавзан хоёр өглөө эрт гэдэг нь аргагүй эмчийн рүү явлаа. Хэн хэнийх нь сэтгэлд хүү амьд болов уу, үгүй болов уу? гэсэн түгшүүр эргэлдэх боловч бие биендээ хэлэхээс халшран дуугүй явна. Эмчийнд ойртох тусам сэтгэлийн түгшүүр нэмэгдэж хөл нь удааширна. Хэдэн арван айлын орон сууц буй гурван давхар байшингийн гол хаалгаар ороод шат өөд авирахад бүр хэцүү. Тус бүрнээ амьсгаадан бие биеийнхээ ард орохыг хичээх мэт болцгоов. Балдан өөрийн эрхгүй түрүүллээ.
    Хоёрдугаар давхарт гараад хаалга аяархан тогшив. Жавзан гарч ирээд хүүгийн тухай юү хэлэх бол гэхээс зүрх нь цохилон амьсгаадна.
    Хаалга нээгдэн цал буурал үстэй нэлээд махлаг болоод нүүрийн өнгө тослог, өндөр настай эмгэн гарч ирэв. Энэ бол эмчийн авгай. Идэр залуудаа үр хүүхэд олныг төрүүлээд эцэст хойдод нь үрийн үр, ач хөвгүүд, охидыг үргэлжлүүлэн бойжуулахад орсон нэг ёсны нялх нярайчуудтай үүрд ороолдох зовлонтой, нэг ёсны хэн бүхний баяр баясгалан болох балчир багачуудыг өсгөн бойжуулах өндөр их заяатай, ачит эх энэ байжээ. Эмгэн гарч ирэнгүүтээ өглөөний мэндийг тайвнаар мэдээд:
    -Та нар чинь урьд шөнийн өвгөний хүүгийн ээж аав нар уу? гэж инээмсэглэв. Нөгөөдүүлийн сэтгэл ашгүй нэг онгойв.
    -Тийм ээ гэж нэг зэрэг хариуллаа. Эмгэн улмаар баяр баясгалангийн дүр үзүүлэн,
    -За тэгвэл орцгоо! дүү нар минь!
    Балдан, Жавзан хоёрыг дотогш аваачин нэг өрөөнд оруулав. Хүү нь тэнд тайван нойрсож байв. Амьсгал авах бүр дээр дан муу зүгийн юмсыг бодон тийм гэх тэмдэггүй болтло тарчилж байсан эцэг эх хоёрын нүдэнд эдгэрэх төлөвтэй болсон шиг үзэгдэнэ. Гэвч үнэндээ тийм биш уг өвчин оройн цагаар ширүүсэж, өглөөний цагаар намждагаараа намжаад байгаа бөгөөд гэтэл Жавзан хүүгээ одоо эдгэрч байна гэж бодохоор үл барам өнөөх мухар сүсэгт эхийнхээ дэмий яриаг шууд итгэхэд хүрэв. Хүмүүсийн хөлийн чимээнээр хүү нь сэрж өвгөн эм ч ирлээ. өглөөний мэндийг энх амгалангаар мэдээд, эцэг эх хоёрын тарчилсан сэтгэлийг тайвшруулахыг бодолхийлэн хүүгийн нүүр өөд харан инээмсэглэв. Шөнийн явдлаас эмэг эх, түүний хохимой болон үзэгдсэн нүүр царай, хувхай ясан хуруу, хумс хийгээд ариунаас ариун б айвал зохих угжийг амандаа хийн шовхийлгэсний нь санах ажээ.
    -Ашгүй танай өвөө эмгэн ирэх гэсэн үгүй юу? гэхэд Жавзан:
    -Yгүй, ирэх байтугай хүүг маллахаас түр хөндийрсний завшаанд гэртээ харьж хэд хоног амрах гэнэ билээ гэж гоморхон хэлэв.
    -Аа тийм үү? Ер нь нааш нь ирүүлэх хэрэггүй шүү дээ гэж яриагаа төв болгон өгүүлснээ хүүгээ хөхүүл, хөх чинь сүүтэй биз дээ. Жавзан баярлан хүүгээ хөхүүлэв. Хөх нь сэтгэл даган ивэлж хүү нь ивэлтийн дагуу таалан хөхнө. Энэ бол ёстой эх үр хоёрын ариун барилдлага.
    -Эхийн сүшү хүүхдэд маш чухал. өдөрт гурван удаа ирж хөхүүлж бай гэхэд Жавзан эмчид чин сэтгэлээсээ баярлан,
    -За гэлээ. Yүнээс хойш эцэг эх хоёр хүүгээ эдгэрнэ гэхээс өөр юү ч бодохгүй болжээ. Гэтэл хүү нь тийм амархан сайжирсан биш шөнийн цагаар халууран амьсгаадах нь нэлээд хоног үргэлжилсэн бөгөөд заримдаа өвгөн эмч өөрөө сандран алдарт эрдэмтэн эмчийг урин ирүүлж санал зөвлөгөө авч байв. Эмгэн нь хүүхдэд үдшийн тунгалаг агаар амьсгалуулах гэж тэврэн гадагш гарч орой болгох, өглөө мөн л агаар амьсгалуулахаар үүр цүүрээр босохоос эхлэн, унтах нойр, идэх хоол, уух эм... бүхэн дээр нь хамаг анхаарлаа тавьжээ. Анхны үед эмгэн эгээ л өвгөн шигээ үр хүүхдээсээ хоёр удаа дараалан хагацсан хөөрхий хоёрыг дахин элэг голы нь харлуулахгүй юмсан гэж биеэ албадаж байсан бол харин өөрийн нь бие эцэж цуцахын хэрээр өвчтэй хүүд ухаангүй хайртай болж орхисныг хэлэх үү? “Ээ дээ энэ миний өтөлсөн бие ч яамай даа, ганц энэ хүү! Yхүүлж орхивол амьд явахын хэрэг алга” гэж бодох болсон билээ.
    Yнэхээр хөрч даарах, эцэж цуцахыг мартан зүтгэсний ачаар хүүгийн өвчин нугарч эдгэрэх тийш ханджээ.
    Гэвч өчнөөн их явдал болсныг, өдөрт гурван удаа ирж хөхөө хөхүүлдэг залуу эх үл мэднэ. Эцэг ч бүр мэдэхгүй. Учир нь гэвэл эмч тэдний сэтгэлийг зовоохгүйсэн гэхдээ хамгийн хүнд үед боловч зүгээр, хүү чинь удахгүй эдгэрнэ гэдэг байжээ.
    Тэгээд эдгэрэх төлөвтэй болж ирэхэд сая өөрийн нь сэтгэл онгойн тайвширчээ.
    Ингэхэд уг явдлын үнэн учрыг төдий л мэдэхгүй байгаа эцэг эх хоёрын сэтгэл цаг үргэлж мухар сүсэгт татагдан эргэлдэнэ. Түүгээр ч үл барам манай гэр оронд нэг буг чөтгөрийн юм хоргодсон гэж бодох болсны улмаас бүх эд хогшлоо үгүйн хийн, шинэтгэхийг хоор зуураа тасралтгүй хэлэлцэнэ. Гэтэл бас өөрийнхөө эмгэнд хайрт хүүгийн хэрхэн засарч байгаа болон эмчийн хэлсэн үг яриаг тухай бүр очиж хэлэхэд тэр нь ээ дээ гэж дуу алдан эмчийг жирийн хүн биш болгон сүсэглэхийн зэрэгцээ элдэв шалдав мухар сүсгийн юм нэмэн нэмж ярьж тэднийхээ сэтгэлийг улам дэвэргэнэ.
    Эцсийн удаа эмгэн ач хүүгээ овоо дориун болсныг сонсоод тэсгэлгүй баярлан эмчийнд очихоор явлаа.
    Ажлын цаг дуусмагц эмч байрандаа ирж өдрөөс өдөрт бяр чадал суун инээн сарвалзах дуртай болсон бяцхан хөвгүүнийг гар дээрээ аван аан уун, дээр дор өргөн өхөөрдөж байх үеэр хаалга сэм нээгдэн нэг хүн гэтэн мяраах мэт орж ирээд гэнэт эвий минь хөөрхий минь гэх тэнхэлгүй мөртөө жингэнэсэн нарийн авиагаар дуу алдав. Эмч цочин харахад өнөөх эмгэн!
    Эмгэний, эргэн тойрондоо аалзны шүлс мэт нарийн ягаан судастай улбар хацар, нүдний нь хурц хүрэн өнгө, гэгээвчээр туссан өвлийн нарны цагаан шаргал туяанд бүр ч тодорхой харагдана. Эмгэн, эвий минь, хөөрхий минь гэдгээ дахин дурдаж хүүхэд рүү уруул цорвойлгон гуйж гар сунгав. Эмч сандран хөвгүүнийг хойш татав. Хүүхэд бас эмгэнээс бишүүрхэн часхийн уйлж нөгөө өрөөнөөс эмгэн сандран гарч ирэв.
    Эмч эмгэндэ хөвгүүнийг өгч цааш орохыг дохив. Ийнхүү эмчийн сүрхий сандрахыг эмгэн тодорхой харж байгаа боловч намайг танихгүй байгаа юм болов уу гэхээс өөрийг үл бодох ажээ.
    -Эмч би ач хүүгээ эргэхээр ирэв шүү гэж хоолой чичрүүлэн хэлэв. Эмч хариу хэлэхийн оронд гунигтайгаар доош ширтэв.
    -Эвий минь! Таны минь ач. Одоо би түүнээ өвөр дээрээ аван эрүүл зулайгий нь үнэрлэе.
    -Yгүй та болохгүй!
    -Яагаад? гэж эмгэний хоолой зангиран нүүр нь үрчийв.
    -Та битгий муу юм санаарай. Би юуны урьд таны эрүүл мэндийг анхаарахыг хүсэж байна.
    -Яагаад вэ гэвэл? Та гэснээ эмч хэлэх гэсэн зүйлээ өөр тийш залахад эмгэн лавшруулж
    -Миний эрүүл мэндийг үү? Yгүй. Би эрүүл. Эрт дээр цагт нэг хэсэг тамир тэнхэл доройтон өвчинд нэрвэгдэж байсан боловч түүнээс хойш хамрын шуухнаа ч тоотойхон хүрэв.
    -Аа тийм үү? Эмч нүүрийн нь түргэн зуур эгцлэн хараад нүдээ доош болгон хол хаян унжуулсан өнөөх өлзий бусын хуруу хумстай гарын нь дахин шинжлэх мэт ажив. Эмгэн дотроо “Ач хүүтэй минь юунд уулзуулдаггүй билээ” гэж гомдон гол харлаж, нүднээсээ нулимс дуслуулж эхлэв.
    -Yгүй та битгий зов! Ач хүү чинь одоохондоо бүрэн эдгэрээгүйгээс л ... гэмгэн үгий нь таслан,
    -Энэ таны зөв. Гэвч таныг ажихад та намайг түүнтэй минь хэзээ ч уулзуулахгүйг хичээсэн шиг. Аль миний муу санааных уу?
    -За гайгүй би урьдаар таны эрүүл мэндийг үзье. Болно биз дээ?
    -Иш бололгүй яах вэ. Эмгэн дээлээ яаран тайлах гэхэд,
    -Yгүй та тайлах хэрэггүй. Цаас аван та маргааш лабораторид... эмгэн бичгийг аван гарлаа. өөрийгөө эрүүл гэж бодно. Биеэ байн байн ажин чагнавч тун эрүүл. Ямар ч өвчингүй байгаа шиг санагдана. Эмгэнийг лабораторид очиход гэрэлд оруулан цээжний зургийг авчээ. Эмгэн түүнийг аван буцлаа. өөрийгөө мөн л эрүүл гэж бодно. Одоо ач хүүгээ өөр дээрээ задгай авна гэсэн бодол сэтгэлд нь тасралтгүй эргэлдэн хөл нь хөнгөрч  хормойго сэвэлзүүлэн гишгэлнэ. Эмчийнд ирээд өнөөх зургаа гаргаж өгсөнд эмч авч үзэнгүүтээ, зүс хувирган хөмсөг зангидав. Уг явдал өөрийн нь урьдчилан мэдсэнтэй яг нийлж байх бөгөөд одоо тэр явдлыг нэг шууд хэлье гэж бодсоноо, үгүй болохгүй. Шууд хэлснээс болж зүрх нь дэлбэрч ч болох шүү дээ гэж мөн л эс зүрхлэв.
    -За яая гэх вэ. Би таныг энэ удаа ач хүүтэй чинь уулзуулъя гээд эмгэнээ дуудав. Эмгэн яагаад энэ удаа байх билээ гэж дотроо гайхав. Гэвч эмчийн эмгэн хөвгүүнийг тэврэн орж ирэхэд эргэлзэх муу санаа нь даруй замхран сарвалзаж байгаа хөвгүүнийг яаран авъя гэхээс өөр юмгүй болсон бөгөөд эвий минь гэж дуу алдан урагш үсрэв. Гэтэл бас л саад. Эмч өөрийн эрхгүй сандран хоорондуур нь орж,
    -Та байз. Хүүхдийн биенд хүрч болохгүй.
    -Яагаад? Эмгэн өнгөлөг хүрэн нүдээ том болгон  хойш ухрав.
    -Та бол хүүхдэд халдварлах хурц өвчтэй хүн юм. Энэ бол эмчийн үг. Аль түрүүнээс аваад хэлэх гээд хэлж чаддаггүйгээ сандран тэвдэхдээ хэлж орхив, эмгэний сэтгэл палхийн дотор нь харанхуйлав.
    -Уушигны сүрьеэ гэж арайхийн хэлэв. Эмгэн одоо учрыг ойлгов. өнгөрсөн хоёр хүүхдийн ам нь хэрхэн ангалзан амьсгал хурааж байсан нь нэг зэрэг нүдэнд нь тусаж, ухаан алдан муужран унав. Эмч доош бөхийн бугуйгий нь бариад судасны нь цохилт ширүүн боловч амь биенд хал балгүй байгаад мөн л эмчлэх, эмчлэн эрүүл болгож ач хөвгүүнийг үүрд элгэнд нь тэврүүлэхийг л бодов. Иймд одоо эмгэн сэргээд юу болсныг энд дурдах хэрэггүй боллоо. Харин мэдүүштэй нь ахимаг настай хүний биед архагласан сүрьеэ өвчний зарим нь өөрт нь онцын аюулгүй байх боловч өөр бусад ялангуяа нялх багачуудад юухан хээхнээр дамжин халдварлаж маш их аюулд хүргэдэг гэнэ.

    ЯДМАА

    Цэвэрлэгч Дуламжав авгайн амьдралыг албан газрын том хашаанд суугч бүхэн шагшин хэлэлцэнэ. Уг хашаанд хэлтсийн дарга, аж ахуйн эрхлэгч, нягтлан бодогчийнх, бичиг хэргийн эрхлэгч, бусад ажилтан, албан хаагч суудаг байжээ. Тэдний ихэнх нь сар болгоны дундаж, шувтарга хоёроор ёс шиг мөнгөөр тасарна. “Yгүй энэ Дуламжав авгайнх яагаад болоод байна вэ? Авдаг цалин нь хоёр зуу гаруйхан байх атал, манайхаас дутуугүй, харин ч илүүтэй болоод л байх шиг” гэж хэлэлцэхээр барахгүй арга буюу мөнгөөр тасарсандаа тав арван төгрөг зээлдэхэд хүрнэ.
    Ингэхэд Дуламжав авгай тэднийг дотроо цаг үргэлж зэмлэнэ. өглөө бүр усны нүхэнд их бага талхны булангууд, өчигдрийн хоолны өөх тос нь алагласан үлдэц, тарган хонины нугалж мөлжөөгүй хүзүү, бод малын ташаагүй чөмөг мэтийн өдий төдий юмс хаягдсан байдгийг үзээд тэгж зэмлэнэ. Гэвч тэр хаягдал дөнгөж шувтрав уу? Yгүй юу, өсгий нь дөнгөж цоорсон эсгий гутал, ар оёдол ханзарч урд хоншоор халцарсан төдийхөн элэгдсэн зузаан дотортой савхин гутал, өнгө нь хир тос болсноос өөр онцын гэмтэлгүй хөвөнтэй өмд цамц мэтийн юмс яахын аргагүй хог дээр хэвтэнэ. Энэчлэн урин дулааны улирал дөнгөж өнгөрмөгц зуны урагдсан урагдаагүй янз бүрийн хувцасны зүйлс мөн л хог дээр. Yнэнийг хэлэхэд хүн тэндээс элбэг хувцаслаж болохуйц байдгаас Дуламжав авгай дээрх хүмүүсийн цалин мөнгө үл хүрэлцэх учрыг тодорхой мэднэ. Гэвч арга буюу мөнгө зээлдүүлнэ үү гэдэг үгийн ар өвөр хоёрт баахан тайлбар тавин орж ирэхэд нь “Yгүй та нар надаас үлгэр жишээ аваач” гэсэн сэтгэлээр эелдэгхнээр зээлдүүлнэ. Гэлээ ч нэмэр алга. Тэр ч байтугай дотроо юу бодон гаднаа инээмсэглэсний нь ч анхаарах хүн алга.
    Иймэрхүү явдал олонтаа өнгөрсний дараа Дуламжав “За энэ ч яахав, хэн хүний явдал надад ямар хамаатай биш, зүгээр ганц хүүдээ л эд мөнгө хоёрын юу болохыг таниулах нь чухал” гэж бодох болжээ. Хүүгийн нэр Ядмаа, царай дүгрэг, мяраа сайнтай, аль хар багаасаа цэвэрч нямбайд дасжээ. Одоо дөнгөж найман наст хүрч байгаа боловч хүн бүр хоолоо идэхийн өмнө гараа угаадаг ёстой гэж бодно. Yнэндээ тарган хонины хонгоны зөөлөн махаар хийсэн хоол олонтаа идээгүй боловч тарган хонины толгой, түүнээс арай давуу үнэтэй гэдэс цувдай гэгчээр төрөл бүрийн сайхан хоол хийж болдгийг тун сайн мэдэж, түүнийхээ дээр эхийнхээ шинэ сургамжийг хүлээн авах болжээ. Гэвч эх, хүүдээ элдэв долоон ерийн юмсыг үргэлжлүүлэн нуршсангүй. Хүн улс орондоо ариун шударга хөдөлмөрлөж гэмээн цалин мөнгө авна. Ингэхлээр мөнгө бол хөдөлмөр, Хөдөлмөр бол мөнгө! Иймд хүн мөнгийг хамаагүй зарж болохгүй гэж сургамжлан, дараа нь хөдөлмөр гэж чухам юу болохыг таниулахаар ажил дээрээ хоёр удаа аваачжээ. Эхнийхээ удаад Ядам, ээжийнхээ ажилд тус нэмэр болсон зүйлгүй. Бүгд арван хоёр тасалгаа доторх шил толь, цонх ширээ сандал, сав шүүгээг дэс дараагаар нь арчихад ар өвөрт нь дэмий бөндөгнөн гүйсээр байгаад бараг ядарч орхив. Гэлээ ч эхийн ажил ялгаа ч үгүй, тасалгаа бүрийг шүүрдэн цэвэрлэж угаадаг ажээ. Буцлах шахсан халуун устай том түмпэнд эх нь гараа дүрж таар шуудайн салбархайтай үргэлжлэн ороолдоход Ядам, ээжийнхээ ажлын хүндийг анх удаа үзэж, нүдээ бүлтийлгэн ширтэв. Бүх өрөө тасалгааг өргөн урт гудамтай нь шувт угаахдаа эх нуруугаа нэг ч тэнийлгэсэнгүйд өрөвдөн хайрлах сэтгэл төрлөө. Эцэст нь юм бүхэн гял цал болсны хувьд “Ээжийг минь хүмүүс ёстой идэвхтэн” гэж үздэг байх даа гэж сэтгэл хөдлөв.
    Yдшийн бүрэнхийгээр ээжийн өрөөсөн гарт зүүгдэн гэр рүүгээ явж байхдаа арваа нэг зүйлийг мартсан шиг эргэн харснаа, нэг талаар албан газрын гурван давхар цагаан байшинг бахдаж, нөгөө талаар ээжийнхээ гавшгайлан ажилласныг санан сэтгэл хөдлөв. Гэтэл эхийн авдаг цалин нь санаанд оржээ.
    -Yгүй ээжээ, таны цалин яагаад бага байдаг юм бэ?
    -Эвий минь гэж эх дуу алдсанаа,
    -Миний цалин бага юм биш ээ! Чамлаж яаж болох вэ? Зүгэр эх орондоо үнэнчээр зүтгэх нь чухал гэжээ.
    Yүний урьдтай Ядам хэн нэгэн хүний “Эх орондоо үнэнчээр зүтгэх бол өндөр үзэл суртал” гэж ярьж байсныг санан “мөн өндөр сурталтан ээж юм даа” гэж мөн л сэтгэл нь хөдлөв. Ядам ийнхүү өнөөдрөөс эхлэн ажил хөдөлмөрийг хүндэтгэх шинэ замд оров.
    Дараачийнхаа очилтод Ядам ээжийнхээ гял цал болтол цэвэрлэсэн цэвэрлэгээг ор мөргүй шахам болсныг үзлээ. Бие бие өөдөө харсан хаалганы хоорондох өргөн гудам хүмүүсийн хөлөөр дамжиж ирсэн шавар шороонд халтартан дарагдсан байлаа. Зарим нэгэн өрөөнд орж үзэхэд урж тасалчихсан цаасны өөдөс, тамхины урт урт шилбэ, үнс энд тэндгүй хаягдсан төдийгүй шалан дээр ус асгасан нь хүртэл үзэгдэнэ. Yүнд Ядам “Ээжийн минь чин сэтгэлээс зүтгэснийг ингэж үл хүндэтгэх хүн бас байх гэж үү?” гэж ой гутлаа. Ээжийнхээ ажиллаж эхлэхэд түрүүчийн байдлаар ар өвөрт нь дэмий бөндөгнөхийн оронд тус нэмэр болохыг бодов. Шил толиудаас нь аван арчиж эхлэхэд эх нь “Хүүе чи байг чадахгүй” гэж хориглов. Гэвч Ядам өөртөө итгэх бөгөөд гартаа авснаа чанга атган чадаж байгаа эсэхээ шалган үзэхэд үнэхээр чадаад байх шиг л байлаа. Нэг мэдэхэд даргын ширээний болор шилэн бумба гараас мулт үсрэн газар унаж “пиан” дуугарч эх нь “за би эс хэл лүү?” гэж гасаллаа. Энэ даруй Ядамын бүх ухаан мэдрэлд нарийн төмөр саваагаар толгой дээр янхийлгэн буулгах шиг болон харанхуйллаа. Түргэн зуур сэхээ авч доош харвал болор шилэн бумбанд нарс модон шилмүүс дууриалган гаргасан хээнцэр хээнүүдээс илбэ шидийн юмыг бодогдуулсан соньхон туяа татаж байдаг нь алга болж оронд нь бут үсэрсэн ширхэг нэг бүрээс “Одоо хэнд ч хэрэггүй болсоон” гэж гаслах мэт гялтганалаа. Ядам өөрийн эрхгүй хоёр гараа нүдэндээ аваачлаа. Том том дусал нулимс хойно хойноос бөмбөрөн гарч шал дээр дуслав. Эхийн сэтгэл хүүгийнх шигээ харанхуйлах боловч энэ хэрэг хүүгийн хүмүүжин хашрах явдалд эрхгүй нэмэр болж магадгүй гэж боджээ.
    -За яах гэх вэ? Нэгэнт хагалчихсанаас хойш уйлах хэрэггүй гэж аргадлаа. Ядам түрүүн эхийнхээ үгийг зөрчсөнөө гэмшиж сэтгэлээ барьж эс чадан арав гаруй минутын турш мэгшин гингэнэв. Эхийн ажил дуусмагц нүдний нулимс хараахан хатаж гүйцээгүй шиг байх боловч ерийнхөө байдлаар өрөөсөн гараас нь зүүгдэн буцав.
    -Ээжий минь ээ! Одоо таныг ажлаас тань хөөнө байх даа гэж санаа алдахад нь эх:
    -Yгүй хөөхгүй. Харин тэр бумбыг төлөх л болно доо.
    -Хэчнээн төгрөгөөр?
    -Ай даа хорин таваас доошгүй байх даа.
    Энэ үг Ядамын толгойг төмөр саваагаар дахин татах шиг болов. Ээж минь хорин таван төгрөгийг гурав дөрвөөс доошгүй өдөр ажиллаж байж олдог шүү дээ гэхээс ээжийдээ хэчнээн их гай учруулсан нь илэрхий. Ийнхүү Ядам “мөнгө бол үнэхээр хөдөлмөр болохыг бүрэн ойлгожээ. Намар Ядам сургуульд оров. Сурагчдын зарим нэг нь машин тэргээр хүргүүлэн ирээд багш нараар юм заалгах биш харин заахаар ирсэн юм шиг хүндлэгддэг хүүхэд байдгийг үзлээ. Мөн өглөө бүр гэрээсээ өндөр үнийн чихэр авчрах, эсвэл арав таван төгрөгийг эгээ л их цалинтай том хүний байдлаар өөрөөсөө гарган амттай сайхан юмсыг худалдан авч өөрөө идэхээсээ хажуугийнхаа болоод хойно өмнө суусан хүүхдүүдэд бэлэглэдэг хачин гайхалтай хүүхэд байхыг үзлээ. өөрийн болоод бусдын хувцас хунар урагдан тасрахыг өчүүхэн төдий юманд үл бодон дандаа л барилдах ноцолдохын дон туссан явдаг хүүхэд ч байна. Аль нэгэн дуулснаа улмаар өсгөн нааш цааш гүйн шивнэдэг сээтгэнүүр охин ч байна. Эдний нөгөө талд эмэгтэй хүүхэд мөртөө гурав дөрвөн километрийн холоос өсгийдөө төмөр тахтай хүнд гутлаар тас няс хийлгэн ирдэг хүүхэд байх бөгөөд энэ хүүхэд Ядамтай нэгэн ширээнээ суух болжээ. Эл дурдаж байгаа хүүхдүүд тэр ангийнхны гол нь биш, зөвхөн олноосоо онцлогтой юм.
    Олонх сурагчид зүгээр жирийн хүүхдүүд, тэр дунд Ядам аливаа юманд маш нямбай болоод өмссөн хувцас, үздэг ном дэвтэр энэ тэрдээ хачин нямбайгаар мөн л хувийн онцлогтойчуудын нэгэнд орох бөгөөд түүгээрээ Ядам сурч боловсроход хамаг анхаарлаа тавих ажээ.
    Гэтэл хүүхдүүд түүнийг дэвтрийн хуудасны ганц мөрийг дутуу орхихоос гол нь харлах харамч гэж үзэх болжээ.
    Тэр байтугай сургуулийнхаа байшинд орж ирэх бүрдээ гуталдаа наалдсан шавар шороог сайтар цэвэрлэдгийг нь “гутлаа хайрлахдаа энэ” гэж шоолно. “Yгүй ээ хүүхдүүдээ бид цэвэрлэгч эгчийнхээ хүнд хөдөлмөрийг хүндэтгэх ёстой шүү дээ гэхэд мөн аятайхан нэрэлхэв ээ гэж инээлдэнэ”. Хэрэв та нарын бодож байгаагаар гутлаа хайрладагсан бол гаднах хаалганы тэр арзгар төмөр дээр гутлынхаа улыг тэгж хайр найргүй үрэхгүй шүү дээ гэхэд зарим нь зөвшөөрөх боловч бусдыгаа даган мөн л шоолж гарна.
    Энэ жил Ядам хичээлдээ онц гарлаа. Дараагийн жилүүдэд ч мөн онц, сургуулийн захирал ба багш нартаа үнэлэгдэн явсаар тавдугаар ангийг даван зургаад орлоо. Ганцхан гэм нь бусадтай үл үерхэнэ.
    Анх сургуульд орсон өдрөөсөө эхлэн хүүхэд бүхнийг дотроо өөлөн, гаднаа бишүүрхсээр яваад зожиг болсон ажээ. Гэтэл нэг өдөр пионерийн хурал болжээ. Түүн дээр нэгэн ширээнд суудаг Туул гэдэг ганц дотных нь найз шүүмжлэв. Хичээл сурлагынхаа талаар үлгэр жишээ сайн сурагч боловч олноосоо тасархай хар амиа бодсон өөдгүй шинжтэй гэж арзайн босов. “Амиа бодсон гэж юугаа хэлнэ вэ? Хүүхдүүдтэй нийлье гэхэд тус бүрнээ өөтэй. Тэр мөртөө намайг тоодоггүй шүү дээ” гэж биеэ өмгөөлөв. Хурлын дараа гэр рүүгээ явж байхдаа Туулын шүүмжилснийг үргэлжлүүлэн бодов. өөрийгөө арван талаар өмгөөлөх тул гэрийнхээ гадаанаа ирмэгц тэр нь гадагш дэлбэрэх мэт хоёр нүдний нь нулимс өөрийн эрхгүй асгарна. Ээжийнхээ өмнө, хэрхэн шүүмжлүүлснээ гомдон мэдүүлэх байдлаар тоочин өгүүлэхэд эх нь нэг үе нүүр өгөн ажсанаа буруу харав.
    -Яагаад ээжээ гэж гайхан нулимстай нүдээрээ ширтэхэд,
    -Одоо үед бол хүн, хүнийхээ төлөө өдөр тутам эв санаа, хүч чадал хоёроо нэгтгэхийн хүчээр ажиллан амьдарна. Гэтэл чи ямар билээ. Хэнтэй ч үерхдэггүй. Yнэнийг хэлэхэд чи манай ангийн хүүхэд гээд энэ орон гэртээ хэнийг дагуулан ирж байлаа. Хэнийг ч тэгээгүй.
    Энэчлэн чи айлд очдоггүй. Гадагш гардаггүй, ядаж хүүхдүүдтэй тоглодоггүй. Ингэхлээр тэр шүүмжлэл үнэн байлгүй яахав.
    -Yгүй ээжээ тэд чинь намайг тоодоггүй юм.
    -Хаанаас даа чи өөрөө тэднээс хэт хөндий байдгаас тэр. Ядам дахин дуугарсангүй. Эхийнхээ үгийг цаг ямагт зөвд аван дагаж заншсанаараа дагахыг боджээ. Гэвч ингээд хүүхдүүдтэй үерхэнэ гэхэд оройнхоо хичээл давтдаг сайхан цагийг байн байн хаяад гэр оронгоор нь хэсэх юм уу? Yгүй бол гэртээ авчрах уу? Тэгээд бас өвөрт мөнгө төгрөгийн юм байвал үрэх, бусдынхыг ч үрэгдүүлэхээс эхлэн элдэв хэцүү явдлууд бодогдоно. Гэвч Ядам тэр бүхнийг тэсвэрлэн, найз нөхөдтэй болохоор шийдлээ.
    Нөгөө талд эх нь мөн л бодох болжээ. “Хүү минь зожиг яваа даа хар амиа бодсон олиггүй хүн болж магадгүй” гэхийн дээр яагаад ингэж хүмүүжиж байгааг нь эргэцүүлэн үзэхэд ядуугийн явдал. өмссөн хувцсыг нь аль болохоор ариун цэвэр явуулдаг боловч өнгө үзэсгэлэн муу, чанар байдлаар дорой, аягүй бол энд тэндээ нөхөөстэй байдгаас бусдад гадуурхагдах, өөрөө ч өөрийн эрхгүй бусдаас дөлөхөд хүргэдэг байж болох юм шүү дээ гэж бодогджээ. Тэгээд Дуламжав авгай юу юуны урьд хүүдээ хүний нүдэнд аятай дулаан харагдах хувцастай болгохыг шийдлээ.
    Баярын нэг өдөр Ядам, жагсаал дөнгөж тармагц ангийнхаа хоёр хүүхдийг дагав. Тэдний нэг нь аль дээр үеэс мөнгө чихэр хоёроор үргэлж туйлж явдаг Данбат гэгч байжээ. Одоо Ядам түүний элбэг дэлбэгээс нь горьдох биш, зөвхөн анх сургуульд орохоосоо аваад өнөөг хүртэл хэнтэй боловч хэрүүл маргаан хийж байгаагүйнх нь хувьд үерхэн найзархахыг хүссэн ажээ.
    өөрийнх нь өмссөн хувцас нь цоо шинэ. Ээж нь хүний нүдэнд аятай дулаан харагдах хувцастай болгох гэж шийдсэнээрээ өчигдөрхөн нэг костюм авч өгсөн байлаа. Түүн дээр Ядам давхарлан өмсөх хуучин хүрэмтэй байсан боловч өөрөө богинодсон юм гэж голон дан хувцсаар баярын жагсаалд жагсжээ. Yнэндээ тэр хүрэм нь тийм ч хэт богинодсон юм биш ээ. Ганцхүү Ядам шинэ хувцсаа олонд үзүүлэх гэснээс тэгж хэлсэн байв. Гэвч дотуураа хөвөнтэй хантаазтай тул дажгүй явна. Түүнийхээ дээр пионерийн улаан бүчийг эвтэйхнээр зангидсан нь хэнээс ч дутуугүй гоё яваа гэж бодож явна. Гэтэл Данбат түүнийг үл тоомсорлон дотроо тээршээх ажээ. Хувьдаа багагүй юманд бодож яваа хувцсы нь анх өглөө харахдаа нэг муу цаасан холимог эд шив дээ гэж үзсэний дээр одоо ийм хувцастай, тэр мөртөө гадуураа хүрэмгүй амьтантай хамт явааг минь хүн үзэхээрээ үерхдэг байх гэж бодно байх гэж ичнэ. Гэвч энэ чинь нэг цэвэрлэгчийн хүүхэд болохы нь санан сэтгэл өөрчлөгдөв. өглөө гэрээсээ авч гарсан ороолт цаасан дээр оросын алдарт яруу найрагч Пушкины гоёмсог зурагтай хавтгай шокладаа буурал хурган захтай сайхан хүрэн хүрэмнийхээ энгэрийн дотуурх халааснаас гаргаж гурван биендээ яг адилхан хуваалаа.
    Ядам, Данбатын баян чинээлгийн өмнө анх удаа гар тосож байгаа нь энэ байлаа. Сэтгэлд нь уг шокладын үнэ, эхийн бүхэл нэг өдрийн цалингаас арай давуу болох нь бодогдон “баярлалаа” гэхийн оронд есөн төгрөг гэж цочин хөмсгөө зангиджээ.
    -Yгүй ээ! Юу гэнээ? гэхэд нь эвгүй юм хэлснээ даруй ойлгосон боловч асуултанд тулгамдан,
    -Yгүй ээ энэ чинь есөн төгрөг байдаг байх аа? гээд чухам ямар царай гаргасныг бүү мэд. Нөгөө хоёр шоолон инээж, Ядам ичин нүүр улайв. Гэлээ ч дагасаар кино театрын үүдэнд ирэв. Данбат түрүүлэн орж, гурван билет авчрав. Гурвуулаа дотогш орон, кино гарахыг хүлээж суухдаа, Ядам Данбатын мөнгө төгрөгөө үнэхээр хамаагүй зарж байгаад нь сэтгэл зовов. Хажууд нь хэрхэх билээ? гэхээс Данбатын хичээлдээ жилийн жилд дөнгөн данган гурвын дүнтэй гардаг нь санагдав.
    -Данбат аа! Би үүнээс хойш орой бүр хичээл давтахад чинь тусалж байя гэж чихэнд нь шивнэв. Данбат за гэхийн оронд царай нь хувьсхийн доош ширтэв. Дэргэдэх нөхрийгөө цаадах чинь юу гэнэ вэ? гэж асуухад чих рүү дурамжханаар хандаж шивнэв. Түүнээс нь: “Энэ муу зулгайдаж...” гэсэн үг хальт сонссоноо Ядам “Би нөхрөө гомдоочихов уу” гэж давхар зовж эхэллээ. Хэлсэн үгээ эргэцүүлэн хянаж үзэхэд хүнийг гомдоох биш шиг, гэлээ ч зовно. Чийдэн унтран урд дэлгэц дээр кино дуу шууныхаа хамт жирэлзэн гарч байх зуур Данбатын амьсгал үнэхээр гомдсон хүний байдлаар шуухитнан сонсдох тусам зовнисоор байгаад уг киноны амт шимт, учир утгыг олж мэдэлгүй өнгөрүүлчих вий! Тэндээс гараад Ядам мөн л нөгөө хоёрыг дагасаар түрүүндээ найзархах нөхөрлөхийн төлөө байсан бол одоо нөхрөө гомдоочихсон гэж гонсойн аргадах арга эрэлхийлэх болов.
    -За одоо хаачих вэ?
    “Харин ээ! Нэг шил пиво аваад уучих уу?
    -Зүгээр, өнөөдөр баярын өдөр.
    -Тийм ээ. Баярын өдөр пиво уусан хүнийг хэн хэзээ зэмлэдэг билээ? Ийнхүү нөгөө хоёр нь давгүй хэлэлцэнэ.
    Тохилог сайхан гуанзанд орж гурван шил пиво аван ширээ тойрон суусан бөгөөд Ядамын амсаж үзэхэд тэр пиво маш гашуун нарсан модны давирхай шиг нясуун өнгө давхар харагдана. Гэвч Ядам уух хэрэгтэй болжээ. Эгдүүцэн тамшаалж энэ тэр болбол, юм үзээгүй амьтан гэж хэлэгдэх болно гэж хэнэггүйхэн байдлаар хоолой руугаа давуулж байлаа. Тэндээсээ гарахад гэдсэн дотор аймаг цагаа эсэн сагаж байгаа шиг болсноос гадна нүдэнд тусах юм бүхэн хэв шинжээ алдан үзэгдэх болсонд Ядам согтуу гэгч болж байгааг мэдэв.
    За одоо юу хийх вэ? Нэг нэг ширхэг тамхи татацгаах уу? гэж яриа сонсмогц Ядам:
    -Тэгье. өнөөдөр баярын өдөр, тамхи татсан хүнийг хэн хэзээ зэмлэдэгсэн билээ дээ гэж инээв.
    Тэгэд өөрөө түрүүлэн мухлагийн өмнө очиж хатуу хайрцагт тамхи авахар мөнгө гаргав.
    -Yгүй ээ! Энэ чинь бүр их мөнгөтэй эд шив гэж Данбат найзын гайхан ажихад:
    -Тийм энэ бол миний анх сургуульд орсноосоо эхлэн хураасан мөнгө гэж ихэвчлэн нэгтийн дэвсгэртээр бүрдсэн тавиад төгрөгөө багсайлган үзүүлэв. Уг нь Ядам энэ мөнгийг хямд үнийн зургийн аппарат авахад санаархан хураасан байх атал одоо шинэ хоёр найзаа зочлон баярлуулахад зориулахаас өөрийг бодохоо байжээ. Гэтэл тэр хоёр нь: “Ёстой юм үзээгүй амьтан навсарсан хэдэн шар цаас атган ичих ч үгүй гайхуулав” гэж өөр хоорондоо шивнэлдэн инээд алдав. Ядам тэднийг дагалдан өөрийгөө шоолох мэт инээв. Авсан тамхиа асаахад шүдэнз хэрэгтэй болсон бөгөөд арван мөнгөөр ганц хайрцаг шүдэнз авсан даруй, үгүй ээ энэ чинь юу билээ, арван мөнгө бараг нэг дэвтрийн үнэ дээр нь би өдий төдий чухал юм бичиж тавын дүн тавиулдаг биш билүү? гэдэг харуусал төрөв.
    Гэвч энэ харуусал дорхноо замарсан бөгөөд тамхиа асаан татахдаа гашуун хар утааг нь буруу хоолой руу оруулж орхижээ. Хахан цацаж нүднээсээ нулимс асгаруулав.
    -Yгүй ээ энэ чинь баярын тамхи байсан атлаа яасан муухай утаатай юм бэ? гэхэд нөгөө хоёр нь татаж байгаа тамхиныхаа утааг ам хамраараа дадамгайгаар савсуулан гаргаж зөндөө инээв. Дахин татахдаа Ядам мөн л буруу хоолой руу оруулж дахин хахан цацсан төдийгүй гэдсэнд нь эсэн сагаж байсан өнөөх пиво ёстой л дур мэдэн олгойдон гарлаа. Юуны урьд шинэ сайхан хувцсаа хайрлан амаа таглахад хамраар годгодно. Хоёуланг нь таглавч нэмэр алга. Уушги зүрх хоёр хоёулаа гарах гэж тэмүүлэх шиг дахин дахин огиулна. Идсэн уусан юмс бүрмөсөн юүлэгдсэн хойно ч гэсэн хий огиулсаар.
    Yгүй энэ жаалыг согтуу, аа хар үхээр, үгүй ер энэ чинь согтуу биш өвчтэй байлгүй гэх мэтийн шуугиан сонсогдсонд Ядам хамраараа газар хатгах шахан урагш бөхийн явган сууж байснаа өндийн харлаа. Нөхөд нь алга. Yл таних өдий төдий хүн өөрий нь тойрон хүрээлсэн ажээ. Биеэ ажихад тун саяхан ухаан мэдрэлий нь элий балай болгож байсан пивоны согтуу нэлээд саарч эрүүлжсэн, хань нөхдөө мөн л Ядам өөр шигээ олны дунд баларч байгаа байх гэхдээ яаран босон харайж хүмүүсийн дундуур зүсэн гүйв.
    Гэтэл алга. “Yгүй ээ энэ чинь согтуу биш, галзуу юм шив дээ” гэж шуугьж эхлэхэд Ядам айх ичих хоёрт автагдан тэр чигээрээ зугтав.
    Нэгэн гудамжинд ирэн, хөлийнхөө хурдыг хойш татан амьсгаагаа дарах гэтэл өөрийнх нь ангийн нэг ширээнд суудаг Туулын бараа харагдав. Тэр нь бараг өөр шиг нь гүйн тэртээх гудамжны булан тойрон арилахад Ядам лав өнөөх хоёрынхоо хаа нэгтэй сүйд болон хэвтэхийг үзээд ангийнхаа хүүхдүүдийг цугларуулан туслахаар яваа байх гэж тааварлан хойноос нь харайлгав. Дахин барааг нь дөнгөж харангуутаа дуудан зогсоож гүйцлээ.
    -Чи Данбатыг үзэв үү? гэж амьсгаадан асуухад Туул мөн л өөдөөс нь амьсгаадан,
    -Yзсээн,
    -Хаа явна вэ?
    -Эмийн сангийн тэнд хамт суудаг найзтайгаа.
    -Зүгээр явна уу?
    -Зүгээр явалгүй яахав.
    -Хэзээ тэр вэ?
    -Хэдхэн минутын өмнө.
    Ядамын сэтгэл сая тайвшран,
    -Yгүй чи юунд ухаан жолоогүй гүйгээв ээ?
    -Би мөнгө эрж,
    -Мөнгөөр яах чинь вэ?
    -Жагсаалаас гэртээ харьсан чинь жаахан дүү минь жигтэйхэн их халуунтай гээд уйлах шахам шүлсээ залгив.
    -За тэгээд гээд Ядам асуулаа.
    -Түргэн тусламж ирж эм бичиж өгсөн. Эжий минь намайг эм аваад үлдсэн мөнгөөр талх ёотон авчир гээд явуулсан юм. Тэгсэн чинь би өгсөн мөнгийг нь гээчихжээ. Yгүй би яана. Мөнгө эрлээ. Зөндөө гээд өөрийн эрхгүй гингэнэн уйлж эхлэв.
    -Yгүй чи юу хэлнэ вэ? Данбатаас мөнгө эрсэнгүй гэж үү?
    -Эрсээн. Тэр чинь байхгүй гэсээн. Уйлахаа болиход Ядам за яамай гэж бодов. Гэвч сэтгэл нь нэг биш, түрүүхэн Данбат пиво авахдаа зөндөө мөнгөтэй байсан атал нэг ангийнхаа бачимдан сандарсан сурагч охинд яагаад тусалсангүй вэ гэдэг бодолд автагджээ. Энэхэн зуур Туул зовхиндоо үлдсэн нулимсныхаа шавхрууг гарынхаа араар шаламгайлан арчиж, санаа алдангуут гэдрэг эргэв. Ядам толгойгоо өөд татан,
    -Хүүе! Туулаа надад мөнгө байна. Туул зогсов. Ядамыг ийм үг хэлнэ гэж хэзээ ч итгэхгүй байсан янзтай нүдээ цавчлан ширтэж
    -Нээрэн чи надад мөнгө зээлдүүлэх гэж үү?
    -Yгүй зээлдүүлэхгүй. Чи зүгээр тэр эм талх ёотон гурвынхаа мөнгийг ав.

    *    *    *

    Баярын хэд хоногийн амралт дуусмагц Ядам сургууль руу явлаа. Энэ зуур өнөөх хэргээ үргэлж санан гэмшсэн бөгөөд одоо болохоор бүр ч хэцүү. Сургуулийнхаа байшинд ойртох тусам зүрх лугшин хөлс чийхарна. Гэтэл Туул түүнийг барааны газар угтан гүйж ирлээ.
    -За жаахан дүү чинь яаж байна гэж асуухад Туул
    -Зүгээр гэж цовоохон дуугаар цангинуулан өгүүлээд хэрэв чи надад туслаагүй бол би ёстой сүйд болох байлаа. Дүү ч эмгүй. Чухам юу болох байсан бэ бүү мэд гээд ёстой чин сэтгэлээсээ сугадан явав. Ядам ч баярлалаа. өөрийнхөө хүмүүст тус болсныг өөртөө гайхуулан, өнгөрсөн хэргийн тухай ч бодохоо мартжээ. Тэгээз хоёулаа сугадалцан ангидаа ороход хүүхдүүд нэг л биш, тус бүрнээ шохоорхох шинжтэй, сэм сэмээр ажиглэцгээнэ. Тэр дунд үзсэн дуулсан хоёроо эвтэйхнээр давслан энэ тэр амьтанд дамжуулахгүй байж чаддаггүй сээтэн Жалмаа жараахай шиг жарваганан  нааш цааш гүйнэ. Чухам юун тухай болохыг Ядам гайхан ядахдаа, Туултай сугадалцан орж ирснийх болов уу? гэж тааварла түүнээсээ яаран хөндийрөв. Гэтэл биш аягүй бол өнөөх өдрийн хэрэг шиг. Уг нь Ядам тэр хэргийг хэн ч мэдэхгүй, мэдэх ч нөхцөлгүй гэж бодож явсан болохоор арай ч үгүй болов уу гэж горьдоно. Гэтэл Жалмаа нэг хүүхдээс нөгөө хүүхэд тийш гүйн хүрч чихэнд нь шивнэв. Түүнээс нь: “Ядам олны дунд шал согтуу ухаангүй тийчилж...” гэдэг үгийг олж сонсвол “Мөн яахын аргагүй мөн” гэж бодохтой зэрэг бүх биеийн цус дээшээ хөөрөн нүүрэнд нь хурах шиг. Ямар нэгэн арга зөвлөхийг эрэлхийлэн, Данбатын өмнө гүйн очвол түүнд: ичиж эмээсэн юм ер юу ч алга. Харин “шар тайлагдсан уу?” гэж дажгүйхэн асуух мөртөө хажуу тийш эргэн эрхэм найздаа нэгийг шивнээд хоёр зэрэг инээд алдав. Ядам гайхлаа. Хамт явсан нөхөд минь хүртэл ингэх гэж үү? гэж гомдон санаа алдан гэдэргээ эргэв. Ийнхүү цаг мөч ирэх тутам хүүхдүүдийн шоололт нэмэгдлээ. Ялангуяа хичээл дууссаны дараа инээлдэн шуугилдахгүй амьтан нэг ч үгүй болжээ. Бусдын авсан пивонд шунахайран ухаангүй ховдоглон ууж байж согтсон, өөрөө ганц хайрцаг тамхи авсан мөнгөө өгөхдөө гар нь чичирч байсан гэдэг яриан илрэн гарч ирэхэд Ядам бүх хэргийг хамт явсан хоёрын дэгдээж байгаг мэдэн ихэд хорсов. Гэлээ ч яах ч арга алга. Харин хойшдоо л хэнтэй ч нийлэхгүй хар амиа бодож явъя л гэж бодогдоно. Маргааш нь гэвэл өнөөх шоололт бас л хэвээрээ. Аягүй бол хүүхэд бүр өчигдрийнх дээрээ нэмэрлэн хачирлахаа сүрхий боловсруулсан шиг элдэв юм багагүй нэмэгдсэний дунд “Жижиг хөрөнгөтөн” гэдэг нэг үг бий болон гарч ирлээ.
    -Энэ юу гэнээ. Чи намайг яасан дээрээс минь жижиг хөрөнгөтөн гэж байгаа юм бэ?
    -Чи бол харамч, анх сургуульд орсноос аваад өнөөдрийг хүртэл чамд нэг дэвтрийн ганц мөрийг дутуу хаяж байсан удаа байна уу? Yгүй шүү дээ гэж ам таглах маягтай сууна. Хажуу дахь нь:
    -Тийм ээ! гэж инээд алдан, энэ маань жижиг хөрөнгөтөн саяхан нэг костюм авснаа баяраар арайхийж өмсөөд маргааш нь гол нь харлан далд хийсэн гэнэ билээ. Энэ даруй бусад нь уухайн тас гэсэн шиг залган авч баярын өдрийн явдлыг өөрсдөө нэмэн хачирласнаараа өгүүлэлдэн шуугилдана. Хариуд нь хэлэх үг алга. Yнэндээ хэлээд байя гэвэл бишгүй юм байвч, за яршиг, эдэнтэй дэмий маргаж юу хийнэ гэж ам жимийнэ. Тэгээд өөрийн мөнгө, хөдөлмөр ижилдээ ижил, хүний амьдралын гол гэж үзэх болсон учраас үүдсэн олон төрлийн санаа бодлоо эргэцүүлэн үзэхэд буруутай юм огт байхгүй. Харин ч бусдыг дуурайн санаа бодлын гүехэнд орвол хамийн над зах нь бага цалин авдаг хөөрхий эхдээ багагүй гай учруулах нь илэрхий. Заримдаа Ядам, хүүхдүүдийн “Жижиг хөрөнгөтөн” гэж дууддаг болсны хувьд, “Ер нь жижиг хөрөнгөтөн” гэж юу вэ? “Хэрвээ над шиг үзэл санаанууд байдаг бол муу ч үгүй, юм байх нь ээ” гэж бодох төдийгүй, том болсон хойноо өөрийнхөө үзэл санаагаа нэвтрүүлэхийг бодно. Тэр ганцхан жижиг хөрөнгөтөн гэдэг нэр маш муухай бохирыг наах шиг болно.
    Бүх ангийнхнаас ганцхан Туул, Ядамыг дооглон шоолохоос хөндий байна.
    Заримдаа өмгөөлөхийг оролдон үнэнийг хэлэхэд та нарын дотор Ядам шиг нь үгүй дээ гэж хүйтнээр хэлнэ. Түүнийг нь анхааран сонсож буй хүүхэд хараахан үгүй тул Туул царай дүнсийлгэн доош ширтэнэ. Нэг өдөр Туул хичээлийн дараа Ядамыг өрөвдсөн байдлаар дагалаа. Эхлээд дув дуугүй явснаа
    -Ядмаа гэж аяархан дуудаад, чи ойрын өдрүүдэд яагаад ийм уруу царайтай явах болов?
    -Юу? Надад уруу царайлсан юмгүй байх аа гэж Ядам нэрэлхэн хариулав.
    -Yгүй ээ би мэдэж байна. Чамайг харах бүрд чи дандаа гуньж гутарсан шинжтэй үзэгддэг.
    -Гуниг биш, юм бодсоных байлгүй.
    -Тэгвэл чи юу боддог юм бэ?
    -Хүн ядуу байх гутамшиг биш, мэдэхгүй чадахгүй хоёр л гутамшиг гэж би боддог юм гэж Ядам  үнэхээр боддог болсноо хэллээ. Тул ихээхэн шохоорхон:
    -Еэ яасан сайхан бодол вэ?
    -Юу нь сайхан байгаа юм бэ?
    -Сайхан нь хүн бүр мэдүүштэй байгаа. Yгүй ээ. Чи яагаад ингэж бодох болов.
    -Манайхан гадуурхан шоолох болсонд нь би эхлээд гомдсон боловч дараа нь ингэж бодох болсон. Тэгээд чи намайг ямар болсон гэж бодно. Гомдон  гутрахын оронд өнөө, ирээдүй хоёрыг мэдэн  чадагч болохын төлөө тэмцэгч болсон гэж мэд гэж биеэ тоогчийн шинж төлөвийг барин хэллээ.
    -Зөв дөө. Гэвч Ядмаа, манайхан чамайг цөмөөрөө гадуурхан шоолдоггүй шүү дээ.
    -За яршиг, амандаа шуугилдацгаадаг.
    -Yгүй ээ! Тэр шуугигчид чинь дэмий шуугигчид. Харин тэдний ард эх үүсвэрийг нь эвтэйхнээр тавиад хойноос нь цаг ямагт аятайхнаар хөөрөгдөж байдаг хэдхэн хүүхэд байна.
    -За тэд чинь хэн бэ?
    -Би нэрийг нь хэлэхгүй. Чи зүгээр бүх явдал чухам юунаас эхэлснийг бод.
    Ядам одоо санаа аван бодож үзэхэд Туулын “амиа бодсон өөдгүй” гэж шүүмжилснээс болон хань нөхөдтэй болох, биеэ засах гэснээс бүх хэрэг үүссэн шиг бодогдон гэнэт уурсаж,
    -Чи! гэж хуруугаа нүд рүү нь чиглүүлэхэд Туул яагаад гэж гайхан хойш ухарлаа.
    -Яагаад вэ? гэвэл бүх хэрэг ганцхан чиний сайхан шүүмжлэлээс гээд Ядам түүнийг хаан алхлав. Ард нь хаанаас, хаанаас гэж чичирхийлсэн хоолойгоор өгүүлэх сонсогдоно. Нэлээд явснаа эргэн харахад Туул хоцорсон газраа ганцаараа торойн зогссоор л байлаа.
    Ядам түүнийг юмын төдийд бодсонгүй. Зөвхөн хойшдоо хэнтэй ч нийлэхгүй гэдгээ л боджээ.
    -Ганц найзархаг найзаа гудамжинд хаясны нь маргааш сургуль дээр гэнэт пионерийн хурал зарлажээ. Yүнийг Ядам лав миний тухай болох гэж байгаа байх гэж дотроо сэжиглэв. Хурлын танхим руу хүүхдүүдийн хөгжилтэйхнээр шуугилдан орж эхлэхэд Ядам сэтгэл түгшин хойш хулгасаар хамгийн эцэст нь ороод хурлын ширээний ард пионерийн зөвлөлөөс хуралдуулахаар исрэн хүний сууж байгааг олж харан энэ миний тухай болох нь гарцаагүй боллоо гэж зүрх цохилно.
    Нэг мэдэхэд хүүхдүүдийн элээсэн олон үе сандлын урд нүүрнээс нэг хүүхэд, хүүе Ядмаа гэж дуудсан нь Туул байлаа. Хажуудаа авсан сандал руугаа заан, “Энд суу” гэж зөвхөн дуудсаны нь хувьд хоёр хөлөө албадан солбиулж очив. Хурал нээгдэн пионерийн зөвлөлөөс ирсэн хүний илтгэл эхлэхэд Ядам өөрийнхөө явдлыг ярин үл бүтэх муугийн жишээнд орон дурдагдахаа хүлээн амь тэмцэнэ. Гэтэл зөвлөлийн хүний илтгэл дууслаа. Пионерийн сахилга бат ба хоорондын эв санааны тухай тодорхой заалт тавьсан боловч нэр оролгүй өнгөрсөнд Ядмаа сэтгэлээ засан тайвширлаа. Дараа нь санал шүүмжлэл гаргаж эхлэхэд дахиад л зовуур. Манайхан миний явдлыг мэдэхээр барахгүй, “жижиг хөрөнгөтөн” гэж үзэн яддагаараа шүүмжлэх нь гарцаагүй гэж зовно. Гэтэл мөн л алга. Удаа дараалан боссон бүхнээрээ чухал санал шүүмжлэл тавьсан атал Ядамын тухай дурдахаа зориуд тойрох шиг өнгөрсөөр хурал төгсөх тийш хандахад Ядамын сэтгэл тэс өөрөөр эргэлээ. Тэгэхдээ шүүмжлэгдээгүйдээ баярлах биш, харин гомдохдоо тэр байв. “Би ууж согтууран пионерийн ариун тангараг, сургуулийн нэр хүнд, өөрийнхөө таван жил дараалан онц сурсан бүгдийг бузарлан гутаасан байх атал хүмүүс юунд шүүмжлэхгүй байна вэ?” гэхээс л гол харлав. Гэвч доош ширтэн навтайсангүй дээш өндийн ахь ахисаар босчихсон ажээ. Хурлын ширээнээс:
    -Чи шүүмжлэх гэж байна уу? гэхэд,
    -Тийм ээ гээд чухам юу хэлэхээ мэдэхгүй олохгүй тэвдээд би урьдаар нэг зүйлийг асууя! Жижиг хөрөнгөтөн гэж юу вэ?
    Ард нь хүүхдүүд инээлдэж, урдах хурлын ширээний хүмүүс гайхсан царай гаргалаа. Ядам аль алийг нь үл хайхран,
    -Эжий минь намайг хөдөлмөрөөрөө өсгөсөн. Авдаг цалин нь бага. Би тус нэмэр болж чаддаггүй. Бусдаас дутуугүй амьдрах гэж нягт нямбай байдагт нь би баахан гай болохгүй гэхдээ нэг дэвтрийн ганц мөрийг боловч дутуу орхихоо харуусна. Энэ юу вэ жижиг хөрөнгөтөн ийм байдаг уу?
    -Хаанаас харин манай пионер бүр ийм нягт нямбай хүмүүжих нь чухал гэж хурлын ширээнээс хариулах сонсдов.
    -Эжий минь цэвэрлэгч, цэвэр байлгахын төлөө тэмцдэгээрээ хэн бүхний өмнө хүндтэй юм. Би сургуулийнхаа цэвэрлэгч ах эгч нарынхаа ажлыг хүндэтгэн гаднаас ирэх бүртээ гутлаа цэвэрлэдэг. Энэ юү вэ? Жижиг хөрөнгөтөн ингэдэг үү?
    Бүх танхим чив чимээгүй. Зөвхөн хурлын ширээнээс,
    -Энэ чинь ёстой сайхан хэрэг гэсэн үг сонсогдов. Ядамын сэтгэл ашгүй нэг онгойх шиг болов. Гэвч цаана нь бөөн хар юм үлдэн эргэлдэнэ. Энэ нь ангийнхаа хүүхдүүдийн тухай байлаа.
    -Манай ангид хичээл сурлагадаа муу, ном дэвтэртээ гамгүй тэр мөртөө эд мөнгөө сүйтгэхдээ юман төдий боддоггүй хүүхэд бий гэхэд Туул хажуунаас нь,
    -Нэрийг нь гаргах хэрэгтэй гэж чангаар хэлэв.
    -Ядам чухам нэр гаргахыг урьдчилан бодоогүй байснаараа эргэн хүүхдүүд рүү харахад Данбат нүдэнд нь туссан бөгөөд “Би үүнийг нөхөр ёсоор шүүмжлэн засах ёстой” гэж бодогджээ. Гар сунган “Энэ” гэж заахад Данбат доороосоо зүүгээр хатгуулах шиг цочиж,
    -Чи нэг кино үзүүлсний минь хувьд хэлж байна уу? гэж заналхийлэн өгүүлэв.
    -Тийм ээ чи мөнгөөр кино үзүүлсэн. Пиво уулгасан. Би түүнээс чинь болон чухал сайхан ном дэвтэр авдаг мөнгөө хэнд ч хэрэггүй тамхинд үрсэв. Чиний уулгасан пивоны гайгаас... гэтэл чи яалаа? Найзтайгаа намайг хаяад явчихсан байсан шүү дээ.
    Ард нь хүүхдүүд, үгүй мөн муухай нөхрөө! гэж шивнэлдэх сонсдож урдтай нь
    -Мэдлээ. Чи Данбатад уруу татагдсан юм шив дээ? гэж хэлэв. Ядам хэсэгхэн зуур бодсоноо,
    -Yгүй ээ! Энэ намайг уруу татсан зүйлгүй.
    -Яагаад? Чиний хэлсэн зүйлээс үзэхэд уруу татсан байна.
    -Yгүй ээ. Тийм биш. Юунд гэвэл энэ намайг дуудаагүй. Хүн намайг үүнтэй яв гэж ятгасангүй. Би л өөрөө үерхэх дотнын нөхөртэй болохыг хүсэхдээ л... Одоо би гэмшин өөрийгөө шүүмжилж байна.
    Хүүхдүүд алга ташив. Хариуд нь Ядам гайхсан царайгаар эргэн харж:
    -Гэтэл та нар юунд намайг шүүмжилсэнгүй вэ? Манай ангийнхан тэр пионерийн ариун тангараг, сургуулийнхаа алдар нэрийг гутаасныг цөм мэдэн, ам амандаа шуугилдсан атал энэ хурал дээр яагаад шүүмжилсэнгүй вэ? Шүүмжлэл бол нэгнийхээ мууг муутгахад биш харин алдааг нь илрүүлж, дутагдлы нь засахад  тустай биш үү? Шүүмжлээгүйд чинь би их гомдож байна. Эс бол би яаж ч явсан хамаагаа алдсан өөдгүй хувь заяатай болчихсон юм уу?
    Хүүхдүүд таг чимээгүй гэмшсэн байдлаар доош ширтэнэ. Гагцхүү хурлын ширээний араас “Зөв дөө” гэх сонсогдоно.
    Хурлын дараа сургуулийн байшингийн хаалганы довжоон дээр Ядамыг ангийн нь хүүхдүүд хүрээлэн овооролдов.
    -Ядмаа чи маш зүйтэй шүүмжилсэн.
    -Тийм ээ, зүйтэйгээр барах уу маш сургамжтай юм ярьсан.
    -Yгүй Ядмаа чи битгий муу юм санаарай! Миний жижиг хөрөнгөтөн гэж хочилж байсан үг бол чин сэтгэлээс биш дэмий л чалчиж байсан хэрэг шүү.
    -За тэр хамаагүй. Yүнээс хойш бид чин сэтгэлийн нөхөд бололцлоо.
    Эл яриа тэдний дунд болж байхад хажуугаар нь Данбат ууртай нь аргагүй тойрон гарч гудамж уруудав. Гэвч тэр ганцаар биш цаг ямагт дэргэд нь даган өнөөх элбэг дэлбэг юмнаас нь хишиг хүртэн, сэтгэлээ баясгаж явдаг найз нь гүйлээ. Бас нэг хүүхэд олны яриаг чих сунган учиртайхан чагнаж байснаа олноосоо тасран гүйв.
    -Энэ хэн бэ?
    -Сээтэн Жалмаа:
    Бусад нь тэрнийг анхааран ширтэв.
    -Нөхөд өө! Харцгааж байна уу? Энэ бол ёстой манай ангийн жижиг хөрөнгөтний үзэлтнүүд шүү дээ гэж Туул хэллээ.

    ЧУЛУУН ХОРОО


    Чулуунжав хэмээх жирийн нэгэн малчин нэгдлийнхээ малыг өсгөхөөр өвөлжөөндөө чулуун хороо барьжээ. Энэ нь нуурын зэгс ургах адил аяндаа яахин бүтэх билээ. Нэгэн бүхэл зуны турш хад чулуу хэмхчин, элдэв төрлийн уналга хөсгөөр тээвэрлэхээс эхлэн үнэхээр их ажил оров. Гэвч Чулуунжав өвөл болмогц өөрийн юм өргүй гэгчээр тэр өвөлжөөндөө буулаа.
    Ойр хавийнхан Чулуунжавыг их бүтээл гаргасан гэж ам амандаа бахдан аятайхан сайхан өвөлжөөтэй болсны нь хувьд атаархах мэт шуугилдана.
    Нэгдлийн захиргаа, намын хорооноос нь бүх гишүүдийн өмнө үлгэр жишээ болгон байн байн дурдах аж. өөрт нь бол ч бүр баяр. Болдогсон бол адууны хашааг боловч чулуугаар барихсан гэж бодно.
    Гэтэл нэг өдөр улсын сайн малчдын хуралд яваад ирсэн Жамъян ухуулагчаар томилогдон нэгдлийн айлуудаар явж байгаа сонсоджээ. Чулуунжав ч түүнийг мал төллөлтийн талаар голлон ярина гэдгийг тааварлан мэдсэн бөгөөд барьсан хороогоо үзүүлнэ гэж нүүр бардам хүлээв.
    Нэг орой Жамъян ирлээ. Мориноосоо буух зуур барьсан хороогий нь нүднийхээ булангаар харах төдий болов. Гэрт орж ирээд мэнд усаа мэдэлцэнэ. Дараагийн яриаг үзвэл үнэхээр Чулуунжавын таавар оножээ. Гэвч, Жамъян хашаа хорооны тухай ярихгүй байв. Чулуунжав өөрийнхөө бүтээлийг дурсаасай гэхдээ:
    -Мал төллөлт ч яахав дээ. Хашаа, хороогоо сайн барьсан байвал аяндаа болох нь тэр буйзаа гэж үг өдөөд дараа нь:
    -Би энэ жил төл авалтын талаар сэтгэл зовохгүй болоод байгаа шүү дээ гэв. Ингэхэд Жамъян үг яриагаа зориуд өөр тийшээ зална.
    Улс орны хөгжил, Улаанбаатарт юу юу үзсэн зэргийг ярьсаар шөнө орой болов. Хоол идсэний дараа унтахаар болов. Дэр дэвсгэр засахад Жамъян
    -За хөө гадаа унтана байгаа. Малын захад сайхан шүү гэв.
    -Yгүй та энэ өвлийн хүйтэнд яаж болох вэ? гэхэд
    -Зүгээр, тун сайхан. Малчин хүн малын дэргэд унтахад хэчнээн сайхан байдгийг чи өөрөө ч гэсэн үз. Хоёулаа гаръя гэлээ.
    Чулуунжав өөрийн эрхгүй хамт унтахаар болов. Гадаа гарахад жавар сэнгэнэн, зүрх мохмоор чим чим хийлгэнэ.
    -За хө идэр ес ид дундаа орж байгаа үе гэсэндээ мөн ч айхавтар байх шив дээ гэж толгой дээш татан огторгуйд боловч дагжин чичрэх мэт жирвэгнэн байгаа оддыг ажаад: “Yгүй болъё, гэрт оръё” гэхийн оронд хонин дундуур орон явна. Хорооны мухарт ирээд бүх хоньдын хоорондоо тулан хэвтээгүйг үзэж: “Чи харав уу, энэ хоньд бид хоёрын энд унтах гэж байгааг мэдээд зай тавьсан байхыг” гэж инээв. Yзтэл бүх хоттой хоньд нь чулуун хороондоо тулан хэвтээгүй байх боловч Чулуунжав Жамъянг “Энэ одоо өтлөхөөр барахгүй зөнөглөж яваа юм байна даа” гэж бодохын зэрэгцээгээр “Манай нэгдэл ийм хүнээр ухуулагч тавих нь ёстой дэмий хэрэг байна даа” гэж дотроо ихэд голон:
    -Нээрэн тийм байна гэж амы нь дагуулан хариулав. Хорооны үзүүрт дэвсгэр зэрэгцүүлэн дэвсэхэд, Жамъян, чи үүгээр нь хэвт залуу хүн даарахыг мэдэхгүй байж мэднэ гэж чулуун хорооны нүүрийг заав. Энэ ч бас Чулуунжавт зөнөсөн хүний яриа шиг санагдана.
    Тэгээд сайтар хучиж аваад унтах гэтэл нэг л биш, өвгөн бүх биеэрээ шахна. Гэтэл дороос нь жиндэж эхэллээ. Yгүй энэ чинь яах вэ. Бууц гэдэг маань жигтэйхэн дулаан байдаггүй билүү гэж баахан гайхсанаа эцэст доод газрын чулуунд хайрагдан тэгж жиндсэнийг олж мэдэв. Бие хөлбөрөн уг газраас хөндийрөх гэхэд нэг талаас чулуун хороо хайрна. Нөгөө талаас Жамъян ухаангүй унтан хурхирах боловч байн байн эргэн түрэн улмаар шахна. Ингээд Чулуунжав ер унтаж чадсангүй билээ.
    өглөө үүрийн гэгээ дөнгөж тусмагц Чулуунжав өвгөнийг сэрээн босгож гэрт оров. өвгөн гар нүүрээ угаасны дараа тавлан сууж цай уух зуур:
    -За хөө урьд шөнө аль хэр тавтай нойрсов до гэж дооглох мэт инээмсэглэв.
    -Yгүй тав алдлаа! гээд хоёр талаасаа айхавтар жиндсэнээ ярихад:
    -Ээ тийм үү! Ер мэдүүштэй хэрэг байна даа гэж Жамъян гайхсан царай гаргав. Ингээд ухуулга таниулга ч болсон зүйлгүй явах гэхэд Чулуунжав гэрээсээ үдэн гаргасан бөгөөд мориндоо мордоход нь:
    -Та манай энэ барьсан хороог малд аль хэр тохирсон гэж бодож байна? гэж Чулуунжав тэсгэлгүй асуув. Жамъян:
    -Харин ээ! гэж дээд уруулынхаа шингэн сахлыг илэн бодолхийлснээ морин дээрээсээ бөхийн: “Хээлтэй мал доороосоо жиндэн, бөөрнөөсөө хайрагдахаараа хээл хаядаг юм шүү дээ” гэж чихэнд нь шивнэв. Чулуунжав ч учрыг мэдлээ. Тэр өдөртөө урьд шөнийн дагжин чичирч хоносноо тасралтгүй санан санан хөрзөн ховхолж, өнөөх чулуун хороогоо доторлов. Орой хонь ирээд хотлохыг ажвал ёстой гэр орондоо ирсэн мэт хорооны ханыг тулан хэвтжээ.

    ГААМАА ХYYХЭН

    Хангай говийн завсарт Арвижих нэрт бяцхан цагаан тал ру зүүнээсээ хэсэг хонь бэлчээрлэн орж ирсэн нь аль өглөөний үзэгдэл байлаа.
    Хэдийгээр тачирдуу боловч сөл шимээ хадгалсан өвсөн дунд хоньд эрх дураараа налайн тарж, бяцхан талын гуравны нэг хувийг тана сувдаар чимэглэсэн мэт болгоно. Алсаас харахад хонины хажууд ганц торгор хар юм салахгүй явах нь түүнийг хариулагч эзэн хүн болох нь мэдээжийн хэрэг юм.
    Тэр зүгээс эмэгтэй хүн, лимбийн эгшигтэй эндүүрэхүйц хоолойгоор “Баян монгол” гэдэг дууг дуулан намрын сүүл сарын сэрүүн амьсгалт улирлын сэвэлзүүр салхинд шингээн долгилуулж байгаа нь тэр хоньчны дууллаас өөр хэн нь байх билээ.
    Ингээд энэ маань хэн гэдэг нэртэй хүний үр сад вэ? гэвэл малчин ард Гомпилын төрсөн ганц охин Гаамаа юм. Yзтэл нэгээр дарж ар руугаа хаясан бүдүүн хар гэзэг нь бүсэлхийгээсээ өнгөрчээ. Торомгор хар нүд, хүрэн бор хацар нь хүүхдийн биш, харин насанд хүрсэн эрүүл чийрэг эмэгтэйн цог жавхлангаар гэрэлтэнэ. Гомпилынх Гаамаагийн нялх цагт хорь гучаад хоньтой, юм юмаар дутагдаж гачигдсан ядуу гэр бүл байсан юм бол одоо 300 гаруй хоньтой чинээлэг айл болжээ. Хоньчин охин Гаамаа өдрийн уртыг өөрт мэдэгдэлгүй өнгөрүүлэх гэж “Баян монгол” дуугаа эгшиглүүлсээр байна. Энэ дуу бол малчин бүрийн сэтгэлд бүрэн шингэсэн ам нээхэд өөрөө уянгалан гарч ирдэг хөөрхөн дуу боловч чухам Гаамаа шиг эвтэйхэн дуулдаг нь ховор биз ээ. Аялгуу сайхнаар дуулсан тэр эгшгийг аялагч салхи өөртөө шингээн аваад алсад нисэн одсоныг эргэн тойрон уулс, хүлээн авч чих тавих мэт цэнхэр хөх агаарын дундаас сүүмэлзэж харагдана. өдөр дундаасаа өнгөрч байх үед баруунаас нэгэн хэсэг хонь бэлчээрлэн гарч ирэв. Түүний дэргэд нь бага сургуулийг Гаамаатай хамт төгссөн Дулмаа хүүхэн явж байлаа. Гаамаа түүнийг барианы газраас танин уулзах сэтгэл төрж даллан дуудав. Гэвч Дулмаа харсаар байтлаа өнөөдрийн хувьд би чамтай уулзахыг хүсэхгүй гэсэн мэт хониныхоо хажууд сууж доошоо бөхөлзөх мэт нэг юмыг хийж байлаа. Яван явсаар бүр ойртон очиход сая толгойоо дээш татан, хийж байгаа зүйлээ яаран хийж өвөртөө хийгээд угтан ирэв.
    Гаамаа аль түрүүнээс аваад даллан дуудсаныг үл хайхарсанд нь тунирхан,
    -Чи юу болчихоод ийм их зан гаргана вэ? гэсэнд,
    -Чи надад битгий муу сана! Би ойрын хэдэн хоног нэг чухал зүйлийг хийж толгой дээш татах завгүй шүү гэж инээмсэглэн хариулав. Энэ үг Гаамаагийн сэтгэлийг юунд гижигдэхгүй байх билээ. Ямар зүйл вэ? гэж нүүрийг ширтсэнд Дулмаа –Зүү ороож байгаа юм гээд үзүүлэхийн оронд өврөө даран доош суув. Зүү ороож байна гэсэн үг нь Гаамаад бүр сонирхогдон үзэхийг хүсэв.
    Дулмаа дурамжханаар өвөртөө гараа хийсэн боловч,
    -Yгүй чи дууссан хойно нь үзээрэй гээд гараа яаран буцааж гаргалаа. Дулмаа түрүүн дуудахад эс хайхраад, одоо бас хийж байгаа зүйлээ нуусанд нь үнэхээр муу санав. Гэвч хар багаасаа сайхан үерхсэний хувьд дотроо гомдсоноо шууд гадагш гарган:
    -Би чамайг ийм муу санаатай гэж бодоогүй билээ гэж санаа алдан хэлээд:
    -За яахав. Ийм л байдаг байжээ баяртай гээд явах гэтэл Дулмаа аргагүй болж,
    -Хүүе Гаамаа минь! Чи надад битгий муу юм сана! Май үз гээд, өвөртөө гараа хийж эвтэйхнээр эвхэн, хоёр давхар цаасанд ороосон гал улаан торгон эдлэлийг гаргаж өгөв. Тэр торгыг хоёул дундаа барин хоёр талаас нь дэлгэхэд, өнгий нь сайтар тохируулан хадсан таван өнгийн мяндсан утас нүдний нь өмнө солонго татан тусав.
    Хагас метр хэмжээний эдлэлийг түмэн насан хээгээр битүү хүрээлж гол дунд нь морьтой хүний зураг цэмбэгэр вааранд шигүүнээр ургуулсан бадам лянхуа цэцэг байв.
    өө эрвэл, уургатай хүн нь арай багадсан буюу эсвэл унасан морь томдсон мэт.
    Гэвч хурц ногоон өнгөтэй хэдэн навчийн дунд улаан ягаан шар гурван өнгөөр алаглуулсан бадам лянхуа цэцгүүд бага зэрэг доошоо хөвчлөн махийсан нь ёстой ийм л байдаг аа даа гэж санагдуулахаас гадна тэр бүгдийн дунд гурван зэрэг дөнгөж цоморлигоо дэлгэж бий нялх лянхуаг хараад ханашгүй урласан нь доорх морьтой хүний дутагдлыг бүрэн үгүйсгэж чаджээ.
    Энэ хэр зарим нэгэн навч, утас татахыг хүлээж байгаагийн гадна баруун хойд талын өнцөг дээр “Л” гэдэг үсгийг бал харандааны хурц үзүүрээр зурсныг үзвэл ямар нэгэн үгийг үргэлжлүүлэн оёх гэж байгаа нь мэдэгдэв. Гаамаа үеийн нөхрийн энэ хичээнгүй ажлыг үзээд баярлан талархахаас өөр юу ч олдсонгүй.
    Дулмаа сайн нөхрийнхөө чин сэтгэлээс магтахад инээмсэглэн уг зүйлдээ хүрч ядсан байдлаар эвхэж шинэхэн цагаан нэхий дээлийнхээ өвөрт зөөлнөөр шургуулан хийлээ. Хийх ч яахав хийжээ. Хичээнгүйлсэн нь ч мөн яахав, аргагүй л хэрэгтэй бол хэн бүхэн гаргадаг зүйл, гэтэл Дулмаа энэ зүйлийг хэнд юунд зориулан хийж байгаа нь маш сонирхолтой хэрэг юм. Иймд Гаамаа:
    -За Дулмаа чи үүнийг хэнд зориулж байна вэ? гэсэнд нэг л чухал зүйл гээд дуугүй болов. Гаамаа одоо уг зүйлийнхээ дээд талын эхэнд “Л” гэсэн үсэг байсан нь Дулмаагийн янаг амрагийн холбоотой байсан Лувсандорж энэ жил цэрэгт мордсоныг холбогдуулан санаж
    -Чи чинь надаасаа юунд ингэж нууна билээ. Би тодорхой мэдэж байна шүү гэлээ. Дулмаа баясгалант нүдээрээ хариу ширтэн:
    -Тэгвэл чи өөрөө юу хийж байна вэ? гэв. Энэ хариултаас Гаамаа өөрийн ташаарснаа мэдэж авлаа. Тэгээд юунд зориулж байгааг улмаар гайхан:
    -Би юу хийх билээ! Надад ийм нэгэн уран бүтээлийн юмыг хийх шалтгаангүй байна гэсэнд  Дулмаа цочисхийн “Юу” гэж дуу алдан нүдээ том болгон ширтэж:
    -Чамд нэг сонин сайхан юмыг бүтээж бэлэглэх сэтгэл төрөхгүй байна уу? гэж хүйтнээр хэлэв.
    Тэгэд Гаамаагийн хэлж байгааг гайхан ядаж байсан даруй царайгаа өөрчлөн инээмсэглэж:
    -Худал чи нууж байна, за би энэ тухай ярихаа болъё, нуух чинь ч зөв дөө гэж Гаамааг хатгамлын тухай дахин асуух нөхцөлийг бүрмөсөн таслав. Ингээд энэ хоёр өөд өөдөөсөө харалцан сууж энэ тэрийг ярилцаж нэлээд удав. Гаамаагийн сэтгэлд хатгамлын  тухай тасралтгүй эргэлдэн юунд зориулж байгааг мэдэхийн тулд хэд дахин өдөж үзсэн боловч Дулмаа тэр тухай мэдэгдэх завшааныг даанч өгсөнгүй. Нэг мэдэхэд нар жаргах тийшээ хандаж тус тусын хариулсан хоньд нь гэрийн зүг чиглэн холдсонд хоёр тийш яаран салж одов. Гаамаа хүүхэн нар жаргахын хараа бараагаар хонио хотын захад орхин гэртээ ирэв. Гагцхүү төрсөн охиноо энхрийлэн амь шигээ хайрлан үздэг ээж нь халуун цай, хайлсан тос хоёрыг бэлтгэн хүлээсээр байгаа ажээ. Охиноо орж ирмэгц ёс болсон заншлаараа угтан авч үнсээд баруун хоймроо суулган идэж уухы нь өмнө нь тавив. Эхний аяга цайг арайхан ууж дуусаагүй байтал эх нь:
    -Хүүхээ цаана чинь бараг хүн бүхэн нэгэн зүйлийн сонин сайхан юм хийх гэж оролдож байна. Чи бас нэг зүйлийг хийх юм биш үү? гэж төрөлхийн намуухан дуугаар хэлэв. Гаамаа бараг хүн бүхэн гэсэн үгнээс цочисхийн,
    -Ээжээ юунд тэр билээ гэсэнд,
    -Цаана чинь Ленин багшийн төрсний баяр удахгүй болох гэж байна гэнэ шүү гэхэд Гаамаа одоо, өдрийн үзсэн Дулмаагийн сайхан хатгамал юунд зориулагдсан болох нь тайлагдав. Тэр төдийгүй дээд талд нь байсан “Л” үсэг Лувсандорж гэж бичигдэх биш харин ЛЕНИН гэдэг үсгүүдтэй холбогдон Ленин гэсэн үг болоод улмаар төрсний нь ойд бэлэглэе гэх буюу эсвэл баярыг хүргэе гэж төгсгөл болох нь хүртэл нүдний өмнө тодхон үзэгдэх шиг болов. Yүнээс уламжлагдан өөрөө юм хийх ч байтугай одоо хүртэл мэдээгүй байгаадаа бухимдав. Дулмаагийн хийж байгаа зүйл үнэхээр сайхан болж байгаагийн дээр одоохон дуусахдаа дөхсөнийг болохоос атаархах сэтгэл төрөх мэт санагдав. Тэгэх атлаа юунд зориулж байгаагаар нууж байсны нь санахад гомдох сэтгэл төрөх мэт болов.
    Эгшин зуурын дотор, эрүүл агаар тунгалаг нарны гэрэл хоёрт хөрсжиж борлосон царайд нь үл мэдэг зураасууд бий болон өнгө нь улаан ягаан хоёроор ээлжлэн хувираад шарангуйвтар болон тогтлоо. Энэ нь энэ байдлыг ажиглан гайхаж:
    -Охин минь чи юу болов? Бие чинь муу байгаа юм биш биз? гэж асуусанд, Гаамаа юу ч хэлсэнгүй даруй аягатай цайгаа дорогш тавин юу хийхээ зөвлөн ярилцахын тул үерхдэг хүүхэн Дэжид рүүгээ гүйлээ. Зүүн урд талын цагаан гэрт ороход Дэжид хүүхэн нь хуучин цагт үргэлж бурхныхаа өмнө гэрэлтүүлэн байдаг мөнх зулын том мөнгөн цөгцөнд одоо бүдүүн гэгчийн голтой гэрэлт дэн хийж өмнөө тавиад мөн л ямар нэгэн зүйлийг толгой дээш татах завдалгүй нэхэж байв. Гаамаагийн орж ирэхийг ч анзаарсангүй. Дэргэд нь сууж ажихад олон удаагийн нэхвэрт өө сэв нь бүр мөсөн арилж юу юунаас гялгар болсон ган зүүгээ зогсоо зайгүй гялалзуулан ямар нэгэн усчин гялалзсан нарийн урт амьтныг барих гэж байгаа мэт хуруу нь сүрхий хөдөлж байлаа. Yүнийг нэг хэсэг ажаад:
    -Ай хөө Дэжид ээ! Чи юу хийж байгаа юм бэ гэсэнд Дэжид сая толгойгоо дээш татан ажлаа зогсоож:
    -Аа чи орж ирээд байгаа юмсан уу? Би ер мэдсэнгүй... муу нөхөр чинь Ленин багшийн ойд зориулан юм нэхээд ёстой завдалгүй сууж байна.
    -Энэ чинь тэгээд юу юм бэ?
    -Хүүхдийн өмд цамц болох юм гэж тэмээний нарийн ноосоор эхлэн байгаа зүйлээ сэтгэл харамгүй үзүүллээ.
    -Yгүй чи очиж очиж хүүхдийн өмд цамц нэхэх чинь юу вэ? гэсэнд:
    -Харин зүгээр юм биш үү? Би гэдэг чинь чухам юу хийхээ олох гэж эргэлдэж эргэлдэж урьд өдрийн цаад өдөр Ленин багшийн хүүхэд багачуудад туйлын хайртайг нь санаж гэнэт ийм зүйлийг хиймээр санагдлаа. Тэгээд уржигдар, өчигдөр, өнөөдрийн турш утсаа ээрч гүйцээд одоо л эхэлж байгаа нь энэ дээ гэлээ. Гаамаа Дэжидийн амнаас ийм учир утга бүхий үгийг сонсоод энэ сайхан сэдэв Дэжидийн сэтгэлд орохоосоо өмнө минийхэд орсон болоосой гэж санав. Тэгээд торомгор хар нүднийхээ урт сормуусыг доош буулган,
    -Ай хөө Дэжид ээ! Би юу хийх билээ гэсэнд:
    -Аа чи одоо хүртэл бодож олоогүй байгаа юу? Хүний санаанд оршгүй хөөрхөн болоод утга агуулгыг хадгалсан тийм зүйлийг олоход тун амаргүй шүү гэж шанаагаа тулан гөлөрч нэгэн хэсэг бодсоноо:
    -Миний санаанд даанч юм орж ирэхгүй байна гэв. Тэгээд за чи минь, миний энэ яаралтай ажилд битгий саад бол гэх мэт нэхэж байгаа юмаа яаран өвөр дээрээ тавьж өнгөт сайхан ган зүүгээ гялалзуулан эхэллээ.
    Гаамаа эндээс хүний санаанд оршгүй хөөрхөн, утга агуулгатай хийдэг зүйлийг олж аван сэтгэлийн гүнд шингээн гарлаа. Энэ зуур шөнө болж тэнгэрт дүв дүгрэг сар, түг түмэн оддын хамт гялалзаж, орчин тойрон, сүүн цагаан гэрэлд нь гийгүүлэгдсэн, анир чимээгүй байх боловч энх төвшин сайхан дуугаар долгиолон дуулах мэт санагдав. Хойшоо харахад хоньд дөрвөн гэрийн хооронд талбайд хэвтэж өдрийн идсэн аагт өвсөн хивэн шижир шижир гэсэн авиа гаргана. Нөгөө тийшээ харахад үхэр тэмээ хоёр холилдон аль дуртай тэр зүг рүүгээ харан хэвтэж зарим нь сэрүүн тунгалаг агаарыг амтархан их их амьсгалыг зориуд хүч гарган татан тавих байх ажээ. Эдгээр байдлыг ажиглаад, юу хийхээ ер олсонгүй хажууд хөдлөх бүрийг даган дууриасан сүүдрээс нь өөр хэн ч үгүй байтал машид яаран шивнэн байгаа үгийг чагнах мэт хоёр хөлийг сэмхнээр зөөж тавьсаар гэрийн гадаа ирж:
    -Одоо би юу хийх билээ гэж зогсоход орчлон дэлхийн үндэс сууринаас долгиолон дуулж байгаа амгалан тайван энх төвшний дуулал чихэнд нь улмаар тодрон сонсдох мэт болоод энэ дууг Ленин зохион гаргаж дэлхийн дахинд тараасан юм шүү гэж ямар нэг үл үзэгдэх хүчин ирж зүрхэнд нь шивнэх шиг болов.
    Нэн даруй нэг их хосгүй сайхан сэдэв олдох шиг болон сэтгэлийн байдал бүрмөсөн сэргэв. Аль түрүүнээс хойш шарангуйлсаар байсан царайны нь өнгө өөрчлөгдөн цусны гүйдэл хүртэл бүх биеэ тойрон давхих шиг боллоо. Гэвч үнэн болоод үнэн сайхан санаагаа чухам хэрхэн юугаар дамжуулан гаргахаа бодоход бас хэцүү болов. Хэнд боловч аав, ээж амраг садан бүгдээс давуу ачтай их багш Лениний ойд заавал нэгэн шинэ уран бүтээлийг гаргая гэсэн Монголын малчин эмэгтэй Гаамаа зогссон тэр газраа хөөгдсөн юм шиг хөдлөлгүй үргэлжлүүлэн бодов. Зураг харин юу хийх, кино, баяр наадам, хонь мал, цэцэг ногоо, орон барилга гэх мэтчилэн өсөн хэрэгжиж байгаа тэр бүхнийг зэрэгцүүлэн нэгживч сэтгэлд тохиромжтой сайхан сэдэв олдсонгүй. Бодсоор бодсоор бодын шийр дөрөв гэгчээр яг мухардахдаа гэртээ оров. Хэрэв хугацаа холхон шиг байгаа бол нэг учир даа гэж бодогдоод ханан дахь календарийг авч ширхэг дараалан тоолж эргүүлэн үзтэл яг арав дахь хуудсан дээр Лениний зураг өмнөөс нь энхрий сайхан эелдэг зөөлөн харцаар харж байжээ. Дор нь байгаа улаан өнгөтэй том том үсгүүдийг уншихад дэлхий дахины ард түмний их жолоодогч багш Лениний төрсөн ойн баярын өдөр гэжээ. Гаамаа санаа алдан, арваадхан хоног гэж өөрийн мэдэлгүй хэлж календарийг буцаан өлгөв. Энэ арваадхан хоног бол маргааштай адил гэж бодохоос босон харайж нэг юмыг хиймээр. Гэтэл юу хийхийнхээ сэдвийг олоогүй байгааг санахад нүдний нулимс нь дахин гарч ирмээр болоход нь нүдээ тас аньж хориглов. Тэгээд одоо би юу хийх билээ гэж дахин дахин бодоход дотор нь давчдах шиг боловч цээжин доторх дэлсэн байгаа зүрхний цохилтыг ажихдаа Гаамаа минь чи хий заавал нэг юмыг хийж сумынхаа улаан буланд тавьж Ленин багшдаа хэчнээн хайртай болохыгоо олонд үзүүл гэх мэт. Хэн юунд ч үл саатагдан өнгөрөн одох шөнө өөрийн эрхгүй замхарч хойноос гэгээн цагаан өдөр, гэрэлт шар нараа мандуулсаар залган авлаа. Гаамаа хүүхэн өглөөнийхөө цайг ууж дуусаад ханан дахь календарийн нүүрийн хуудсыг харамсалтайгаар таслан авч за одоо арваад хоног биш, есхөн хоног боллоо доо гэж санаа алдав. Цагаан хурган лоовуузаа өмсөн гарч, гэрийнхээ бүсэнд хавчуулсан урт хуйвт шилбүүрээ сургалан аваад хонио хариулахаар явав. Гаамаагийн ах нь давхар биетэй эхнэрээ үлдээж эцэг Гомпилын хамт Улаанбаатар руу жин тээж одсон тул Гаамаа хоёр өдөр өнжөөд  хоёр өдөр хонио хариулдаг юм. өдөр ч гэж өчигдрийнхтэй ав адил Арвижихын тал ч өөрцгүй яалаа ч гэж хувирчих билээ. Ганцхүү Гаамаа юу хийхээ тасралтгүй бодож хөхрөн харагдагч  огторгуйн гүн хурц тусгалт алтан нар, эрүүл саруул Арвижихын тал, эргэн тойрны уул нуруудыг тасралтгүй ширтэвч Лениний зохиосон амгалан тайван, энх төвшний дууллыг шивнэн сануулахаас өөр ямар нэгэн сэдвийг өгсөнгүй. Орой болоход хонины захыг гэрийн зүг нугаллаа. Шөнө ч яахав ирдгээрэ ирж өнгөрдгөөрөө өнгөрөхөд алтан шаргал нар хойноос нь залгаж авлаа.
    Гаамаа эгээ л өчигдрийнх шиг календарийн өмнө очиж нүүрийн хуудсыг авч, аа одоо бол есхөн хоног биш найман хоног боллоо доо гэж санаа алдаж өгүүлээд урьд шөнийн шийдвэрлэсэн ёсоор сумын төв очиж зураг зурахдаа сайн гэгдсэн үерхдэг нөхөр Доржоосоо зөвлөгөө авахаар мордлоо.
    Жилийн зөвхөн баяр наадам, малчдын сайн өдөр ба хааяа нэг удаа гарч магадгүй онц чухал зүйлд эмээл тохохоос биш бусад юманд унадаггүй аавын бор морийг  унасан тул тэр бор морь нь Гаамаагийн ямар чухлын төлөө хичнээн яаралтай явааг мэдсэн мэт хотны захаас гармагц дөрвөн туурай тачигнуулан явж, нэг мэдэхэд  сумын төвд Доржтой уулзан юу хийхээ хэлэлцэхэд Дорж бас бахархалтай сайхан санаа гаргаж чадсангүй. Эхний үед нүд нь сэргэж, тариа будаа, трактор машин, завод яндан, адуу мал, цэцэг навч гэх мэтийн хэн бүхэнд бодогддог зүйлийг яриад Гаамаагийн хүний санаанд оршгүй хөөрхөн болоод утга агуулгатай зүйлийг бодох гэсэнд тэр ч тусгүй энэ ч тусгүй гэж өөрийн бодсоныг өөрөө бахдаж хаяад өмднийхөө халаасанд гараа хийж дэмий  гиюүрэн нааш цааш алхав. Тэгээд эцэст нь тэр хол газраас давхиж ирсэн нөхрөө яаж хоосон буцаах вэ гэж бодсон бодолтой бяцхан байшингийнхаа ханан дахь Лениний том гэрэл зургийг зааж за даа үүнийг харж байгаад оёхоос дээр юм алга биз ээ. Май аваад яв гэж хуулан авч өглөө. Гаамаа үүний нь дурамжханаар авч мордлоо. Гэрэл зургийн аппаратаар аваад хэдэн зуун мянга түмээр хэвлэн газар сайгүй тарсан энэ зургийг хуулан оёсноор ямар уран бүтээл болох билээ гэж урамгүйхэн байтал цуутай дархан Гийдав сумын төвд ойрхон байдаг нь санаанд орж морины амыг эргүүлнэ. Мориныхоо амыг сул тавин давхиж гадна нь ирээд, нохой хорь гэж дуудахад цал буурал толгойтой авгай нь гарч ирэв. Мориноосоо бууж гэрт оров. Сайхан захнт өвгөн дархан, зүүн хоймроо эзлэн нэгэн талдаа амсар, нүхтэй хүүхдийн тоглоом мэтийн олон юмыг мөнгө хайлдаг шавар зуухандаа нүүрсээр хучин хийж зад хөөрөгдөн сууснаа Гаамааг үзмэгц:
    -Ай сайн байна уу хүүхээ? гэж инээмсэглэн мэндэллээ. Гаамаа хариу мэндийг авгайн нь халуун зочлолтыг хүлээн аваад хэрэг зоригоо илчлэхэд Гийдав өвгөн мөн л алиа сайхан зан гарган:
    -Ай даа хүүхэн сайхан хатгамал бэлэглэхийг хүсэж байгаа чинь сайшаалтай байна даа хүүхээ гэж нүүрс барьсан гараараа санамсаргүй арчсаар байгаад хар болсон нүүрээ алчуураараа арчин нөгөө гараараа татаж байгаа хөөргийнхөө таталтыг удаахан болгож,
    -Харин дээ хүүхээ, үй олон тагтаа огторгуй дүүрэн нисэж байвал яасан юм бол доо гээд хөөргийн таталтыг хурдасгав.
    Гаамаа үй олон тагтаа огторгуй дүүрэн нисэж байгааг хатгахад хичнээн гоёмсог болох нь нүдэнд үзэгдээд, бас энх тайвныг зарлагч нар дэлхий дүүрэн байна гэсэн сайхан агуулгатай болох нь сэтгэлд нь буун, тэр дороо гүйн гармаар санагдлаа. Тэр хоймроос:
    -Аль вэ хөө хөгшөөн! мөнгө  юү юүгүй хайллаа шүү, салхи авах юу магад үүдээ шалавхан түгжээрэй гэж хашгиран гарах нөхцөлийг таслав.
    Час улаан байсан нүүрснээс нь цагаан цэнхэр дөл дүрэлзэн гэрийн дотор хүн амьтан байж суухад бэрхтэй болж байвч Гийдав дархан халууныг бас халаан хөөрөгний таталтыг улам нэмэгдүүлэн хамаг юманд дөл авалцах бий гэмээр халуунд хүргэснээ цогийн дундаас түрүүчийн жижиг юмыг гарган тавьж хамгийн дор ус мэт мэлтэлзэн бий бяцхан ширмэн тогоонд мөнгийг гарган цутгуурынхаа ажлыг хийв. Гаамаа дархны юу хийснийг харж амжсангүй нэг мэдэхэд мөнгө цутгасан зүйлийнхээ шаврыг хэмхчин цасан цагаан шатрын арслан, хүүнүүдийг гаргаж:
    -Ай хөө эмгээн! Чи харна уу? Ленин багшийн ойд зориулсан шатрын энэ хүүнүүд хэчнээн сайхан болсныг хар, за чи надад бэлэгтэй сайхан үгээр баярыг хүргэ! өвгөн чинь Ленин багшийн хайр хишгээр зуун нас наслах аз заяатай байна шүү гэж нүүрнийхээ ихэнхийг эзэлсэн сахлаа илэн инээв.
    Гаамаа гэртээ харимагц бүтэн дээлийн цагаан цэнхэр өнгөтэй торгоноос хоёр метр хэртэйг огтлон авч түүн дээр гэрлээ зүг бүр цацруулсан том нар ба тоолж баршгүй олон тагтааны зургийг зурав. Ингээд тэр бүрий дээр чадлаа гаргахад хэчнээн сайхан болох нь нүдэнд тов тодхон үзэгдэж бүр урам зоригийг сэргээв.
    Гэвч зүүгээ сүвлэн эхний хатгалтыг хатгатал энэ сэдэв нь учир дутагдалтай болсон нь гэнэт санагдаж юу билээ гэж эргэцүүлэн бодов. Лениний гайхамшигт сайхан дүрийг хэрхэн гаргахаа орхигдуулсан байжээ. Yүнээс болж урам зориг мохож утастай зүүгээ энгэртээ хатгаад өөр сэдвийг эрлээ. Энэ шөнө Гаамаа бараг унтсангүй. Ленин багшийн дүрийг яаж үнэн байдалтай  үзүүлэх билээ гэж бодон бодсоор нойр нь хүрч, үүрийн харанхуйгаар дугхийв. Нэг мэдэхэд Гаамаа ижил дасал болсон Арвижихын цагаан тал дээрээ хонио хариулан явжээ.
    Тэнгэрийн байдал цэв цэлмэг
    Нарны тусгал гэгээн саруул
    Ийм сайхан өдөр байтлаа
    Шивэр бороо шижигнэн
    Шивнэх дуу сонсогдов
    Уул талууд угаагдаж
    Ургамал бүхэн сэргэснээс
    Ивээлт сайхан Арвижихын тал
    Улаан цагаанаар алаглагдсанаас
    Yзэсгэлэнт цэцгээр чимэглэгджээ.
    Дэргэд нь байгаа хонинууд мөн
    Түмийн тоонд хүрсэн мэт
    Энтэй зах нь талын дунд
    Тэртээ үзүүр нь уулын тэнд
    Таван өнгийн солонго бас
    Тэрхэн хойдтой татаж,
    Тэр солонгын тэндээс
    Дэвэн дэлхийг баясгасан
    Яруу дуу сонсогдов.
    Аабиш сайхан байгалийн дунд
    Ариун цэцэг түүж явтал
    Гал улаан гэрэл цацарч
    Газар дэлхийг гийгүүлж
    Алтан шар наран
    Агаараас буух шиг болов
    Бадарсан гэрэл нь тодорсоор
    Баясгалан дуу цууриатсаар
    Агаараас буусан нар
    Агшин зуур өөрчлөгдөж
    Ачит багш Лениний
    Ариун дүр нь үзэгдэв.
    Гаамаа хүүхэн баясахдаа
    Гартаа барьсан цэцгүүдийг
    өмнөөс нь тэврэн очоод
    өргөж дээш нь өгтөл
    Багш Ленин түүний нь
    Баяртай инээмсэглэж аваад
    Эцгийн халуун харцаар
    Энхрий дотно харахад нь
    Малчин Гаамаа баясаж
    Магнай тэнийн ширтэхэд
    Yүрийн гэгээ үзэгдэж
    өглөөг авчирсан байлаа.
    Гаамаагийн саяын зүүд нь яахын аргагүй үнэн юм шиг тов тод бөгөөд сэтгэл санаанд нь баяр баясгалангийн ихийг төрүүлж байлаа. Yнэн бодит байдал уянгатай сайхнаар дүрслэгдэ гарсан тул тэр ёсоор нь бичиж болмоор, дуулж болмоор, бас оёж ч болмоор санагдаад тэсгэлгүй баярлан босон харайж ядан хувцаслан ширмэн цөгцтэй дэнгээ шүдэнз зуран асаалаа. Наран ханын толгойд хүрч байхад сая толгой дээш татаж ээжийн хийж тавьсаар удсан цайг ганцхан амьсгаагаар уугаад нарны тусгалд юу юунаас содон харагдаж байгаа календарийн нүүрийн хуудсыг таслан авч за одоо найм биш долоо гэж чанга өгүүлээд урлах ажилдаа гавшгайлан оров. өдөр ч яахав өнгөрснөөрөө өнгөрөв. Гаамаа толгойгоо дээш татсангүй. Шөнө нь мөн ирдгээрээ ирэхэд дэнгийн гэрлээс салшгүй, өглөө календарийн хуудсыг таслахдаа одоо долоо биш зургаахан гэсэн бөгөөд энэчлэн зургаагаас тавхан, таваас дөрөвхөн, нэг мэдэхэд хоёроос ганц дээр ирэв.
    өдөр шөнө хоёулаа атаархан жөтөөрхөн тэмцэлдэх мэт даанч хурдан өнгөрөх нь Гаамааг багагүй бухимдуулж байна. өнөөдрийн хувьд идэх уух ч завдал алга. Харин нар жаргахын өмнө дэнгийн бүдүүн цөгцөнд хоёр том гол шигтгэж цөвгүй тунгалаг тосор дүүргээд асаах шүдэнзнийхээ хамт хажуудаа тавив.
    Лениний ойн өглөө ээжий нь морины нь нуруун дээр хүрэн нанжин гахай гөлөмтэй, монгол тоногт эмээл тохож, олмы нь сайн гэгчийн чангалаад, урд бүүргэнд нь шар хулсан ташуурыг өлгөлөө. Гэрт Гаамаа, хамгийн эцсийнхээ хатгамлыг хатгаж утас таслаад арван өнгийн утас арван өнгөөр алагласан уран тэр бүтээлээ хүрч ядан эвхэж гурван давхар цаасаар битүү бүрхэн ороож өвөртөө хийгээд гарлаа. Гаамаагийн хаашаа зорих нь мэдээжийн хэрэг. Хүрэх газраа хүртэл хэрхэн явсныг ч нурших юун. Зүүн хойд талаас тоос татуулан давхин ирж, ганган дэгжин эмээлтэй атар тарган морьдыг үүдэн дээрээ цугларуулсан олон цонхт цагаан байшингийн өмнө бууж морио тушаад оров. Эхний хаалгыг ардаа орхиод хоёр дахийг нээтэл таван зуугаад үзэгчдэд тохируулан барьсан том тасалгааны хана нүд алдам сайхан юмсаар дүүрч, түүнийг үйлдэгчид жүжигт гардаг тавцан дээр чихцэлдэж юу хийснээ дурдан овог нэрээ бичүүлж байлаа.
    Гаамаа юуны урьд бусдын хийсэн юмыг үзэхэд эхнээс аваад адгаа хүртэл цөм оюуны чадал, хөдөлмөрийн дээж болсон гайхамшгууд байжээ. Бага сургуулийн сурагчдын урласан хурга тэвэрсэн пионерийн баримал дүрс, хурдан морь уралдаж яваа хүүхдийг зурсан зураг хүртэл өөлөх өөгүй сайхан харагдав. өөрийн хийснээ энэ бүх зүйлүүдтэй эргэцүүлэн бодоход маш бүтэмжгүй зүйл болсон мэт бодогдлоо. Ингэж өөрийн бүтээлийг өөрөө чамлаж байтал Дорж, Гаамаа, Гаамаа гэж хашгиран тавцан дэрээс үсрэн бууж гүйн ирж гары нь бариад за хийсэн юм авчрав уу? Гаамаа энэ үгийг сонсмогц нүүр нь улайн өврөө дараад юу ч хийж амжсангүй гэж шивнэн хэлтэс тэндээс Дэжид бас,
    -Хүүе Гаамаа нөгөө юмаа нааш нь гэж тасалгаа дүүрэн хашгирав. Yнэн учраа аминчлан хэлье гэж хариу дуугаралгүй тавцангийн өмнө очтол Дэжид, та нар энэ Гаамаагийн хийсэн зүйлийг хэчнээн сайхан гэж санана гэж бүгдийн анхаарлыг сэргээгээд доош бууж ирж за өнөөхөө гэж гараа сарвайв. Сарвайсан гары нь шүүрэн авч цаашлуулаад
    -Би гаргахаас зовоод байна шүү гээд цааш нь учры нь хэлэх гэж чихэнд нь ойртов.
    -За чи юунаас нь зовов гэж бүгдийг сонстол өгүүлээд өврөөс цухуйж байсан булангаас нь суга татан авч энэ шүү нөхөд өө гэж дээш өргөв. Цаанаас нь ямар хүн болохыг харж амжсангүй хүрэн торгон ханцуйтай урт гар сунан ирж шүүрэн аваад цааш эргэн үгүй болов. Тэр даруй сонирхолтой сайхныг бүтээсэн хэдэн арван хүн нэгэн дор чихцэлдэн аль вэ? гэж шуугилдлаа.
    Дорж хүртэл тэр зүг гүйн одсон тул Гаамаа ганцаараа зогсож энэ олон хүн намайг шоололдон элгээ хөштөл инээлдэнэ дээ гэж бодохоос нүүр хийх газар олдохгүй болж байхад хүн бүхэн магтан шагшаан шуугиан болов. Энэ нь бүр ч зүрхий нь цохилуулан хамаг биенд нь халуун хөлсийг чихруулав. Намын үүрийн дарга Цэцгээ бахархсан сайхан дуугаар:
    -нөхөд өө! Чимээгээ гэж хашгиран, хатгамлын дээд талын хоёр өнцгөөс хурууны үзүүрээр чимхэн барьж дээр өргөв.
    -Манай үеийн урлал ийм бодит утга чанарыг агуулсан уран гоёмсог байх ёстой юм гэж хэлээд бүх шударга хүн төрөлхтний суут багш Лениний ойд манай эрх чөлөөт Монголын жирийн нэг малчин бүсгүй уудам эх орны талд дэлгэрэн ургасан ариун цэцгийн цомирлогийг өргөн дэвшүүлж байгааг гайхамшигтай сайхнаар дүрслэн үзүүлсэн энэ уран хатгамлыг бүх үзэсгэлэнгийн хамгийн манлайд байгаа алтан тавиур дээр өрөөстэй Гийдав дархны цутгасан мөнгөн шатрын дээр өргөв.

    ГАЙХУУЛАХЫН УЧИР ЮУНД ОРШИВ ОО?

    Нэг өдөр манайд найз маань ирлээ. Энэ хүн бол зохиолч болохыг эрмэлзэж яваа залуу. Залуу болоод шинээр эхлэгч болсон хойно доо мэдээжийн хэрэг шүлэг л оролдоо биз. Гэвч өөрөө шүлгээс хөндийрөн үргэлжилсэн үгийн зохиолч болох гэж шийдэн над дээр байн байн ирсээр найз болцгоосон юм.
    өнөөдөр ирэхдээ мөн л урьдынхаа журмаар сүүлчийн бичсэн нэг өгүүллэгээ авчирчээ. Би түүний нь үзлээ. Санаа бодлын талар зүгээр. Зөрчил тэмцлийг оруулан, түүнийгээ зохион байгуулалттай бичсэн нь бүр ч овоо. Энэ нь найзы минь дэвшилт юм. Гэвч амьдрал! Хүний амьдрал ба амьдрахуйн шинж чанар хийгээд сэтгэхүйн зүй тогтоолд аль хэр орсны нь үзвэл тун сул. Yүн  дээр нь миний сэтгэл харамсалтайяа эргэцэн, баахан яриа дэлгэхээс өөр аргагүй болов. Гэвч байз! Бусдын оюун ухааныг өөрийнхтэйгээ нийлүүлэхийг оролдон зүтгэх бол сайн биш, заримдаа бүр хортой. Зүй ёсоор хөгжиж байгаа хүний уран авъяасыг эвдэн бусниулахад ч хүргэдгийг санаад уг өгүүллэгийг өөр нэгэн хүнд үзүүлэн санал зөвлөгөө авахыг бодов. Ингээд хоёулаа манайхаас гарав.
    Надад бол хар багын танил, утга зохиол, гүн ухаан, сэтгэхүйн зүй зэрэгт сүрхий гэж олны аманд орсон нэг дотнын найз байдаг юм. Гэрт нь ороход өнөөх маань мухар сандалд хоёр хөлөө урагш жийн суугаад өвдөг дээрээ бичгийн бяцхан машин тавин цохиж байв. Yзтэл тун дүйгүй, хоёр гарынхаа долоовор хуруу төдийхнөөр цатгалан тахиа будаа тоншиж байгаа юм шиг тог ёгхийлгэж байсан бөгөөд үүний нь би түрүүлэн орж ирснээрээ тодорхой харав. Харин миний хойно явсан залуу нөхөр маань харж амжаагүй билээ.
    -За би чам дээр энэ нөхрийг авчирлаа. Учир нь гэвэл энэ хүн зохиолч болох хүсэлтэй. Миний санахад бага багаар дадлагажиж байгаа боловч амьдралын гүнд орж чадахгүй байх шиг. Юу ч атугай чи бичсэнээс нь үзнэ үү? Магадгүй би, буруугаар дүгнэн толгойгий нь дэмий эргүүлээд байж ч болох юм даа гэхэд:
    -За, за! Би үзье гээд уриалгахан хүлээн авч биднийг суухыг урьснаа:
    -Харин жаахан хүлээ, би энүүхнийг гүйцээгээд орхиё гээд долоовор хуруугаараа тог ёгхийлгэхийн оронд арван хуруугаа гялалзуулан цохих болсны нь яана! Ер тун хэтэрхий хурдан, дээр цагт би, арван хурууны бичээч нарын уралдаан болохыг үзсэн. Тэнд бол хамийн тэргүүний бичээч нар оролцсон нь мэдээжийн хэрэг. Гэтэл тэдний дунд одоогийн энэ нөхөр цохиж байгаа шиг санагдана. Би ёстой гайхаш барахдаа сандлаасаа босон харайж машины нь өөрийн эрхгүй өнгийсэн гээч!
    Гэтэл бүр хачин! Машинд оруулсан хуудасных нь түрүүний багахан хэсэг сүрхий нямбай цохигдсон байхад дараачийн хэрэг арван хуруугаар цохигдсон нь осолдохгүй үсэг! Арван хурууныхаа аль нэгэнд дайралдсан үсгийг учир нажиргүй ороолдуулан цохиж байгааг би үзлээ.
    -Yгүй та минь, энэ чинь юу вэ? гэж цочин өгүүлэхэд:
    -Мэдэж ав! Машин цохих гэж ингэж цохихыг хэлнэ гэж над руу хяламхийн харах зуураа өрөөсөн нүдээ анисхийлгэв шүү.
    -Юунд энэ вэ? Залуу найзад минь гайхуулахыг оролдож байгаа хэрэг үү? Би мэднээ! Энэ нөхөр хэзээний, бүр багынхаа гайхуулах дуртай. Одоо үнэн хэрэг дээрээ мэдэх чадах нь зүгээр боловч чухамхүү орчин тойрны хүмүүсийн аманд бахдагдан орсныхоо хэртэй биш. Миний дүгнэлтээр бол энэ нөхөр, өөрийгөө олны өмнө мандуулахын үүднээс хаа явсан газраа цэцэрхэх, ялангуяа хичээл сургууль заахдаа тайлбарлах, дүгнэх жишэ татах аргыг урнаар хэрэглэсээр байгаад нэр сүрээ мандуулсан хэрэг. Гэтэл одоо анх орж байгаа залуу хүнд ингэж гайхуулахын хэрэг юу вэ? Нэг бодоход би, галзуу хүний өмнө зогсож байгаа юм шиг санагдана.
    Арван хурууныхаа үзүүрт аль дайралдсаны нь хамаа намаагүй балбаж байгаа учир өнөөх хуудас нь яах ийхийн зуур дуусав. Тэр хуудсыг сүрхийлгэн сугалж гялс буулган авчрангуутаа олон хуудасны дунд шургуулаад:
    -За, уран сайхан бүтээлий чинь сонирхъё гэж залуу найзын царайг инээмсэглэн ширтсэн бөгөөд өөрөөр нь уншуулсныхаа дараа шүүмжлэн, санал зөвлөгөө өгөв. Энэ нь харин зүгээр, залуу авъяастанд багагүй нэмэр болох төдийгүй, надад ч бас анхаарууштай юм олныг дурдав. Энэ хэрэг өнгөрч, хэдэн долоо хоног болсны дараа үзвэл мань хуучин найз олны аманд “машин цохихдоо сүрхий” гэж алдаршсан байна. Энэ нь мэдээжийн хэрэг, өнөөх залуу найз л эх үүсвэрий нь гаргасан хэрэг буй заа. Түүий дээр би бас яаж нэмэр болсон гээ. Хэд хэдэн хүн надаас:
    Yгүй танай найз чинь бичгийн машин цохихдоо гайхалтай хурдан юм гэв үү? Гэхэд нь би төлөөнөөс нь нүүр улайх шахам болох боловч яая гэхэв.
    -Тийм ээ! Галзуутай гэж мэд! гээд эцэст нь өөрөө “Энэ хэрэг хэдийгээр ялимгүй боловч нэг мэдэхэд үнэхээр аягүй юм болно байх” гэж дотроо бодсоон.
    Нэг мэдэхэд хэдэн сар өнгөрсөн ажээ. өнөөх дэмий шуугиан ч ашгүй, хал балгүй өнгөрч мартагнасан байна. Ингээд нэг өдөр залуу найзындаа очиход тэр маань мухар сандал дээр хөл жийн сууж, өвдөг дээрээ бичгийн машин тавин цохиж байсан бөгөөд энэ нь хуучин найзын өнөөх дэмий явдлыг санаанд оруулав.
    -За юу хийж байна даа гэхэд:
    -Удаа дараагийнхаа бичсэнийг хэвлэлд оруулах гэж машиндаж байна. Та суу, би энүүхнийг дуусгаад орхиё гээд арван хуруугаа гялалзуулж гарлаа. Энэ нь надад хүн бүхэн гайхуулах гэж зүгээр галзуурах болоо юу гэснийг бодогдуулав. өнөөх бичиж байгаа руу нь би мөн өөрийн эрхгүй өнгийн харлаа. Гэтэл хөөрхий минь тийм ч биш, яахын аргагүй ёсоор нь цохиж байгаа тул би бахдан гайхахаас өөр аргагүй болов. Эгшин зуурын дотор би хуудас дуусмагц:
    -Чи ингэж цохихыг хаанаас сурав аа?
    -Залуу найз, хуучин найзы минь нэрийг дурдан:
    -Тэр гуайгаас гэж хариулав.
    Энэ нь надад зүүд шиг сонсогдоно.
    Чи бүр өөрөөр нь заалгав уу? гэхэд:
    -Yгүй ээ! Зүгээр нэг өдөр би тантай орохдоо арван хуруугаар цохиж байхы нь хараад дараа нь өөрөө оролдсоор одоо гурван минутанд нэг хуудас гаргахтай боллоо гээд өнөөх найзы маань улмаар бахдан сайшааж гарлаа шүү. Надад бол тэгж бахдан сайшаах юм алга. Харин бичгийнхээ машиныг шал дэмий балбасны нь санахаас инээд хүрнэ. Буцах замдаа би хуучин найзтайгаа дайралдлаа. Бараагий нь хармагц арван хурууны явдал сэтгэлд минь буун, нэг жиг ургах шиг:
    -За сайн биз дээ? гэж инээмсэглэсхийгээд:
    -Чи чинь юу билээ? Бичгийн машин цохихдоо арван хурууны мастер бил үү?
    -Арав ий? Yгүй! Дөнгөж хоёр хурууных гээч гэж мань найз надад гайхуулах бахдал гарган хэлэв. Би инээдээ барьж байж чадахгүй болон чангаар инээгээд өөрийнх нь дэмий балбасныг үнэмшин, оролд оролдсоор байгаад гурван минутанд нэг хуудас гаргадаг болсон залуу найзынхаа тухай ярив. Мань найз ч инээд алдав. Yзтэл баяр хөөр болж:
    -Би тэр залуугийн чинь барааг харахтай зэрэг юмыг ажиж, дууриах, сурах гуравт онцгой авъяастан болохы нь мэдээд тэр сайхан сайхан авъяасы нь хөдөлгөн гэж машинаа балбасан юм.
    -Одоо үзвэл би түүнийг судалсан нь нэг сайн, тэр залуугийн авъяас хөдөлж машин цохихыг сурсан бас нэг сайн.
    Ингээд хоёр сайн нийлснийг хэн муугаар дүгнэж болох билээ дээ гэв.
    Одоо би түүний гайхуулсны учир юунд оршсоныг сэнхэрч авлаа. Тэгээд би энэ найзаа утга зохиол, гүн ухаан, сэтгэхүйн зүй гуравт үнэхээр сүрхий хүн юм даа гэж бодлоо.

    Г.М. ХОЁР


    Аагим зуны сэтгэлд тааламжтай нэгэн шөнө, цэцэрлэгт эмэгтэй хүний найланхай инээдэм сонсогдож:
    -Би чамд хайртай! Хэнд ч өгөөгүй хайры минь чи... чамд би булаагдав.
    Энэ эмэгтэй үгээ чичирхийлсэн хоолойгоор тун аяархан хэлсэн боловч тэр шөнийн арва хоёр цагийн анир чимээгүй байдал цэцэрлэгийн өөр нэгэн сандал дээр суусан миний чихэнд авчирсан юм.
    Ээ дээ энэ шөнө чухам хэчнээн анир чимээгүй сайхан байсан гэж санана! Түүнээс гадна дээрх тэнгэрийн дүүрэн сарны гэрэл тэрхүү цэцэрлэгийн их бага мод, түүний навч нахиа нэг бүрийг түмэн зүйлийн хээ угалз болгон газар буулгасныг хэлэх юун. Yүнийг би чухам юугаар ч жишээлэн гаргаж чадахгүй байна. Гэтэл ийм сайхны дунд хайр дурлалын гүнд автагдсан эмэгтэйн зүрхний үг, хэрхэн нийлэмжтэйг би үгээр жишээлэн гаргаж чадахгүй бөгөөд гагцхүү сэтгэлийн энэхүү баярыг хэзээ ч мартахгүй юм аа. Нэг бодоход би гарын дүйтэйсэн бол сийлбэрээр эсвэл хөгжмийн уран найраг болгон зохиомоор, гэтэл харамсалтай нь би аль алины нь үл чадна. Энэ насны минь баяр! Yүрдийн минь зол заяа ганцхан чи! Чамаас өөрийг хэзээ ч би хүсэхгүй гэж эрэгтэйн дуугарахыг сонсоход, таних хүний дуу байх шиг чухам хэн болохыг лавшруулан мэдье гэтэл тэдний яриа хэтэрхий аяархнаар үргэлжлэв.
    -Чиний үг үнэн бол минийх үнэн.
    -Би чинийхээ төлөө үхэхээс ч буцахгүй.
    -Тангараг! Би чамдаа үүрд үнэнч! гэхчилэнгийн үгс хааяа хагас хугас сонсогдоно.
    Ёстой л хайр дурлалын халуун дөл эдний хооронд дүрэлзэж байна. Шивнээний дараа хөөрхий эмэгтэй нь уйлах шиг.
    -Та нар... эрэгтэйчүүд цөм хуурамч. Хэрэв тиймгүйсэн бол чи цаадхаасаа салах ёстой шүү дээ гэж мэгшин уйлна.
    Эрэгтэй нь сандран:
    -Хонгор минь би чамайгаа юунд мэхлэх билээ. Ганцхан тэр өөрөө явж өгөхгүй байна. За гайгүй, би явуулна гэж эрэгтэй нь урьд урьдынхаасаа арай чангавтар хэлснийг сайтар чагнахад бурхан минь, миний таних хүн байх бөгөөд дотор минь зарсхийв.
    Маш харамсалтай! Миний энэ танил, суусаар гурван жил болж байгаа эхнэртэй, ойдоо хүрэх гэж яваа хүүтэй юм. Гэвч би нөхрийн нэрийг энд бүрэн дурдахаа болъё. Уншигчдын өмнө эс боловч тэр хүнд эвгүй болох тул нэрийн эхний үсэг Г-гээр нь нэрлэе!
    Энэхүү Г бол дунд мэргэжилтэй албан хаагч, ухаан сэргэлэн, зүс царай сайтай, хувцас хунараа аятайхан  өмсдөг, нэг ёсны боловсон залуу. Хувийн зүгээс өөлөхөд төрөлх хэлээ мартаж яваа мэт монголоор ярихдаа /еще/ “и” гэхээс эхлэн орос үг баахан орууламтгай. Гадаад хэл мэдэх шиг сайхан юм хаана байх билээ. Гэвч би түүнийг гурав дахь улсын хэлийг л бүү гадарладаг болоосой билээ гэж их хүсдэг юм. Юунд гэвэл хоёр улсын хэлийг ч яахав хооронд нь хутгаад байж болно. Харин гурвыг хутгалдуулбаас үндэснийх ч үгүй, өөр бусдынх ч үгүй болчих бий дээ л гэж айдаг юм.
    Эхнэр нь Г-д гологдохоор л эмэгтэй биш юмсан. Гэм нь хоёр жилийн өмнө анх давхар биетэй болоход нүүрэнд нь тогтсон бор толбууд яагаад ч юм бэ өдий болтол арилаагүй байгаа юм. Гэвч тэр нь надад бол улам ч зохиосон мэт санагддаг. Зан байдал нь даруу, ажил дээрээ нэр хүндтэй ормоо 125-аас доошгүй хийдэг юм. Г-тэй амьдрах, үр хүүхэд өсгөх энэ хоёрын төлөө хамаг сэтгэлээ тавьсны нь би сайн мэдэх учир Г-ын энд байгааг мэдэхтэй зэрэг дотор минь зарсхийснээс гадна, түүнийг чин сэтгэлээсээ буруушаах бодол төрөв.

    *    *    *

    Хүнд юмыг сонирхох шинэчлэхийн хүсэл байх ёстой. Энэ талын авъяас байж гэмээ нь хүн урагшаа давшина. Ер нь нэг хэвийн байдал дээр байх гэдэг бол уйтгар, бас хоцрогдол мөн. Тэр ч байтугай өдөр бүр нэг янзын хоол идэх хүртэл уйтгар болдог шүү дээ.
    Гэвч энэ асуудлыг айл гэр болох асуудал дээр тавьж болох уу? Мэдээжийн хэрэг, болохгүй. Энэ учраас ч манай нийгэм гэр бүлээ шинэчлэгдсийг жигшдэг нь тэр. Харин ажил хөдөлмөр дээрээ шинийг санаачлан гаргагсдыг л бахдан сайшаадаг. өөр нэг зүйлийг дурдваас хүн төрөлхтөнд адуус малаас онцлогдох сайхан чанар нь янаг амрагийн хэргийг хүндэтгэх, түүндээ хувиралтгүй байдагт оршино гэж хэлдэг зүйл ч бий.
    Иймд би Г-д санамжийн хэдэн үг хэлэхийг бодсон билээ. Гэвч би хожимдсон юм. Байшингийн хаалгыг татмагц урьд өмнө байгаагүй гял цал юмс нүдэнд тусав. Нөхөр Г... ч зовсон юм уу? Эсвэл бахархсан юм уу? Юу ч атугай жирийнхээсээ өөр царайгаар намайг угтлаа. Би бүх хэрэг өөрөөр хувирсныг мэдэн аар саар юм ярих зуураа байшингийн дотрыг ажихад гоёл чимэглэлийн зүйлс тун их, ор дэр, авдар шургуулга шинэчлэгдсэний дээр түүний бүтээлэг цөм торонцор нарийн эдлэл болжээ.
    Гэвч үүнийг төдий л үнэлэхгүй, түрүүчий нь эхнэрийг байхад хүүхдийн өлгий цагаан даавуу, бяцхан цамц, резинэн тоглоом нүдэнд илт тусдаг байсныг ямар ч гоёл чимэглэлээс дээр гэж хэлнэ.
    Одоо тийм юм ор сураггүй болоод оронд нь таван толь байх нь юу вэ? Ядаж дөрвөн зүгийг баримтлан дөрөв байвал яасан юм бэ? Бас оо энгэсгийн хэрэглэл дөрөв байх нь юу вэ? Энэчлэн илүүдсэн гоёл чимэглэлийн зүйл хэтэрхий олон байгаагаас авч үзэхэд цаад эзэн авгайн хүсэл эрмэлзлэл юү болох ба ямар янзын “үнэгэн шулам” байгаа нь сэтгэлд шууд үзэгдэх шиг, ингэж бодож суутал гуалигхан биетэй залуу эмэгтэй орж ирэв. Г... түүнийг М үсгээр эхэлсэн аятайхан нэрээр дуудан намайг танилцуулав. Би Г-ын нэрийг түрүүн нэгэнт дурдаагүйгээс хойш авгай нэрийг мөн тодорхойлохгүй байх нь зөв биз дээ. М... авгай надтай дохиж мэндлээд яаран зочлоход бэлтгэв. Yнэнийг хэлэхэд энэ авгайн гар нь цэвэрхэн, хөл нь тэгш, нуруу нь гуалиг, нүд шүд сайхантай, дуугарах нь уянгатай, хувцсаа сайхан тохируулсан байдлаас үзсэн ч бага биш боловсролтой болов уу гэмээр, ядаж хийж өгсөн цай нь тунгалаг ганцхан гэм нь баахан дээгүүр хөдлөх дуртай болов уу? Тавагласан идээнд нь 24-ийнхээс аваад 48-ын чихэр байлаа.
    Гэвч шинэ гэр бүл бологсод анхны хэдэн өдөр иймэрхүү байж болох шүү дээ. Харин хоёр дахь гэм нь шилэн оймс, лак, туфел, хэтэрхий маяг оруулан оёсон хилэн хуаран бошинз өмссөнөөр нь бодоход дэгжирхэхийг ер бусаар хүсдэг болов уу? Гэвч байз!  Эмэгтэй хүн гоё сайхан байх нь чухал. Гоё сайхан байгаасай л гэж бид боддог шүү дээ. Гуравт нь төрөлхийн сайхныхаа дээр оо энгэсэг, хөмсгийн харандаа, уруулын шунх зэргийг хамаагүй хэрэглэсэн байв. Эдгээрийг хамаагүй хэрэглэснээс арьсны өнгө үхэж, өтлөнг болдгийг эмнэлгийн шинжлэх ухаан нотолдог биш үү? Бас хүний дээд гоёл бол төрөлхийн махбодын сайхан юм гэж зурагчин, зохиолч, эрдэмтэн тэр бүхний ярианд байдаг биш үү?
    Надад М... авгайн гуа сайхан царайндаа ийнхүү будаг шунх дэндүүлснийг хээр талын цасан цагаан цэцэг дээр элдэв хумхийн тоос дарсан лугаа адил бодогдоно. Харин түрүүчийн авгай ямар ч будаг шунх эрээн мяраангүйгээр цэвэр цагаан даавуунд хүүгээ ороон тэврээд, төлөв зөөлөн царайгаараа инээмсэглэн  угтдаг байсныг би саналаа. Одоо тэр авгай нь явчихжээ.
    Г... бол мэдээжийн өнгөрсөн сарын болсон хэрэг. Иймд би Г-д юу хэлэх билээ, энэ үзэсгэлэнт сайхан авгайтайгаа нөгөө цэцэрлэгт хэлэлцсэн ёсоор үүрд үнэнч амьдраасай л гэж бодно. Түрүүчийн нь авгайн тухай гэвэл тэр газардахгүй. өөрий нь ажилсаг болоод номхон даруу зан, янаг амрагийн талд бат журмыг баримталдаг үнэнч шударгаараа аятай таатай хань нөхөртэй болно гэдэгт итгэл дүүрэн байна.
    Сарын дараа оройн цагаар мөн цэцэрлэгийн түүгээр явах бүхийд нөхөр Г... дайралддаг боллоо. Тэгээд сүүлчийнхээ дайралтанд “да бееа, эхнэр амралтанд не могу делаеть” гэж инээмсэглэн өнгөрсөн билээ.
    За энэ ч яахав. Эхнэрийнхээ эзгүйд уйтгартай л байгаа биз. Гэвч дараа нь хоёр дахь удаагийн дайралтанд минь Г... бүжиг дээр нэг эмэгтэйн өмнө хөл нь газар хүрэхгүй шахам хөвсөлзөж байсныг яана? Гэвч энэ бас бага хэрэг. Хүн нэгэнт эмэгтэйг урин хэд бүжиглэсэн бол түүнийхээ өмнө найрсаг сайхан байдал гаргахгүй байж болдоггүй шүү дээ. Харин дараа нь намайг гэр рүүгээ явж байхад эрэгтэй эмэгтэй хоёр хүн миний өмнө ярилцан явав. Эмэгтэй нь чухам юуны тухай болохыг бүү мэд, эс зөвшөөрсөн хатуу үг хэлэхэд эрэгтэй нь:
    -Хонгор минь, үнэнийг хэлэхэд би чамд хязгааргүй хайртай болжээ. Тэгэхэд чи яасан хатуу сэтгэлтэй юм бэ? гэж амьсгаадан хэлсэн нь өнөөх Г.-ын дуу байв.
    Одоо надад Г.-г өмгөөлөх газар алга. Цаашдаа юу ярих ба юу болохыг ч сонирхохын хэрэг юу байх билээ. Шууд хүний ариун тунгалаг бие сэтгэл хоёрыг бузарлан гутаагч, өөдгүй муухай этгээд л гэж жигшихээс өөр сэтгэл төрөхгүй байлаа.

    *    *    *

    Хэдэн хоногийн дараа амралтанд явса нэг нөхөр маань надтай дайралдан амралтын газрын байр байдлыг ярив. Тэгээд түүндээ М... авгайн явдлыг онцлон өгүүлснийг сонсоход бүр хачин.
    М... авгай тэнд очингуутаа нэг залуутай нийлсэн гэнэ. Тэгээд хэрхэн юу болсныг сонсоход ч зовууштай. Чухам ийм халуун янаг байдгийг манай нөхөр анх удаа үзэж гэнээ. Тэгээд харамсалтай нь аргагүй цаад залуугийн буцах цаг болсонд М... авгай хайрын халуун нулимсаа асгаруулсан нь мөн хүний санаанд багташгүй байх бөгөөд хүний нүднээс хэчнээн их нулимс гардгийг миний найз анх удаагаа л үзсэн гэнээ. Гэтэл М... авгайн явдал үүгээр үл зогсоно. Хэдэн хоногийн дараа бас өөр нэг хүнтэй сэтгэлтэй болж орхиод амралтын газрын сахилга бат алдагдуулсан хэргээр хөөгдөхийнхөө даваан дээр хугацаа дууссаны завшаанд мэнд шүү ирсэн бололтой.
    Ийм хачин эр эм хоёрыг та юу гэж үзэх вэ?
    Нөгөө анх цэцэрлэгт ярилцсан нарийн нандин яриа хаачсанаас энэ вэ? Би гайхаж олохгүй байна. Ер нь хэн ч гайхна биз.
    Бүх явдал нэгэнт худал хуурмаг болж орхисон тул тэд салж л таархна. Салаад ч байгаа байх гэж надад бодогдож байна.

    *    *    *

    Yгүй ээ тэд салаагүй байна. Намайг ялимгүй нэг хэргээр Г.-нд ороход тэд яг хэрэлдэж байлаа. Намайг гэртээ орохтой зэрэг бие биеэ давах гэж чармайн хөдөлгөөн нь ширүүсэж дуу нь чангаран айхавтар үгсээр довтлолдон зүрхий минь шимшрүүлэв. Ялангуяа М... авгайн үзэсгэлэн сайхан бол зөвхөн ханилсан хань нөхөртөө биш, аав ээж ураг төрлийнхөндөө ч биш, хаа хамаагүй хүнд боловч нэг бахдал, баяр баясгалан шүү дээ. Энэ ёсоор би М... авгайн явдлыг бодох бүрдээ жигших боловч дайралдах бүрдээ үзэсгэлэнт сайхан царайг нь харан энхрийлэх сэтгэл төрдөгсөн. Гэтэл одоо харахын ч арга алга. Догшин хар нилэгнэлдээ шахагдсан нулимс нь хайр найргүй түрхсэн будаг шунхыг халтартуулж орхисныг хэлэх үү? Бусдын дур хүслийг татахын үүднээс зөөлөн талбиун байлгадаг сайхан харц, уруулы нь хөөрхөн жимээс, хацар дээр нь байдаг бяцхан хорхорхой цөм ор мөргүй болсны нь яана. Одоо үзэхэд М... авгайд сайхан юм өчүүхэн ч алга. Хэлж байгаа үг нь ч, чарлаж байгаа дуу нь ч, дэвхцэж байгаа хөл нь ч, тэр дундаас бүр аймшигтай нь час улаанаар будсан арван хурууны нь хумс хавьтаж ойртсоноо сараачин цус, нөжий нь гоожуулдаг араатан амьтны сарвуу шиг үзэгдэнэ.
    өмнө нь Г.. хэдийгээр зүрх нь хавиргаа нэвт түгшин, нүүр нь минчийн араатны авираар шүд хавиран, зангидсан гараа агаарт эргэлдүүлэн байх боловч хүн дүрсээ арайхан алдаагүй шиг. Хэрүүл чухам юунаас үүсвээ гэвэл тэдний үгнээс илэрнэ.
    Нэг нэгийнхээ бузар явдлыг нэвт шувт мэдэж орхиод өөр өөрийн хэргийг тас нуун хувь хувиа ариун журамтан гэж нэрлэн тулалдаж байгаа юмсанжээ. Зөвхөн миний орж ирснээс хойш юу болсныг өгүүлэхэд: М... Г-ын нүүрийг маажин цусыг гоожуулав. Г... М-ын нүдийг булуу болтол нь цохив. Оо энгэсгий нь хэрэглэл ба шил унан хагарсан, тэд бас бие бие рүүгээ шидсэнээс агшин зуурын дотор өдий төдий хайран юмс яйран болжээ. Хоёр хэрээ бие биеэ хар гэж өдөржин шөнөжин гуаглана гэгчээр энэ хоёр ингэж хардалцахын хэрэг юу байна? Бодвол нэг нь нөгөөгөө чандлан захирч аваад, өөрөө даян дэлхий дээгүүр дур зоргоороо явж байхыг л хүсэх бололтой. Иймд Г.М. хоёрын амьдралыг батжилтай сайн болно байх гэж үзэх найдвар хэнд ч төрөхгүй биз. Гэвч тэд тэр даруйдаа салаагүй, одоо ч хэвээрээ л байгаа. Би ч бас тэднийг салаасай гэж бодохгүй байна. Харин харилцан бие биенээ хүндэтгэн журмыг сахих, тэгш эрхтэйгээр амьдра хөдөлмөрлөхөөс илүү сайхан юм байхгүйг ойлгоосой л гэж бодно. Yүнийг нэгэн гэрийн доторхи эр эм хоёр байтугай тэс зөрүү үзэл санааны улс гүрнүүд боловч эрмэлзэж байгаа шүү дээ.
    Г-ын хуучин эхнэрийн тухай гэвэл, хэн гэлээ дээ? Би нэрий нь мартаж орхиж, зуун мянгатан жолооч... ажил хөдөлмөр дээрээ шинийг санаачлан гаргадаг сүрхий сайн залуутай суугаад үлгэр жишээ болон амьдарч яваа гэнэ билээ. Би Г.М. хоёрын хэрүүл дээр орсныхоо нөгөөдөр нь тэр хуучин авгайтай нь гудамжинд дайралдахад тэр надтай дуу алдан уулзсан бөгөөд миний зүгээс амьдралын талаар нь аль хэр явааг асуухад аятай сайхан яваагаа тун баяр баясгалантай ярив. Энэ нь миний сэтгэлийг сэргээснээс гадна Г.М. хоёрын ширүүн явдлыг улмаар санагдуулав. Гэвч би тэдний явдлыг яахин ярих билээ.
    -За яамай даа хань нөхөртэй болон аятай таатай амьдарч яваа чинь сайхан байна. Ер нь хүнд ингэж болоод л явахаас илүү сайхан юм хаа байхав дээ гэснийхээ дараа харин Г... маань тийм ч сайн тохитой хүнтэй сууж чадаагүй дэг ээ гэхэд авгайн царай хөгжилгүй болж
    -Тийм гэнэ билээ гэж санаа алдаад юу ч гэсэн Г. Миний хүүгийн эцэг, энэ хувьд б түүнийг сайн сайхан амьдраасай гэж бодох юм. Гэтэл тэр хоёрын тухай нэг ч олигтой юм дуулдахгүй юм гээд дахин санаа алдсанаа: За тэгээд яалаа ч гэсэн тэр бид хоёр дахин нийлэхгүйгээс хойш, тэр суусантайгаа тохитой л сайн л амьдраасай билээ гэв.
    Энэ миний ч бодол бөгөөд ингэхэд бид хоёр ав адилхан хүсэлтэй байгаа юм байна. Гэвч Г.М. хоёр бидний хүсэж байгаагаар болох эсэхийг хэн мэдлээ дээ.

    ЭХТ ХYН


    өдрийн завсарлагын өмнөхөн Төв засан хүмүүжүүлэх газрын том байшингийн их хаалгаар хорь гаруй насны нарийхан биетэй нэг залуу, царай дүнсгэрхэн гарч ирэв. Царайны нь дүнсгэрийг нарийвчлан ажиглавал уй гунигт дарагдсаных биш амьдралын ямар нэгэн чухал асуудалд тулгарсан нь илэрхий. Хөл нь царайныхаа дүнсгэрийг дагах мэт аажуу тайвуу гишгэлнэ. Yүдний довжоон дээр ирээд “Одоо би юу хийх вэ?” гэх мэт дөрвөн замын уулзварын гудамжуудыг ажиглав. Элбэгдсэн хуучин хар костюмны нь ханцуйнаас цухуйсан баруун гары нь долоовор хуруу дунд хуруутайгаа үе нийлэн тэнийж өөр зуураа холхивчтой юм шиг байн байн солих нь ер бус бөгөөд үнэндээ энэ эрийн хамаг нууц тэр хоёр хурууны нь уян хатан солбилтонд оршино.
    Хойд зүгээс нэг автобус гарч тавь жаран алхмын зайтай байгаа зогсоолдоо ирж зогсохыг мань эр шамдгайлан ширтээд хүлээж байсан хүмүүс ухаан жолоогүй чихцэлдэхэд царайны нь дүнсгэр дорхноо арилан нүд нь сэргэв. Тэр мөртөө өнөөх хоёр хуруугаа аль нэгэн амьтныг хатгах гэж байгаа могойн хэл шиг солбилзуулж автобусны зүг яаравчлан харайлгав. Yүнийг хажуугаас нь харсан хүн лав автобусанд орохыг яарсан хүн гэж үзэх биз. Гэвч даанч тийм биш. Автобусанд хүрэхээс нь өмнө бүх чихцэлдэгсэд орж амжихыг харахтайгаа зэрэг санаа алдан хөл татаж дахин царай дүнсийлгэв. Хурууд нь өөрцгүй гунигтайгаар нэг хоёрын төдий солбисхийгээд зогслоо.
    Автобус хөдлөн урагш чиглэхэд мань эр хойш гэлдэрлээ. Явах тусмаа царай нь улмаар дүнсийв. Энэ нь түрүүчийн дүнсийлтээс тэс өөр.
    Гурван жилийн өмнөх энэ хэргийг эргэцүүлэн бодож явав. Уг явдлыг өгүүлбэл мань эр үүр шөнийн завсраар нэг айлд ороход нь чийдэн асаастай, их бага нийтдээ таван хүн унтаж байжээ. Хэрэв гэрт таг харанхуй байсан бол энэ тэрийг тэмтчиж яваад хүний толгой самардаж магадргүй байх тул мань эр асаастай чийдэнг аятайхан сайхан завшаан гэж үзэв. Гэвч дүүрэн юмтай хоёр чемоданы нь аван үүд рүү явж байхдаа энэ ч одоо миний боловч гэж баярласандаа гэнэ алдан зуухны нь янданг мөргүүлж орхижээ.
    Тэгээд баруун талы гоёмсог орон дээр уруулынхаа будгийг арилгалгүй унтсан буржгар үстэй нарийхан биетэй авгайгаа тэвэрсэн бүдүүн хар хүний сэрэхэд дотор хэчнээн палхийснийг санахад одоо ч гэсэн зүрх түгших аж. Хэрэв тэр хар хүн босон харайн барьж авсан бол би ч тракторын доор орсонтой адил болох байв шүү гэж бодсоныхоо эцэст яльгүйхэн инээмсэглэв. Энэ нь чухамдаа тэр хар хүн ухасхийн барьж авахын оронд чийдэнгийн гэрэлд нүдээ гялбуулахгүйг хичээн аниастай чигээрээ яраглан хөгжлөө дээш татан толгойгоо бүтээсний нь санасан хэрэг мөн. Дараа нь дахин царай дүнсийлгэн хөмсөг зангидав. Энэ нь гэвэл мөн өдрийн өглөө найман цаг хагасын үеэр чонон зүстэй хоёр нохой гэнэт үсрэн орж ирж нүүд өөд асаж хойноос нь гурва цагдаа орж ирсэн тухай байлаа. Гэвч мань эр тэр тухай гэмшихийн оронд хойшдоо цагдан сэргийлэхийн тэр мөрдөн нохойнуудаас мөрөө хэрхэн баллах тухай янз бүрийг бодон боловсруулах ажээ.
    Энэ тэр тэр нэгэн удаа баригдсанаас уламжлан нийт таван удаа айл ухасныхаа хоёр хэргийг баримтаар хүлээснээс гадна хорь гаруй хүний өвөрт гар оруулсныхаа тавыг тус тус хүлээж таван жилээр шийтгүүлжээ. Yүнийхээ өмнө 16-17 нас хүрэх зуураа цагдан сэргийлэхэд бишгүй баригдан ирж байсан боловч хуулийн насанд хүрээгүй завшаанд шийтгүүлэлгүй шүү явсаар ирсэн байв.
    Ингэхэд энэ эр өвөр суйлаач. Түүндээ ч гарамгай. Yүнийг нь энгийн хүн байтугай ижил хамсаатан нь ч бахдан гайхна. Бодол санаа ямагт өвөр суйлахад эргэлдэх учир баруун гары нь хоёр хуруу бодлоо даган тийш хөдөлгөнө. Эцсийн бүлэгт бүр юм бодоогүй байхад нь аяндаа солбиж ухаан санаагий нь хөдөлгөх болсон байлаа.
    Эрт урьдын нь явдлаас өгүүлэхэд уг нэр нь Борхүү. Анх төрөхдөө бөөр шиг хөөрхөн бор хацартай, хачин мяраалаг амьтан байсны нь хувьд аав эжийгээс нь аваад ураг төрлүүд нь цөм “Борхүү, Борхүү” гэж өхөөрдөн дуудсаар тийм нэртэй болжээ.
    Дараа нь гурав дөрвөн нас хүрэхдээ Борхүүгийн булбарай хөөрхөн бор хацар нь сүрхий хөрсжиж борлон хувираад, зөөлөн хонгор сэвлэг нь буржийн зүг бүр рүүгээ унжсаныг хэлэх үү? Тэр мөртөө сэтгэл ариун хэн бүхэн рүү тэмүүлэн энгэр өөд нь асах учир мөн л өхөөрдөн хүн бүр “Борлон, Борлон!” гэж өхөөрдөн өргөсөөр байтал Борхүү гэдэг нэр нь Борлон болон хувирчээ.
    Борлон гэдэг нэрийг гурван жилийн өмнө ял шийтгүүлэх хүртэл зүүв. Түүнээс өмнө арван хэдтэй байхад нь эцэг нь нас барсан. Эцгээс хойш эх хүүгээ газар дээр ганц сэтгэлий минь зогоон баясгагч гэж үзэн эрх дураар нь байлгасан бөгөөд тэгэхгүй байж чадах ч үгүй байсан биз. Гэтэл нэг мэдэхэд хүү нь бүх сургуулийн хэмжээнд багтахаа болив. Хөөгдөхөд нь эх нь, эвий минь муу амьтны минь эцэггүй юм болохоор л элдэвлэн гадуурхаж байгаа нь энэ гэж үзсэнээс өөр юу ч үгүй. Цаашдаа бүр дэгээ алдаад амьтан бүхний хэлэнд багтахгүй болоход нь: миний хүү бусдад уруу татагдаж байгаагаас биш өөрт нь ямар ч буруу байхгүй гэж амь тавин өмөөрч байжээ. Хуулийн өмнө байцаагдаж хэргийн баримтууд илрээд байхад ч дотроо өмөөрсөөр байв.
    Таван жилээр шийтгүүлэн хорих лагерьт шилжихэд нь гаргаж авахын төлөө янз бүрийн ухаан сүйхээлсний дунд, элдэв хууч өвчинд баригдсан ба ганцаар амьдрах нөхцөлгүй болов. Хүүгий минь өршөөн суллаж хайрла! Тэр минь хойшдоо ч ариун шударга хөдөлмөрлөх болно гэж өргөдөл бичин Их Хуралд оруулах ухаан олжээ. Тэгээд удаа дараалан өргөдөл оруулсныхаа эцэст эх, өөрийн биеэр Их Хуралд орж, халуун гашуун хар нулимсаа ханатлаа урсгаж үлдсэн хоёр жилийг нь хэлтрүүлэхэд хүргэсэн юмсанжээ.
    Энэ зуур хүүгийн нэр “Борлон” биш “Борцоо” болон хувирсан байлаа. Энэ бол хорих лагерьт очсон даруйд нь үе тэнгий нь болоод үйл хэрэг нэгтэй нөхдийнх нь өгсөн нэр мөн. Yзтэл бага балчир цагий нь болцгор хөөрхөн хацрынх нь мах аль хэдийн шуугдаад булчин шөрмөс хатуутай өндөр нарийхан хатангир эр болон хувирсны хувьд тийн нэрлэгдэх болсон аж. Гэтэл гурван жил хоригдох зуур эрүүл, сайхан эрхтнүүд нь элдэв гэмтэл учирсан зүйл нэлээд бий. Түүний нэг нь түргэн зуурт дүрсхийн уурлахад нь сарлагийнх шиг сархайдаг хурц нимгэн хамры нь баруунаа цөм цохигдон нахийжээ. Энэ нь бол үе тэнгийн нэг айхавтар омогт гайхал яльгүйхэн зүйл дээрээс эв эвдрэхдээ тийм болгосон хэрэг.
    Гэтэл Борцоо энэ тухай хуулийн өмнө ямар ч гомдол мэдүүлсэн зүйлгүй шууд нуун далдлан өнгөрүүлсэн аж. Хоёр дахь нь халимаг үсий нь ярж үзвэл ар дагзанд нь хоёр хуруу хэртэй газар хага цохиулсан  гүн гялаан сорви бий. Түүнийг өөр нэгэн догшин гайхал ирмэгт төмрөөр цохисон хэрэг. Гэвч Борцоо дан бусдын гарын шүүс болж байсан биш нэг догшин эрийн нүдийн тэс цохисон, өөр нэгийг хутгалсан нь цааш өөр бусдыг алгадсан, нударгалсан энд тэнд нь гэмтээсэн нь бишгүй бий. Ийнхүү бусдын эрхэнд зүй бусаар халдаж байснаараа Борцоо эрэлхэг зоригтонд тооцогдоход хүрсэн бөгөөд өөрийнхөө эрхтний төлөө ийм тийм гомдол гаргаагүйгээрээ ч нүнжигтэй сайн эрд тооцогджээ. Одоо Борцоо хотын хойдох “Долоон буудал” гэж нэршсэн өргөн гудамж өгсөн явж байгаа билээ. Хажуугаар нь явуулын хүмүүс ба машин тэрэг тасралтгүй зөрөлдөж байвч мэл цагаан талд гарсан юм шиг сэтгэл тайван аж. Yүнээ Борцоо үл мэдэн гайхсанаа “Энэ дэлхийд эрх чөлөөтэй явах гэдэг яасан сайхан юм бэ?” гэж бодов. Дараа нь Борцоо гагцхүү эхийн ачаар суллагдсанаа санан: “Одоо би муу ээжийгээ баясгах ёстой! Яавал үүрд, үүрд эс боловч ядаж нэг удаа” гэж бодов. Тэгээд чухам юугаараа баясгах билээ гэхэд өөрт нь баясгах юм даанч үгүй аж.
    Иймд аяндаа өнөөх гары нь хоёр хуруу солбин хөдөлнө. Уг нь эхээ баясгах зүйл одоо өвөрт нь бэлэн байгаа билээ.
    Энэ нь гэвэл хамгийн нэгдүгээрт: “Мөнхөө овогт Борхүү Их Хурлын зарлигаар өршөөн суллав” гэсэн үнэмлэх бичиг мөн. Энэ бол эхийг баясгахаар барахгүй өөр бусад хэнд боловч нүүр бардан үзүүлэн гайхуулж болох зүйл байтал Борцоо түүнийг даа нэг их юманд бодолгүй байгаа нь харамсалтай. Хоёрдугаарт өвөрт бас ч ганц үнэмлэх байгаа биш гурван жил хоригдох зуураа ажилласны мөнгөн шимтгэл, улирал тутам гуч, дөчөөр нь аван хэрэглэж байснаас үлдсэн хоёр зуун тавь гаруй төгрөгийг тун саяхан Төв засан хүмүүжүүлэх газрын касснаас авсан байлаа. Гэтэл Борцоо түүнээ эхдээ өгөх хүсэл алга. Ээжийд өгсөнд орвол урьд удаагийн хэргүүдийг хамт хийлцсэн ба хийлцээгүй боловч хажуугаас мэдээд хэнд ч хэлэлгүй нуун далдалсан итгэлт нөхөдтэйгээ нийлэн нэг орой сайхан наргих нь чухал гэж үзэх аж. Ингэснээрээ мөн л өнөөх хурууд...
    Автобусны дөрөвдүгээр буудал өнгөрснөө Борцоо баруун тийш эргэв. Намаг шалбаагт гудамж руу ороод урагш харсан нэг хашаанд оров. Эцгийн амьд ахуйд Борцоогийнх албан газрын гурван тасалгаат байшинд сууж байсан ч удаа бий. Амин хувийнхаа хашаанд таван ханатай том гэр барин дорвитой нь аргагүй сууж байсан ч удаа бий. Эцгээс хойш гэвэл эх, тэр бүх юманд даанч эзэн болж чадсангүй. Эхлээд хашаагаа үгүй хийсэн. Тэр дашрамд элдэв жижиг эд хогшил нь аяндаа үрэн таран болжээ. Дараа нь бас их удалгүй таван ханатай гэрээ аль болохоор авсаархан болгууштай болсон бөгөөд өөрөөр хэлэхэд нэгэн үедээ сүрхий сэхлүүн явж байсан эмэгтэй хүн өөрийн эрхгүй ядран доройтохоо хүрэхээр ингэдэг билээ. Гэтэл хүүгий нь үйлс эр хазайсныг хэлэх үү бусдын хашаанд багтахгүй болж ирэхэд эх дөрвөн ханатай бяцхан гэрээ хотын хойд захын залгай газар барин сууж, хэдэн жилийг өнгөрүүлсэн бөгөөд, тэгээд хүүгийнхээ хоригдсон завшаанд ашгүй нэг айлын хашаа бараадсан нь энэ байлаа.
    Борцоо үүний урьдтай энд сэм хоёр удаа ирснийхээ хувьд сайн мэднэ. Гэртээ шууд орох гэтэл хашааны эзний хөнгөн хийцэт бяцхан байшингийн өмнө юмаа угааж суугаа залуухан эмэгтэй: “Хүүе наадах чинь эзгүй гэр!” гэж гэнэт өгүүлсэнд Борцоо цочив. “Эднийхэн хаачсан бэ?” гэж асуусанд эмэгтэй: -Авгай юу гэж лавлаад: “Хүү нь өнөөдөр шоронгоос гарах юм гэнэ билээ. Түүндээ хоршооноос хувцас хунарын юм авч бэлтгэнэ гээд явсан” гэв. Ээжий минь ер надад юугаараа хувцас авах билээ гэхээс эмэгтэйн үг худал мэт санагдана. Хоригдож байхад нь хоёр долоо хоног тутам сүрхий сайхан эргэлт оруулж байсны нь санахад байж болшгүй аж. Гэрийнхээ гадна түлшинд бэлтгэн шуудайд чихсэн харуулын зоргодос дээр сандайлан сууж өдрийн хурц наранд баахан шарагдсанаа орохыг шийдэн гэрийн цоожийг ажиглав.
    Уг цоож хоёр давхар өргөстэй, гайгүй сайн цоож байвч Борцоо үүнийг төвөггүй тайлж чадна. Yнэнийг хэлэхэд цоожинд түлхүүр тааруулах явдал бол Борцоогийн бас нэгэн “мэргэжил” нь байлаа. өмднийхөө халаасан саванд бэлэн байгаа нарийхан төмөр утсаа гарган түлхүүр хийх гэснээ байшингийнхаа үүдэнд сууж байгаа эмэгтэйг санан болив. Түүнд хувийнхаа нарийн нууцыг мэдэгдэхгүйг хичээсэн нь тэр аж. Энэ зуур эмэгтэй ч Борцоог нэвт шувт ажиглаж амжсан байв. Манай айлын авгайн хүү гэдэг нь энэ байх нь ээ гэж дотроо тааварлаж байвч Борцоогийн байдал түүнд тун зэвүүн харагдсан учир, одоо ингээд манайд ороод ирэх вий гэсэн байдлаар байшингийнхаа үүдийг яг голлон суугаад нүднийхээ булангаар байн байн хялалзана.
    Ашгүй хашааны хаалга нээгдэн эх нь орж ирэв. Гэвч эх баяр хөөр болохын оронд уруу царайлан хүүгээ тэвэрч аваад аяархан аяархан уйлах нь гайхалтай бөгөөд, эцгийг нас барсан даруйд л эх минь иймэрхүү байж билээ гэж бодогдов. “Ээ чааваас би ингэж ч амьд явах гэж дээ” гэж аяархан өгүүлэх нь Борцоод ямар ч холбогдолгүй хэрэг байлаа. “Ээж минь ээ та хүүгээ суллагдаж ирээд байхад юунд ийм үг хэлнэ вэ” гэж асуухад нь:
    “Тиймээ, нам засаг чамайг минь өршөөсөн. Гэтэл би чамдаа хоосон хар цай уулгахаас цааш юу ч үгүй боллоо” гэж уруул чичрүүлэн хэлэв.
    -Яагаад тэр вэ? гэж асуухад:
    -“Гайтай хар хулгайч” гээд үгээ таслав... өвөрлөж гарсан бүх мөнгийг минь... гээд өөрийн эрхгүй уйлж гарлаа.
    Борцоогийн зүрх нь палхийв. “Гайтай хар хулгай!” гэж өгүүлсэн нь шууд “Чи л” гэсэн шиг сонсогдсон бөгөөд “...бүх мөнгий минь” гэхтэй зэрэг өөрийн нь сайн гэж үзэн итгэн нөхөрлөдөг хамаг найзууд нь л бодогджээ.
    Ээжий минь дээ одоо яая гэх вэ дээ гэртээ оръё гэсэнд эх,
    “Түлхүүр ч байхгүй, мөнгөтэй минь хамт суйлчихсан” гээд сүх авч ирэх эвдэх гэхэд нь Борцоо яаран хориглож өөрийнхөө өнөөх нууц мэргэжлээ гаргав. Гэртээ ороод эхээ ажихад үнэхээр өрөвдөлтэй, хамар дээгүүрээ зам татан урсаж байгаа нулимсаа ч арчих сөхөөгүй толгой унагах аж.
    Идэр залуудаа эх нь шүд нүд сайхан, үс гэзэг урт, зүс царай тунгалаг, мах мяраа дүүрэнтэй байсны нь Борцоо сайн мэднэ. Одоо түүнээс нь үлдсэн юм алга. Нас дөнгөж тавь хүрэх гэж байх атал үс буурал үүдэн шүд онгорхой, нэмэн хэлэхэд идэр насныхаа гуа сайхан бардамнан айхавтар сээхэлзүүр явж байхдаа гоёж гоодоход ухаангүй сувдаг, хоршоо худалдаанд гарсан янз бүрийн хувцаснаас авахгүй байж хэрхэвч үл чадна.
    Тэр мөртөө элдэвлэн өөлж, энд тэнд хаян шороо тоосонд даруулж орхиод “Гуйлгачин, гуйлгачингийн юм” гэж өгүүлэх нь хэлний үзүүрийн хэрэг байсан бөгөөд, эр нөхөртөө: “Чи муу гуйлгачин! Би чухам чамтай сууснаас л болж хүний нүдэнд өмсөх юмгүй нүүр улайж явна” гэж бишгүйдээ нэг агсарч байсны нь Борцоо мөн мэднэ. Тэр үедээ эх хүнээс ч айн сүрдэж байсан удаагүй харин хүмүүс сүрдэнэ. Тэр дундаас хүсэн мөрөөдөгч чинээлгүүд эелдэг зөөлнөөр инээмсэглэн амар эрээд чадвал цааш бас хэдэн үг солиод авахыг хичээнэ. Одоо бол тэгэх амьтан алга. өөрөө ч хэн бүхнээс айн сүрдэж, аргадан царайчлахыг бодно.
    Ийм болсон нь ганцхан хүүгийн гай! Хүү нь эхээ ямагт элдвээр зовоож элдэв хүмүүсийн өмнө очуулж, янз бүрийн гай гамшиг учруулж байснаас л ийм дорой буурай уймраа, аймтгай болгосон ажээ. Гэтэл хүү нь үүнээ үл мэднэ. Эх ч бас үл мэднэ. Харин хажуугийн хүмүүс, харан сонжихдоо цэцэн мэргэн байдгаараа сайн мэднэ. Одоо эх хүү хоёрын өнөөгийн амьдралд эргэж оръё. Эх хамар дээгүүрээ урсссан нулимсаа арчих нь ашгүй сэтгэлээ барихыг хичээсэн хэрэг мөн. Гэвч алдагдсан мөнгөнийхөө хойноос одоо байтугай үүрд харуусахгүй байж үл чадна. Урдаар санаа алдан сэтгэлийнхээ түгжрэлийг жаахан онгойлгож аваад хүүгийнхээ хорих лагерьт шилжсэнээс хойш хэрхэн амьдрах болсноо өлгөн авч яриа эхлэв.
    Ингэхэд эх, хар цагаан бүдүүн утас худалдан авч толгойд углах тор малгай хоёрын хоорондын нэг юм нэхүүрдэн хийгээд түүнээ таван төгрөг хүргэн худалддаг байжээ. “Бүхэл өдрийн энгээр нэхүүрдэхэд гурваас цааш гараас гардаггүй эд” гэж тайлбарлаад нэхүүрдэж байснаараа би чамд эргэлт оруулж байв. өөрийгөө мөн тэжээж байсан боловч суллагдахад чинь гэртээ хүн гэртээ, эхтэй хүн эх дээрээ ирсний адил угтаад, өмссөн хувцсы чинь бүрэн сольж олны дунд гаргана гэж нэг идэхээ хоёр, хоёр идэхээ гурав болгон хурааж мянган төгрөг болгосон юм сан гэхэд нь Борцоо мөнгө гэдэг хүнд хэчнээн түвэгтэй олддогийг анх удаа ойлгон, эхийн тэр мөнгөний хойноос харуусав.
    Гэтэл эх: Yгүй хүү минь! гэж дуудан анхаарлы нь татаад “Ер нь энэ дэлхийд эх хүн гарц үрийнхээ төлөө хамаг санаа сэтгэлээ зориулан бүх хуруу хумсаа шимэн байж хураасныг суйлан тийм хатуу сэтгэлтэй муухай амьтан байх уу?” гэж асуусанд “Эш эжий минь байлгүй яах вэ?” гэж хариулсанд эх “За тэгвэл тийм амьтад өөдлөхгүй. Энэ тэрийг гомдоож голт зүрхний нь хараалыг идэхээрээ өөдлөхгүй дээ” гэж хэлэв.
    Энэ бүг Борцоог айхавтар цочоолоо. өөрий нь урьд удаагийн хийсэн бүх хэрэг бодогдов. Тэр дундаас эхийнхээ үе тэнгийн авгай нарын өврийг суйлж байсан нь онцлогдон бодогдоно. Одоо бодоход тэр цөм үр хүүхдүүдээ хооллох ба хувцаслахын төлөө явж байснаас өөр юуны төлөө явах билээ гэхээр барахгүй мөн тэдний аль нэг нь өршөөгдөн суллагдсаных биш, үхэж үрэгдсэнийг оршуулахад бэлтгэхээр явж байсныг хэн байг гэх билээ гэхээс бүх яс шархирах шиг болов. Мөн тэр үедээ Борцоо хэнийг боловч хайрлаж байсан удаагүй, ганцхан авч чадсандаа баярлаж, алдсан юмныхаа хойноос бухимдан сандарч байхыг олж үзвэл хөх инээд нь хүрдэг байжээ. Одоо гэвэл тэгэх сэтгэл алга. Тэгдэ байсан сэтгэлий нь эх, өөрийнхөө үрийн төлөө зүтгэсэн сэтгэл зүтгэл хоёроороо агшин зуурт угаасан байлаа.
    “Одо би тэр хулгайчийг барихсан, барьж аваад өөрийн гараар залхаахсан” гэж бодов. Эцэст нь занал нь ч дарагдаж за гайгүй, би хөдөлмөрөле! Эжий минь аминдаа хөдөлмөрлөж байсан бол би улсдаа! Улсад хөдөлмөрлөн ээжийгээ тэжээе! өөрийгөө тэжээе! Ингэснээрээ би хэнд ч муу муухай харагдахгүй, хүн шиг хүн явах биш үү гэж бодов.
    Гэтэл бас хуруунууд нь хөдөлж байлаа. “Yгүй байз! Энэ чинь яахаараа ингэдэг билээ” гэж ажихад,% зөвхөн баруун гарын хоёр хуруу биш харин, хоёр гарын бүх хуруунууд судас шөрмөс нь хөдлөх аж. Гэвч энэ бол хулгайлах ба суйлахад биш, хийх хөдөлмөрлөхийн төлөө хөдөлж байсан нь тэр байлаа.

    YРЭГДСЭНИЙГ ХYЛЭЭГЧ


    1939 оны намар говь нутагт суудлын задгай ногоон машинтай цэргийн нэг дарга Нямаа өвгөн гэгчийнхийг эрэн сурсаар очив.
    Тэрээр Халх голын байлдаанд баатарлах байлдсан нэг бага даргын тухай яваа боловч очсон тэр айлдаа баяр баясгаланг өгч даанч чадсангүй.
    Гэрийн баруун хоймор өргөн нүүртэй шанааны үс буурал янхигар цээжтэй тавь эргэм настай Жамъян гэгч гүнээ санаа алдаж “Ээ хөөрхий эхээс бид гурван хүү төрсөн юмсөн” гэж нүднээсээ ганц боловч нулимс гаргахгүйг хичээн шүд зуув: Цааш өгүүлэхдээ Жамъян дундах маань тэр жил... одоо бага дүү маань!... улс орныхоо төлө баатарлаг байлдаж байгаад гавъяа байгуулсан боловч нэгэнт амь бие үрэгдсэнээс хойш үлдсэнд бидэнд ямар баяр баясгалан байх билээ дээ гээд нулимсаа барьж эс чадан асгаруулж гарав.
    Доодтойд нь суугаа минчгэр хүрэн царайтай цээжин бие нь дан хөх даалимбан тэрлэгтээ багтаж ядсан бүдүүн авгай: Ээ тийм! Эвий минь энэ хорвоо гэдэг чинь ер яасан хэцүү вэ? гэж өгүүлэнгүүтээ говь нутгийн халуун хуурай агаарт гандан борлохынхоо зэрэгцээгээр сааль сүүнд зөөлөрсөн гараа нүүрэндээ аваачин енгэнэв.
    Нөгөөтэй нь үнсий нь хаясан том тулганы хажууд ээжийнхээ дээлийн үлдцээр хийсэн өмднөөс өөр хувцасгүй борхон ходоодтой лантгар жаал аав эжий хоёрынхоо уй гашуу болж байгаг гайхан нүд бүлтэлзүүлэн ширтэнэ. Түүний дээдтэй Нямаа өвгөн наян насныхаа найрыг гурван жилийн өмнө их хүүгээрээ хийлгэсэн бөгөөд амь үрэгдсэн баатар эрийн хойноос хамгийн гашуудах ёстой хүн мөн байлаа. Гэвч чих баахан хатуу, нүдний хараа муу аж. Анх муу мэдээ авчрагчийг орж ирэхэд хүү минь ороод ирэв үү? Гэсэн байдлаар нэг сайн харж аваад, ихэвчлэн нүд анин уруул хөдөлгөж суудаг хэвдээ орсон байв. Тэгээд эцэст нь өвгөн эмэгтэй хүний гэнэт дуу алдан енгэнэхийг сонсоод нүд нээн энэ тэрийг ажив.
    Гэлээ ч хүү бэр хоёрын нүүрний хувиралт уйлах, ихээхийн чухам алин дээр байгааг ялгаварлаж үл чадна.
    Yнэндээ өвгөн урьд өмнө үг ярианд ийнхүү хөндлөнгөөс орж байсан удаагүй билээ. иймд эр эм хоёр: Аав бидний яриаг дуулчихав уу? Аль зөн совингоор тааварлаж байна уу? гэж шивнэлдэн юү гэж хэлэхээ олохгүй сандарцгаав. Yнэндээ тэд эл гунигт явдлыг мэдэгдэхийг чин сэтгэлээсээ эмээнэ. Учир нь гэвэл өвгөн хэдэн сарын өмнө тэр хүүхдээ чи цэрэгт мордсоор даруй таван жил болов бус уу? Энд би үхэх маань өнөө маргаашгүй болсноор барахгүй хэдэн жилээр хожимдож байна. өөрт минь ч амьд явах яршиг болж гүйцэв. Ганцхан хоргодох маань чи! Чамтай уулзалгүй нүд анивал сүнс минь хоргодон зуурдын зовлон эдлэх тул арга буюу түүнээс айн амин судас цочиж байна. Иймд чи энэ жил заавал ир! Сэтгэлий минь амраа! Сүнсий минь хоргодох юмгүй болго!  гэж өгүүлэн захиа бичүүлж явуулсан юмсанж.
    Yүний нь одоо Жамъян ам нээн дурдмагц эхнэр нь нэмэн нэмэн давтаж үүдэр хоймор суугаа даргын зүрхийг шимшрүүлэв. Гэтэл өвгөний сэтгэлд ямар нэгэн сэжиг төрөв бололтой, гал нь барагдаж гадуураа цэнхэр хүрээ тогтсон улбар нүдээ цавчлан хүн бүрийг нарийвчлан ажиглана.
    -Yгүй та нар юугаа ярилцана вэ? Юунд миний асуусныг тоохгүй байна вэ? гэж гоморхсонд Жамъян өөрийн эрхгүй босон дэргэд нь очиж чихэнд нь ам тулган,
    -Аав минь энэ жил дүү маань ирж чадахгүй гэнэ гэв. Yүнд өвгөн ихэд цочин,
    -Яагаад тэр билээ гэж өөдөөс нь ширтэв.
    -Халхын голын байлдаанд гарамгай байлдан баатар болж тушаал дэвшсэн гэнэ. Тэгээд ажил их, энэ жил ирж чадахгүй болоод энэ дарыг нааш явуулж шүү дээ гэсэнд өвгөн баясан “Ээ” гэж бахдан инээмсэглээ:
    Yгүй ээ тэгээд хэзээ ирэх юм бэ? гэж царай хувиргав.
    -Хойтон өдийд ирнэ гэж хэлүүлж шүү дээ гэсэнд өвгөн царай үрчийлгэн бодолхийлээд:
    -Нэг жил гэдэг надад тун урт хугацаа. Би амьд байж чадах у? гэж өөртөө асуулт тавиад: Ингэхэд чухам өнөөдөр аль сарын хэдэн бэ?
    -Намрын дунд сарын арван таван гэж Жамъян хариулав. Энэ нь бол худлаа. Амандаа орсныг өгүүлсэн нь тэр байлаа.
    өвгөн намрын дунд сарын арван таваан гэж давтаад,
    -За яах вэ, би тэсье гэх нь хажуугийн хүмүүст үхэх амьдрах хоёрыг өөрийн санааны хэрэгт боддог байх нь ээ гэсэн мэт бодогдуулав. Тэр мөртөө бас “Хүүд минь хойтон өдийд ирнэ гэснээрээ заавал ирэхийг хэлүүлье” гэлээ.
    Тэр нэгэн өдрөөс эхлэн Нямаа өвгөн өдөр нэг бүрийг алдахгүй тоолох болсон бөгөөд, орж ирсэн бүхэнд: “Миний бага хүү баатар! Бас ч тушаал дэвшсэн, их дарга болсон. Энэ жил ажлын завдалгүй аргагүйн эрхэнд нааш ирж чадахгүй юм гэнэ” гэж баяр бахдал болгон ярина. Их хүү бэр хоёр нь өвгөнийг аль болохоор аятай таатай байлгахыг хичээнэ. Тийнхүү ярих бүрт нь өрөвдөн зүрх шимширнэ. Гэлээ ч нэгэнт хуурснаа буцах нөхцөл алга. Харин ч улмаар  итгүүлбэл дээр гэж үзэх тул: Ээ тийм энэ жилдээ ирэхгүй, хойтон ирнэ гэж өвгөний чихэнд дуулдахуйц чанга өгүүлээд дараа нь уг явдлыг нам дуугаар нэг нэггүй ярин халаглана.
    Иймд тэр явдал орчны хүмүүст дорхиноо тархан учир тодорхой болов. Энэ үед хүмүүс өнгөрсөн тэр эрийн аль сайн сайхан талы нь санан дурсахынхаа зэрэгцээгээр амьд мэндэд тооцон хүлээгч хөөрхий өвгөнийг мөн мундахгүй өрөвдөн шогширно. Гэвч юм бүхэн хуучирч хүч тэнхлээ алддаг гэдээг. Тэр ёсоор хүмүүсийн өрөвдөн шогшрох нь аяндаа замхарсан төдийгүй өтлөн зөнөгсдийн жишээ, инээдэмт үзэгдэл болон яригдах тийш хандав.
    Гэтэл өвгөн өнөөх хоосон итгэлд гүнээ автагдсан хэвээр. “Төрийн их дайнд орж баатар болох нь ер жирийн хүний хэрэг биш шүү дээ” гэж бодох тусам сэтгэл нь сэргэх бөгөөд тэгээд хүнгүй ганцаараа байлаа ч гэсэн ам нээн ярихаас өөр аргагүй байдаг аж.
    Түүнийхээ дээр бас үлгэр домгийн баатруудыг үнэнхүү хэрэг дээр тодорсон түүхийн гайхамшигт хүмүүсийн явдлуудтай хутгалдуулан нэмэн нэмэн ярьж шоолон тохуурхах маягаар хэлэлцэгчдийн яриаг улмаар дэврээнэ.
    Эрүүл мэнд нь гэвэл бас ч доройтсон зүйлгүй. өглөө босох нь эртсэж, шөнө унтах нь оройтсоноор барахгүй малын захад шилбүүр барих “хаая, хүүе” хашгиран зогсох дуртай болсон нь өвгөн санаа сэтгэл сэргэснийхээ хэрээр бие махбод нь сайжирсан байлаа.
    Yүнд хүү бэр хоёр нь нэг талаар баярлаж байвч нөгөө талаар нэгэнт хууран мэхэлснээ мэдэгдчих вий гэж ямагт гэмшин болгоомжилно.
    Гэлээ ч энэ ертөнцөд элэгдэн хуучирдаггүй юм даанч байдаггүй шигээ тэдний тэр болгоомжлол ч аяндаа сулрах тийш хандав.

    *    *    *

    Ямагт ээлжлэх өдөр шөнийн урсгалыг саатуулагч хэн байдаг билээ. Хүн амьтан аль нь ч өөрцгүй амьдрахын хойноос ийн тийш зүтгэж байх зуур тоот сар дэс дараалан өнгөрч ээлжит улирал аяндаа ирэх тул нэг мэдэхэд мөн л намар, намрын уур орж ирсэн байв. Энэ зуур өдөр хоногийг хэн чухам нэг нэгээр нь тоолж байна гэвэл гагцхүү үл эргэх ирэгчийг хүлээгч өвгөн! Тэрээр босох суух хоёртоо багагүй тамирдах атал айраг бүлэхэд бүх хүч тэнхлээ өгөх болж эхлэхийнхээ зэрэгцээгээр тогоотой сүү рүү өнгийн өрөм загсаж аль хэр байгааг талын зэрэглээг ажих мэт гараа магнайдаа аваачин саравчлан ширтэнэ. Энэ бол түүний хувийн нь тооллоор намрын дунд сарын арван таван ойртсон шинж тэмдэг мөн.
    Энэ үед хүү бэр хоёр нь дахин яаж аргалахаа аль хэдийн бодож амжсан байлаа. Нэг өдөр Жамъян, малын эрэлд явахыгаа өвгөнд аймгийн төв орж дүүгийн хэзээ ирэхийг сураглана гэж өгүүлэн гарав. Тэгэд эргэж ирэхдээ дүү одоо холын хол сургууль хийж агаараар нисэх онгоц жолоодон сурч байгаа гэнээ гэсэнд өвгөн “Хэ!” гэж дуу алдан баярлав. Энэ нисэх онгоц жолоодох нь яавч ерийн хүний хэрэг биш гэж боддогийнхоо хувьд хүүгээ мөн ер бусын хүнд аваачин бахархсан нь тэр байлаа. Дараа нь Жамъян: Ингээд дүү маань энэ жилдээ бас ирж чадахгүй болж шүү дээ гэсэнд өвгөн: “Пээ!” гэж дуу алдан бараг муужрахад хүрч хураасан амьсгалаа арайхийн эрүүлэн авч, тэгээд хэзээ ирэх нь вэ? гэж асуухад нь Жамъян хойтон гэж өгүүлэнгүүтээ “Явуулсан захидал нь энэ” гэж сургуулийн хүүхдийн дэвтрийн тасархай гаргав. Тэгээд унших нь мөн хуурамч бөгөөд, санан сэтгэх талаар хүүхэд шиг болсны хэрхэн далимдуулахаа чадамгай боловсруулсан аж. Иймд өвгөн үг нэг бүр дээр инээмсэглээд эцэст нь “Энхрий хайрт аав минь би, хойтон намрын эхэн сарын нэгэнд очно. Тэр болтол энх тунх сайн сууж байхыг хичээж үз! гэсэнд өвгөн “Хэ!” гэж дуу алдан баярлав. Энэ нь чухамдаа дунд сар биш эхэн сар, тэр мөртөө нэгэнд гэсэн нь тийм ч холын хугацаа биш шиг бодогдсоных байлаа.
    За яамай, тэр болтол аав чинь амьд мэнд байж чадна гэж хариу захаа явуул! Гэлээ.
    Жамъян хэдийгээр хөнгөн хийсвэр хүн биш боловч эцгээ эвтэйхнээр мэхэлж чадсанаа бусдад багахан дурсахгүй байж хараахан чадаагүй учир орчны хүмүүс өвгөнийг мөн л өрөвдөх дооглох хоёрыг хослуулан шагшин хэлэлцэж гарлаа. Тэр дундаас намрын сайхан тарган дулааныг архи айраг эргүүлэн өнгөрүүлэгч зарим нэгэн саваагүй этгээдийн зориуд сонжин сонирхохоор очиход өвгөн, өөртөө бахдан сэтгэл хөдөлснийгөө илчлэхгүй байж үл чадна.
    -Баатар хүү маань одоо нисэх онгоц жолоодохыг сурч байгаа шүү гэж эхлээд дараа нь үлгэр домогт гардаг хангарьд хэмээх шувууг өнөө цагийн нисэх онгоцтой зүйрлүүлэн ярьж улмаар элэг доог боллоо. өвгөн ахин нэг жилийг эсэн мэнд давлаа. өөрийнхөө тооллоор зуны сүүл сар юу юугүй шувтрахад эгээ л ноднингийн шигээ айраг бүлэх ба тогоотой сүүний өрөм загсаалт руу анхаарах болов. Гэтэл түүний нь онцлон анхаарах хүн алга. Орчны хүмүүс элдвээр сонирхон хэлэлцэлдэх нь аль хэдийн өнгөрсний адил дэргэд нь халамжлагч хүү бэр хоёртоо мөн төдийлөн онцлогдохгүй болсон байлаа. Жамъян дэргэд нь эхнэртэйгээ хэрхэх тухай дүнгэр дүнгэр хэлэлцээд чихэнд нь очиж:
    -Аав минь та тайван байж үз! Энэ жилдээ дүү мөн ирэхгүй ч байж мэднэ гэсэнд өвгөн цочин:
    -Яагаад гэж нүүрий нь ширтэв.
    Хариуд нь Жамъян:
    -Ер хүний үйл хэрэгт ямар нэгэн саад учрахыг хэн байг гэх вэ гээд цааш бас хэдэн үг хэлэх гэтэл өвгөн
    -Заавал ирнэ! гэж уцаарлан буруу харав. Ингэснээрээ өвгөн Жамъянг дахин үг хэлүүлээгүй бөгөөд, өөрөө ч дуугарсангүй. Сэтгэл нь хүү ирнэ, заавал ирнэ! гэхийнхээ дээр ирэхгүй байж мэднэ гэж хэлсэн их хүүдээ гомдон байж ядна.
    Тэр өдөртөө өвгөн нэг ч үг дуугарсангүй, ямагт санаа алдан газар ширтэв. Хүү бэр хоёр нь хэрхэх билээ гэж нэг үе тэвдсэнээ: За яах вэ, ингэж байгаад аяндаа тайвшрах биз. Юу ч атугай одоогоор аргадахаа байя гэж хэлэлцэв.
    Тэр шөнө өвгөн огт унтаагүй ч байж мэднэ. өглөө эрт нь аргагүй босож гэрийн зүүн хаяанд хөмрөн хаясан хэмхэрхий араг сандайлан тэнгэрийн хаяа ширтэн суужээ. Энэ өдөр бол өөрийн нь тооллын намрын эхэн сарын шинийн нэгний өдөр мөн бөгөөд, өнөөдөр хүү ирнэ, заавал ирнэ гэж бат итгэх аж. Бэрийнхээ үнээ малаа сааж дуусаад, “Орж цай уухгүй юу?” гэснийг уцаарлан хөөв. Аягүй бол хүүгээ иртэл хэлэн дээрээ юу ч тавихгүй гэж бодсон ч байж мэднэ.
    Бэр нь сандран гэртээ орсон боловч нөхөртэйгээ за яах вэ, ингэж байгаад аяндаа тайвшрах биз гэж ярилцав.
    өвгөн суусаар л байв. “Хүү ирнэ заавал ирнэ. Хүү минь надтай хамгийн түрүүн золгоно. Хүү минь надтайгаа золгоод тэврэн авч араг дээрээс босгон гэрт оруулна” гэж бодно. Тэгээд бас гэртээ ороод их хүү, бэр хоёртоо гомдсон гомдлоо нэгмөсөн гаргах гэж хэлэх үгээ бэлтгэнэ. Нар дээш хөөрч халуун элчээрээ төөнөж эхлэхэд хүүгээ өдөр дундын үеэр ирэх нь гэж бодов. Yд өнгөрөн нар баруунаа хэлбийхэд орой ирнэ гэж бодов. Бодвоос ч ирэх нь өглөө, өдөр дундуурч биш орой л байх нь гарцаагүй аж.
    Yдшийн бүрэнхий болов. өвгөний тэнхэл аль хэдийн алдарсан учир, тэнгэрийн хаяа ширтэхийнхээ оронд эрүү өвдөг нийлүүлэн атирсан байлаа. Гэтэл хүү бэр хоёр ингэж байгаад аяндаа тайвшрах биз гэж бодохынхоо оронд тунирхаж байна гэж үзээд хоорондоо аргадахгүй байх юм шүү гэж хэлэлцэн гэдийх аж.
    Шөнө тээр орой өвгөн гэртээ орон, харанхуй дундуур тэмтчин байж орондоо орон хэвтэв. Хүү минь ирнэ, заавал ирнэ гэдэг итгэл нь хэвээр. Чихний  сонор муугаа мартан чимээ чагнан хэвтэж байхад нөгөөтэй нь хүү бэр хоёр сэтгэл тавин: аав үнэхээр зөнөжээ. Зөнөх зөнөхдөө бүр буруугаар шүү. Ийм болсон хүний чинь одоо чухам яавал таарах байна даа байз гэж хэлэлцсээр нам гүм унтав.
    Гэнэт өвгөний чихэнд хүнгэнэх их авиа сонсогдсонд  хүү минь ирэв гэж яаран босон харайв. Энэ бол зүүд. өдрийн энгээр хоол ундгүй суусандаа хийрхэн чих нь дүнгэснийх тэр. Зүүд цааш үргэлжлэхдээ өвгөнийг гэрээс гарахад шөнө биш өдөр байх бөгөөд эрээн тарлан үүлэн дундуур аварга том шувуу шунгинан бууж ирснийг өвгөн, нисэх онгоц мөн гэж бодов. Тэгээд тэр шувуун онгоцноос хүүгээ бууж ирэхийг нь ажихад төрөлх байдал хэвээр байвч өнгө зүс маш тунгалаг, өмссөн хувцаснаас нь хүртэл гилбэгээн өнгө гялалзана. Yүнд өвгөний баярласан нь маш их, хүн болсоор тийн баярлаж үзсэнгүй бөгөөд ингээд ч зүүд дуусав. Амьсгаа нь ч хураагдсан аж.

    ГУРВУУЛАА ЭМЧ


    Би мундахгүй олон эмчийг таньдаг юм. Тэр дундаас одоогоор нас 35 хүрч яваа нэг эмэгтэй эмчтэй гоц дотно. Тэр надад тун сайн. Манайд байн байн ирэхдээ голдуу эмнэлгийн чагнуур, цусны даралтын аппараттай ирж намайг үздэг юм.
    Ер нь би гэр бүлийнхээ эрүүл мэндийг түүнд даатгадаг юм.
    Энэ эмчийг би Итгэлт гэж нэрлэе! Би ч Итгэлтийнд зур зуур очдог. Гэхдээ өөрийн нь манайд ирдгээс арай цөөн. Нэг өдөр би ойрд очоогүйгээ санан очлоо. Итгэлт маань үе тэнгийн эрэгтэй эмэгтэй хоёр хүний дунд баахан бодлогошрон сууж байгаа үзэгдэв. Би дэргэдэх хоёрын нь сайн танина. Эд гурвуулаа бага сургуулиас дунд сургууль, дунд сургуулиас дээд сургуулийн хүн эмнэлгийн ангийг нэгэн зэрэг төгсгөсөн тэргүүн зэргийн эмч нар. Намайг найрсгаар угтан авч амар мэнд мэдсэний хариуд мэндлээд:
    -Би та нарын чухал ярианд саад болох гэж байгаагүй биз гэхэд эмэгтэй эмч:
    -Зүгээр, бидэнд энд онцын юм ярьж байгаа нь алга. Гэхдээ нэг зүйл дээр гурвуул санал зөрөн эвлэрч чадахгүй болоод сууж байна. Харин та ирснийх чухам хэнийх нь зөв болохоо хэлүүлье гэв.
    Yүний нь би өнөө үеийн хувцасны маягийн өөрчлөлт, эсвэл нийтийн бүжгийн хувиралт, их бодож хүүхдийн хүмүүжлийн тухай бодохоос цааш юу л хэтрээ аж гэж бодон,
    -Болно. Би чухам эрлэг номун хааных хүний хийсэн нүгэл буян хоёрыг  ялгахдаа хар цагаан чулуу дэнсэлдэг шигээр дэнслээд өгье гэж алиаллаа. Энэ бол миний нэг маяглал.
    Юунд гэвэл надад аливаа юманд хөмсөг зангидан бодож, хэлэх үгээ зөөж тавьж байснаас хийсвэр бодол, хэлэмгий дүр үзүүлэх нь дээр байх шиг байдаг юм. Гэтэл эмэгтэй эмч “Би өөрийнхөө бодлыг зөв гэж бодож байгаагийн хувьд энэ маргааныг танаар таслуулахыг хүсэж байна” гэж шийдэмгий хэлэхэд эрэгтэй нь:
    -Чинийх биш, минийх! гэхэд нь би:
    -За та минь, би урьдаар юун тухай болохы нь дуулъя. Эцэст нь өвгөн ах нь гайгүй, үнэн зөвий нь өөрийн эрхгүй ялгаад өгнө гэж бардамнав. Энэ даруй эрэгтэй эмч:
    -За зөв гээд миний өмнө цай идээ авчирч байгаа Итгэлтэд:
    -Чи тэр өөртөө тохиолдсоныг ярь! Би дахин сонсож давтан бодъё. Итгэлт инээмсэглэн “Би өөрийнхийг л зөв гэж бодно. Гэвч, яахав яръя” гээд хариуцсан эмнэлгийнхээ тасагт өндөр настан нэг партизаныг хүлээн авснаасаа эхэллээ. Партизаны өвчний гол нь элгэнд. Зохих шинжилгээнүүдийг бүрэн хийлгэж үзэхэд элгэнд туссан өмөн үү. Энэ бол аймшиг. Эмчлэх эмнэлэг хаана ч гараагүй байгаа нь тун харамсалтай. Гэлээ ч эмч үзэх ёстой, эмчлэх ч ёстой. Тэгээд бас өвчний нь өөрт нь мэдэгдэх учиргүй.
    Итгэлт элгэн талы нь бүрмөсөн орхиж өөр талы нь сайжруулах витаминуудаар эхэлжээ. Энэ нь зөвхөн бие махбоды нь сайжруулж амь насыг нь хэдэн хоногоор хойш татахаас цааш өөр юу ч биш байлаа. Тэгэд витамины хүч биенд нь нөлөөлөхөд өвгөн эдгэрч байгааг бодон бөөн баяр. Эмгэнийгээ эргэж ирэхэд эмнэлгийг сайшаана. Эмч сувилагч нарын ачийг яаж хариулах билээ гэж үглэнэ. Энэ нь өдөр хоног ирэх тусам элгэнд нь үхлийн хар сүүдэр нөмөрч байгааг мэдэж буй мэт сувилагчдын зүрхийг шимшрээнэ. Тэгээд эмчийн талаас өдөр бүр үзэхдээ: “өө та гайгүй засарч байна” гэж сэтгэлий нь улмаар засна. Yнэндээ ч анх ирэхдээ хэвтэрт байсан бол эцэст нь өөрөө өндийж, өөрөө босож ойр зуур явахтай болсны нь хувьд эмч: “Одоо та эрүүл агаарт гарч үзнэ үү? Тэгээд бололцоо байвал цагаан идээн дээр гараад зүгээр байж мэднэ” гэхэд өвгөн:
    -Тэгье. Би ч мөн тэгж бодоод чамд хэлэхээ халширч байлаа. Надад хөдөөлөх, цагаан идээн дээр гарах бололцоо бүрэн бий гээд эмнэлгээс гарчээ.
    Эмчийн өмнө өдөр тутам өвчтөн л байдаг. өвчтөн гэвэл өдөр цаг, минут бүгд нэг бол эдгэрэх, эс бол хүндрэх хоёрын нэг дээр дэнслэгдэнэ. Хүндрэх бол аминд  хүрэхийн аюул. Иймд эмчийн сэтгэл өдөр, цаг, минут тутамд тайван байж чаддаггүй юм. Yнэн чанартаа эмчийн сайн нь өвчний төлөө зовдог, зовдоггүй хоёрын дээр ялгагддаг ч байж мэднэ. Итгэлт, өвгөнийг эмнэлгээс гарган явуулсаар түүнийг бодох завгүй байсаар хэдэн сарын дараа ахин хүлээж авав. Энэ удаа үхлийн хар сүүдэр бүрмөсөн нөмөрч амжсан байв. Иймд хүрснийг эмч яадаг билээ?
    Ердөө санаа сэтгэлий нь амгалан тайван байлгахыг голчилдог. Тэгээд биеий нь шаналгааг намдаах аар саар эмнэлэг хийнэ. Yүнээс өөр арга тасардаг. өвгөн ч өвчнийхөө учрыг мэдэж сэтгэл шулуудан эмгэндээ эцсийнхээ үгийг хэлэхдээ эмчийн зүтгэл, сувилагчийн сувилгааг дар эх дагинасын ивээлтэй зүйрлээд насан өөд болохдоо нам гүм, энэ удаа нас баравч эргэж төрөх гэж байгаа юм шиг өнгөрчээ.
    Энэ бол тэр хүний ухаан, олныг үзэж орчлонгийн сайн муу хоёрыг ялган таних болсондоо өөрийгөө, эмгэнийгээ, эмч сувилагч нарын санаа сэтгэлийг зовуураас холтгосон сайхан хэрэг байлаа.
    Би Итгэлтээс энэ зүйлийг олж сонсоход орчлон түүн дээрх хүн, хүний амьдрал, үхэх төрөх хоёрын хоорондын явдлууд сэтгэлд тэр гэх тэмдэггүйгээр эргэлдэв. Энэ бол хийсвэр ухаан биш.
    Хийсвэр ухаан гэвэл ийм зүйлд юу ч биш. Зөвхөн өнгөц юманд өнгөцөөр онохоос цааш хэтэрдэггүй ухаан. Тэгээд би:
    -нэ тухайд та нарын маргах юу байгаа билээ? гэхэд эмэгтэй эмч:
    -Энэ тухайд биш дараачийн нь явдалд,
    -Дараа нь юу болсон юм бэ?
    -Ярь! Итгэлтээ ярь! өвгөн ах дуулсаар миний бодлыг зөв гэнэ дээ гэж эмэгтэйн хэлэхэд эрэгтэй нь:
    -Аа бас уу? Чинийх биш, минийх! гэж ёжтойгоор хэлэв. Гэтэл Итгэлт “Та хоёрынх биш минийх байх аа!” гээд өвгөний дараа юу болсныг хэллээ. Энэ нь Итгэлт хэдэн сарын дараа эмгэний нь хүлээн авч мөн эмнэлэгээ хэвтүүлжээ. Yгий нь сонсвол эмгэний бие доройтож эхэлсэн нь ихэд дээр цагаас байх бөгөөд эмнэлэгт үзүүлэхгүй явсаар эцэст нь зөвхөн Итгэлтээр эмчлүүлэх гэж ирсэн нь тэр байв. өвчин нь уушги, зүрх, ходоод, бөөр тус бүрнээ архагтай. Эмчлэх тухайд эдгээр өвчнүүд анх юунаас нь эхлэн эмчлэх билээ гэх мэтийн нарийн түвэгтэй асуудлууд аяндаа гарч ирэх юм.
    Итгэлт эмгэнийг аль болох зөөлөн аргаар эмчлэх зуураа долоо хоног тутам сүүтэй цай, хар шөл хийн авчирч өгнө. Энэ дашрамд сувилагч нар ч мөн зүгээр байсангүй. Уг нь эмнэлгийн газрын хоол хэдийгээр хэн бүхэнд тохиролтой бөгөөд тохируулан хийдэг мэргэжлийн тогоочтой боловч эмгэний араас эргэх хүнгүй ганц биеий нь хувьд тэгдэг байжээ. Энэ завшаанд эмгэний бие өдөр ирэх тутамд мэдэгдэхүйц сайжрахад эмгэн бөөн баяр. Эмч, сувилагч хэн бүхнийг “Хүү минь, охин минь” гэж дуудна.
    Тэгээд юм бүхэн дээр “Ээ ачтанууд минь зүгээр. Би хүн болсоор хүнийг хүндэтгэх, ач тус болохыг бодож явснаас биш ингэж хайрлагдан энэрэгдэж яваагүй хүн. Гайгүй болно” гэдэг байлаа. Хоёр сар болоход бие нь бүүр бузгай. Гэхдээ өвчнүүдий нь эрч бууран, аминд нь хүрэхээсээ холдоод цаашдаа ахин ахин оломгүй тогтонги хэмжээнд хүрсэн тул Итгэлт:
    -Эмээ та ингэсхийгээд гарч үзнэ үү? гэхэд эмгэн уриалгаханаар:
    -өө тэгье. Хаврын урь ч орж байна. Бие маань овоо боллоо. Харимаар санагдаад ч байгаа юм гэв.
    -За тэгвэл гарч үз гээд хойшид биеэ хэрхэн арчлах юугаар тордох, юуг цээрлэхийг таниулсанд эмгэн:
    -Энэ бүхний чинь марталгүй хичээе! Гэвч би ганц бие. Ахин бие муудахад энд ирж үзүүлэх гэдэг тун бэрх. Чи намайг эргэж байж үзээч! Чадвал долоо хоногт нэг удаа! Хоёр долоо хоногт нэг удаа байхнаа ч яахав. Муу эмээд чинь хүсэх юм ердөө л энэ гэсэнд Итгэлт:
    -Болно оо, би эргэж байя гэсэн бөгөөд  үнэхээр эргэж байхыг ч боджээ. Гэтэл эмгэн: “Ээ дээ гялайх минь энэ дээ” гэж инээмсэглээд:
    -Талийгаач минь архи уудаггүй, амин болоод улсын үйл хэрэгт тасралтгүй зүтгэж, би хажууд нь айлыг айл, аль ч талаар гачигдал дутагдалгүй авч явахыг бодохоос биш элдэв шалдвыг хөөж яваагүй. Энэ учраас надад өвгөний үлдээсэн буян гэх юм уу даа, юу ч атугай яавч барж идэхгүй юм бий. Намайг үхэхэд тэр юм хэний болох вэ? Мэдээжээр хороо хорин хурааж авах биз. Энэ нь хэдийгээр улсад орж байгаа боловч надад бахархах юм алга. Охин чи намайг эргэж байгаад бүх юмы минь ав! Гэхдээ үхсэн хойнь минь гэх юу байхав, оч! Би чамд үзүүлнэ. өгнө ч гэсэнд Итгэлийн сэтгэлд бөөн хар чулуу унах шиг болжээ. “Yгүй ээ энэ чинь юу болох вэ? Эмгэнийг эргэж очих маань юмы нь үзэх, авах гэж байгаа хэрэг болох уу?” гэхээс хэрхэвч байж болохгүй санагдана. Гэвч энэ бодлоо тэр, эмгэнд хэлсэнгүй.
    -За тэгье, очъё гээд цааш ихийг ярилгүйгээр эмнэлгээс гаргажээ.
    Итгэлтийн сэтгэлд бүтэн долоо хоногийн шаналал. Эмгэнийг эргэх үү, болих уу? гэж олонтоо бодсоныхоо эцэст хэлсэндээ хүрэхийг шийдэж гэрээсээ гарав. Гэвч зам зуураа “Очмогц юмаа үзүүлнэ. Яав ч дэл сул юм байхгүй байгаа нь мэдээж. Тэгээд эцэст нь “Охин минь энэ бүхэн чинийх. өөр хэнийх ч биш. Энэ удаа яахав энийг ав” гээд шижир алтан бөгж өгөх шигээр бодогдсонд Итгэлт зогтусаж “Yгүй болохгүй. Би намын гишүүн. Би эмч. Эмч болохдоо улсын зардлаар болсон. Төгсөхдөө ч эд мөнгөнд шунах, тал тохой татахаас гадуур, ганцхан хүний эрүүл мэндийг хамгаалахыг тангарагласан. Авах өгөх явдал байж болохгүй” гэж бодогдох тул даруй буцахад хүрчээ.
    Итгэлтийн энэ ярианд би “Аа, аа” гэж байснаа “Тэгээд тэр эмгэн юу болсон бэ?” гэхэд Итгэлт:
    -Би нэг ч очоогүй. Эцэст нь хойдтой нь дуулахад нас барж, эд хөрөнгө нь хороо хориндоо хураагдсан гэнэ билээ. Миний очоогүй зөв биз дээ? гэхэд нь би “Тийм ээ, зөв” гэж хэлэх гэснээ “Yгүй ээ байз! Эд цөм шинэ үеийн сэхээтнүүд. Урьдаар эдний санаа бодлыг мэдье” гэж бодоод
    -За сонслоо. Гэтэл чи энэ тухайд юу гэж маргаж байгаа билээ? гэж эмэгтэйгээс асуухад эмэгтэй:
    -Миний бодлоор бол очоод үзүүлсний нь үзээд, өгсний нь ч аваад үргэлж эргэж байгаад нас баруулах ёстой.
    Эцэст нь эд хөрөнгий нь мөн л авах уу? гэхэд:
    -Авна, гэхдээ би энэ бүхнийг эд хөрөнгөнд голлуулж байгаа биш уг хүний сэтгэл. Хүний сэтгэлийг хүндэтгэх, сэтгэлийг сэтгэлээр нь эмчлэх бол бэлхнээ эмнэлгийн ухаанд заагддаг нэг чухал зүйл. Хэрэв Итгэлт энэ талыг баримталсан бол хөөрхий эмгэн өдий болтол амьд байж ч болох хэрэг гэхэд би түрүүчийнхээ бодлыг орхив: “Нээрэн байж болно” гэж хэлэх гэснээ орхиж “За сонслоо” гэж эрэгтэй рүү хандаж “Энэ тухайд ч юу гэж байгаа билээ? гэхэд тэрээр “Хэм!” гэж эмэгтэйчүүдийг үл тоомсорлон толгой сэгсэрч:
    -Би эдэн шиг наад талы нь харж, цаад талыг орхихгүй. Шууд эд хөрөнгөн дээр нь ярина гэхэд, би “Эдийн хар шуналтай байх нь уу” гэж бодон,
    -За тэгээд!  гэхэд эрэгтэй эмч:
    -Эмгэн идэр залуудаа эд хөрөнгө хураахдаа өдий насан дээрээ хэрэглэх гэснээс биш үхсэн хойноо хэрэглэх гээгүй нь мэдээж:
    -Энэ ч байж болно.
    -өнөөгийн хувьд ганц бие, өндөр нас, эмгэг хууч хоёрт дарагдахдаа үхэхээс айхын оронд идэж барахгүй юмаа яах билээ гэдэг дээр сэтгэл зовох болсон байх ёстой.
    -Чи тэгж бодож байна уу?
    -Та битгий эргэлз! Yр хүүхэдгүй хүний эцсийн бодол үүнээс өөр байх учиргүй. Тэгээд анх удаа эмнэлэгт ирж хэвтэхдээ хөрөнгөө өгөх хүнээ олсон нь энэ. Итгэлт. Гэвч бас учиртай.
    Итгэлт эхлээд өвгөний нь дараа нь өөрий нь сэтгэлээр эмнэсэнд сүсэглэн бишрэхэд хүрснийх. Тэгээд үхсэн хойно үлдэх хөрөнгөө үүнд өгч сэтгэл амаръя гэж бодоо. Гэтэл түүнээс зугтахын хэрэг юу вэ? Би бол авах л байсан. Авсныхаа хариуд үр хүүхэд нь болон асарч байгаад үхүүлэх байлаа. Эмгэн буурал болсон хүний ариун сэтгэлийг эд хөрөнгөнөөс доогуур үзсэн доромжлол. Миний бодол зөв биз дээ? гэж надад тулгалаа. Yүнд нь би тулгамдлаа. Нэг бодоход гурвуулаа зөв. Эс бол гурвуулаа ч буруу байж мэднэ. Юу ч атугай надад хэлэх үг олдсонгүй. Юунд гэвэл би эдний дунд бөөрөнхийлөгч байж болохгүй нь мэдээж. Эрхбиш хэний нь зөв болохыг эргэлзэх газаргүй болтол нь нотлох ёстой байв.
    Иймд би “За байз! Би жаахан бодъё” гээд бас чадсангүй. Тэгээд “Та юу бодож байгаагаа хэл л дээ!” гэж гурван зэрэг шаардахад нь:
    -Хүлээ! Би бас бодно. Бодож байгаад энэ удаа бус дараа хэлэмц гээд яриагаа яаран өөр тийш заллаа. Дараа нь мөн л бодсон. Одоо ч бодсоор. Гэвч мухардсаар. Эс бол тун амархан юманд дэмий мангуураад байгаа ч байж мэднэ. Иймд ч атугай уншигч олондоо нэг толилуулаад үзье гэж бодон бичиж байгаа минь энэ.

    ДYГНЭЛТ


    Энд би эрхэм хүндэт дотнын нэгэн найзынхаа үнэнхүү сэтгэлээсээ дүгнэн таниулсныг бичих гэж байгаагийнхаа хувьд алдар нэрий нь шууд хэлэхээсээ зайлсхийе!
    өгүүлбээс, хэдэн жилийн өмнө нэгэн бүтэн сайн өдөр найз маань манайд ирлээ. Энэ маань надаас насаар нэг хоёр ахмад.
    Аж амьдралдаа сайн муу хоёрыг даван туулсан нь надаас илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй. Харин ухаан санааны хувьд гүн, үзэх судлах хоёрт хэзээний гарамгай. Түүнийхээ дээр сэтгэл зөөлөн, элдэв муу юмыг яаран жигшихийн оронд уг учир нь юунд байгааг олж харахыг голчилно. Тэгээд нас жар хүрч байгаагийнхаа хувьд угийн уян хатан сэтгэл нь улмаар гүнзгийрч энэрэн хайрлахад тэмүүлэх болсон эр. Иймээрээ ч бүтэн сайн өдрүүдэд эртний танил найз, үе тэнгийнхнээрээ орон эргэж, ямар нэгэн эвгүйхэн байдалд орсон байвал аль болохоор туслахыг боддог юм.
    Би найзтайгаа амар мэндээ мэдэлцээд бэлэн цай тавгийн идээ төдийхнөөр зочлоод аж амьдралын талаар ярилцаж эхлэв.
    Энэ нэг мэдэхэд өнгөрсөн цагийн явдлууд, хоёр биеийн дурсамжуудад шилжин орсон байв. Тухайлбал, бага балчир насны гэнэн томоогүйдэл, идэр насны хайр дурлал хаясан, хаягдсан, хагацалдсан... тэр бүрийг эргэцүүлэн үзэхэд зарим нь бахархалтай, зарим нь инээдэмтэй, зарим нь зүрх шимшрэм. Yнэн чанартаа голсон, гологдсон, гомдсон, гомдоосон өөрийн эрхгүй хагацалдсан эмгэнэл. Гэтэл энэ яриа нэг мэдэхэд улс орны үйл хэрэгт хэрхэн зүтгэлцсэн рүү гулсан оржээ. Бид бол дөч гаруй жил улсад зүтгэж түүгээрээ амьдарсан улс юм. Энэ зуураа бид сайн хүмүүсээс сайныг сурч, сааргүй явах замаа олсоор байсан боловч муу хүний хорон санаа, хар санаа, хар сэтгэл, атаа жөтөөнд ч хорлогдохыг бишгүй л үзжээ. Гэлээ ч бид ялагчид. Ариун санаа, шударга сэтгэлт эх орончийн байр суурийг нам засгийнхаа өмнө бат барьж явснаараа хайр шагнал, хөхүл сайшаалыг удаа дараалан хүртсээр ирсэн байх бөгөөд иймээрээ бид аз жаргалтай хүмүүс юм. Бидний яриа бараг дөрвөн цаг үргэлжилсний эцэст найз мааань:
    -Явъя хоёулаа. Гадагш гарч цэвэр агаар амьсгалангаа гуанзанд оръё гэв. Yүнд надад  татгалзах юм юу байх билээ. Ганцхан энэ удаа цалин буух хараахан болоогүй байсан тул:
    -өвгөний чинь халаас нимгэн байгаа шүү дээ гэхэд:
    -Зүгээр надад мөнгө бий.
    -Тэгвэл явъя.
    Тэр өдрийн тэнгэр сайхан. Түүний аясаар гудамжинд яваа бүхэн амгалан тайван. Бид ч тэдний дунд орсоор эрх тааваараа алхлав. Гэтэл хажуугаар нь нэг хүн: “Сайн байна уу?” гэхийг харвал үзтэл нэг ядарсан эр. Түүний бие өндөр, нас бараг бидний үе болов уу гэлтэй. өмссөн хувцас дорой. Энэ хэр хаврын урь ид дундаа орж хэн бүхэн хөнгөн нимгэнийг өмссөн байхад тэрээр хуучин муу хөвөнтэй өмд, хүрэм, эсгий гуталтай. Энэ хүнийг би урьд өмнө олонтоо үзсэн боловч хаанахын хэн болохыг мэдэхгүй явсаар өдий хүрсэн юм. Тэр хүн ч амар эрэхдээ надад биш найзы минь гарыг шүүрэн авч:
    -Муу нөхөр чинь иймэрхүү л явж байна. Ойрд бид уулзалдсангүй, урьд өмнө миний ямар байсныг чи эс андах биш. За тэр ч яахав. Энд би нэг хүнээс хуучин костюм авах гэсэн чинь арван төгрөг сох дутлаа. Yүнийг чи надад тусалж үз! гэж гуйв. Гэтэл найз маань:
    -Энэ удаа надад юм даан ч алга. Байгаасан бол туслалгүй яахав гэж атгуулсан гараа сугалан авав. Энэ нь надад тийм ч аятайхан санагдсангүй. Энэ маань харин эд мөнгө, зүс царай харагч болоогүй байгаа даа гэснийг бодогдуулав. Гэвч хүн өөрийн тал, итгэсэн итгэл хоёроо тийм ч амархан таягддаггүй тул энэ удаа намайг гуанзанд оруулан зочлох мөнгөө хүртэмжгүй болохоос болгоомжилсон болов уу гэж эргэлзэв. Гэтэл нөгөөх хүн:
    -За тэгвэл тавыг! Ердөө л таван төгрөг тусал! гэж ахин гуйлаа.
    -Yгүй ээ юу ч алга! гээд найз маань алгаа дэлгэн тохой сэгсрэв. Энэ даруй би гуйсан таван төгрөгий нь өгөхийг шийдэж, гараа өвөр рүүгээ явуултал найз маань гары минь шүүрэн авч:
    -Явъя хоёулаа. Хуралд очих маань хожимдов гэж бараг чирэх шахамж болон явлаа. “Сайхан мэдээрэй!” гэж заналхийлэх нь сонсогдов. Бид түүнийг эргэж харсангүй. Олноос зайдуу гармагц найз маань:
    -Чи сая тэрэнд мөнгө өгөх гэж гараа өвөр рүүгээ явуулав уу?
    -Тэгсэн. Ядарсан эрд таван төгрөг өгөхөд гарз болох юм юу байх билээ дээ гэж бодсон.
    -Тийм ээ, ядарсан нь үнэн. Гэвч өөрөө хүн биш нүгэлтэн.
    -Нүгэлтэн ээ? Ямар нүгэл хийсэн юм бэ?
    -Хүн алж, хүүхэд багачуудын хувь заяаг төөрөлдүүлсэн өөдгүй амьтан. Ганцхан газар дэлхий даанч ихийг даадагтаа л өдий хүртэл цөмөрсөнгүй.
    -өө! гэж би гайхаад, үүнд чинь газар дэлхий гэлтгүй авч хэлэлцвэл зохих хууль байх шүү дээ. Эс бол аль хэдийн ял шийтгэлий нь эдлүүлсэн хэрэг үү?
    -Yгүй, хууль авч хэлэлцэх байтугай олж хараа ч үгүй. Юунд гэвэл үйлдсэн хэрэг нь хуулийн анги зүйлээс гадуур.
    -өө гэж улмаар гайхлаа. Yнэндээ хуулийн анги зүйлүүдэд нийгмийн дотор гарах гэмт хэрэг бүхнийг нарийн тодорхой заасан байдаг тул нөхрийн яриа намайг эргэлзэхэд хүргэв.
    -Эрхэм минь, чиний яриа хэтэрхий ойлгомжгүй байна гэхэд найз минь:
    -Тэгвэл би эхнээс нь яриад өгье гээд өгүүлэл, найруулал, тууж алин ч болж болохуйц аймшигт юмыг ярьж гарлаа. Yүнийг би энд үгчлэхийн оронд үйлчлэн бичиж уншигч олондоо толилуулъя.
    Идэр залуудаа тэр эр, миний найзын харъяанд сургуулийн багш түүнийхээ дээр гадагш халин газар, гаднаас орчуулга аван хийдэг байв. Тухайн үед нийгмийн соёл боловсрол дорой байсны завшаанд тэрээр аль ч талаар тэргүүн зэргийн мэдлэгтэнд тооцогддог байсан аж. Эхнэр нь зүс царай, бие бялдар сайхантай, эр нөхөртөө халамжтай, эмнэлгийн газар бага эмч бөгөөд бас ч хоёр сайхан хүү төрүүлжээ. Иймээрээ эднийд орох орлого нь орон гэрийг тохижуулах, хувцас хунарыг шинэтгэх хоол ундыг элбэг дэлбэг байлгах тэр бүхэнд хангалттай хүрэлцэж байсан бөгөөд үнэндээ жаргалтай гэр бүл гэвэл эднийх л байв.
    Гэтэл эрийн буруудах явдал эндээс л эхэлсэн аж. Яагаад гэвэл ухаан санаанд нь оруулдаг орлого олон түмэнтэйгээ хуваалцах гэсэн нэгэн бодол үнэн чанартаа жаргал дээрээ жаргал, жаргалаар хувь заяагаа сэлбэх гэснийх ч байж болох юм. Архи дарс авчран ойр тойрныхоо танилуудыг урин дуудаж цэнгэлдэнэ. Гэтэл тэр үед түүний нь буруутгах хэн ч үгүй. Харин ч “Олсон долсноо” хураан хуримтлуулах жижиг хөрөнгөтний үзэлгүй жинхэнэ сайн санаат шударга эр” гэж магтагдана.
    Эс магтах нь гаж хүн, түүний олох чадвар оюун ухаан нь хурц, эхнэрий нь гоо сайхан, хоёр хүүхдийн хооронд атаархагч болон харагдана. Гэтэл юм бүхэнд нэг хэмжээ бий. Хэр хэмжээ хэтэрсэн, хэн юу ч байлаа гэсэн эвдрэн нурахад хүрдэг жамтай. Тэр ёсоор мань эрийн уух цэнгэх хэтэрсний учир орох орлого нь сулраад тэр нь орон гэрээ тонох замд чиглэн оржээ. Дашрамд заах хичээл нь алданги ононги болж ирэхэд найз маань хичээл ахнгийн эрхлэгч, үлгэр жишээч багш нартай хүч хамтран гуйх, сануулах, донгодох, шийтгэх тэр бүхнийг гүйцээгээд эцэст нь халахаас өөр замгүй болжээ. Дэргэд нь хөөрхий эхнэр нь хоёр хүүтэйгээ өдөр тутам донсолгоон. Хэрүүл, уруул, зодоон цохион, уйлаан, чарлаан. Эхний үед хажуу хамрын хүмүүс сандран салгах гэж яаран ирдэг байсан нь аяндаа сулраад эцэст нь үүд хаалгаа хамхиж, чихээ даран зайлах болжээ. Гэтэл хэдэн сарын дараа эхнэр нь зүрх мэдрэлийн өвчин. өлзий бус болсон, эрийн л гай. Гэлээ ч өнөөх нь уухаа уусаар хэвээр. Уух мөнгөө барахдаа эргэн ирж, ууж идэхээр ядуу суугаа эхнэрээ баашлав гэж балбан жанчихаар сүрдүүлж, ээмэг бөгж мэтий нь булаан авч одно. Ингэдгээрээ эргэн тойрныхондоо жигшил. Эхнэр нь бүр бараагий нь хармагц бүх бие нь дагжин чичирч ухаан алдан муужирна. Уг өвчний нь байдал аль хэдийн эмнэлэгт хэвтвэл зохих хэмжээнд хүрсэн байх боловч хөөрхий тэрээр хоёр хүүдээ хоргодохн хойш суусаар л байв. Энэ тухайд хүмүүс “Ээ дээ, үхтэл үр харам гэдэг маань ийм байдаг байна шүү!” гэж хашгиран хэлэлцэнэ. Нэг өдөр ажлы нь газраас хоёр сувилагч нэг эмчтэй эргэж ирэв. Тэд эхнэрийн амьдралын хүнд, эр нөхрий нь хүнээ алдсан явдлуудыг бүрэн мэдэж шимширч байлаа. Гэтэл өнөөх нь хүрч ирсэн аж. Гэхдээ мөн л согтуу. Yнэн хэрэг дээрээ ахин уух гэсэндээ гэрээсээ юм авах гэж ирсэн байв. Эмч сувилагч нар эхнэрий нь биеийн байдал муу байгааг дурдан өөрт нь аргадах, ухуулах, таниулах гурвыг хослуулан өгүүлэхэд мань эр үг дуугүй, үнэхээр буруугаа мэдэж байгаа юм шиг гөлийж байсан боловч “Та нар бас их хуцваа” гээд гарч оджээ.
    Эргэж ирсэн хүмүүс эхнэрий нь тэр өдөртөө эмнэлэгт хэвтүүлж хоёр хүүхэд нь айлуудаар байх болов. Эр нь мөн гэртээ ирсэн боловч эхнэр хүүхдийгээ сурагласангүй, баахан юм боож аваад гарсан бөгөөд хойшдоо хэдэн долоо хоног үзэгдсэнгүй. Энэ зуур эхнэр нь эмнэлэгт хэвтсэнийхээ долоо дахь хоног дээрээ нас барж ес дэх хоногт нь эмнэлгийнхэн оршуулсан байв. Иймд тэр журамт эхнэрийг хэн хэрхэн алсан нь илэрхий. Энэ эмгэнэлт явдал өнгөрч, олны сэтгэлээс хөндийрөн мартагдахад хүрч байтал өнөөх өлзий бус нь олны өмнө гэнэт гарч ирсэн бөгөөд тэгээд тэрээр өлөн шороонд дарагдсан царайгаар:
    -Би архичин байгаагүй, зөвхөн наргианч л байсан. Харин одоо бол эхнэр нас барсан, албан ажлаасаа халагдсан. өөрт үлдсэн өнчин хоёр хүүхэд. Ээ халаг орчлон гэдэг яасан энэрэлгүй вэ? Иймд надад харласан сэтгэл болов гэж элэгтнийг эмтрүүлэн мөнгө гуйн уух болжээ. Нэг өдөр мань эр хамт ажиллаж байсан багш нарынхаа нэгтэй дайралдаад мөн л өнөөх эмгэнэлээ тоочсонд нөгөөх нь мөн хашир:
    -Найз минь чи надаас битгий мөнгө эр! Би цалингаа авуут эхнэртээ хураалгадаг. Гэлээ ч эхнэр маань цаг ямагт мөнгө хүргэхгүй байна гэж улиглана. Иймд би чамд мөнгө туслах байтугай өөрөө тэр харагдаж байгаа гуанзыг шагайх чадалгүй явж байна гэжээ. Yүнд уухаас өөрийг бодохоо больсон эрийн хөх инээд хүрч:
    -Хэ хэ ... би чамд нэг сайхан арга зааж өгье. Цалингаа битгий өг! Архид! Эхний удаад эхнэр чинь уурлаж бухимдана. Их л юм болох биз. Тэр хамаагүй ээ, хоёр дахь удаад зөөлөрч аргадах, аргаа барахдаа гуйх, тэгээд гэртээ ууж бай гэж өөрөө авч өгөх болно. Ингэдэг л юм байна билээ. Эцэст нь гэвэл мөнгөний тухай ярихын оронд өнөөх хар хүн маань хаана вэ гэж эрж гүйх болно. Ингэхгүй бол чи тэр харамч хар эхнэрийнхээ гараас хэзээ ч гарч чадахгүй гэв. Хариуд нь хашир:
    -Зөв чи надад санаагүйг сануулж, бодоогүйг бодууллаа. За баяртай! Гэж хэлэн салсан байх бөгөөд хойшдоо бараагий нь хармагц хөөтэй тогооноос зайлсхийх мэт зугтах болжээ.
    Идэр залуудаа ийм явсан эр өнөөгийн хувьд өтлөөд уруул нь унжиж уулын мод шиг гоолог байсан бие нь хэдэн давхар нугарчээ. Авууштай нь харин эр чадал доройтсоны эрхээр уур омог нь дарагдаж хэн хүний өмнө царайчлах дүр үзүүлнэ.
    Энэчлэн уух нь эрт урьддаа лонхоор ярьдаг байсан бол одоо зуун граммаар. Тэгээд түүндээ салхинд ганхлах мэт гуйвлана. Хоёр хүүгий нь юу болсныг авч хэлэлцэхэд том нь хоёр дахь удаа шийтгүүлэхээр хорих газрын лагерьт байгаа аж. Бага нь хар багаасаа эцэг эхийнхээ мөрөөр орохгүйг хичээсний хувьд аль нэгэн хуулийн газрын хаалгаар шагайгаагүй байвч мэдрэлийн гажигтай, эмнэлгийн хараанд байнга байх болжээ. Эцэст нь эднийхээ тухай бодох байтугай дурсах ч дургүй. Хэрэв хэн нэгэн хүн өөрт нь дурсвал үл дуугүйхэн зугтана. Иймд би түүнд бага боловч ариун хөдөлмөрөөрөө олсон мөнгөө өгөх гэж өвөр рүүгээ гараа явуулсан минь ёстой илүү зан болсон нь илэрхий.
    Найзын маань ярьсан яриа гэвэл эл яриа энд миний бичиж байгаагаас хамаагүй дэлгэрэнгүй бөгөөд тиймээрээ зүрхэнд минь хэдэн давхар бөөн хар толбо болон эргэлдэнэ. Бид Улаанбаатарт тэргүүн зэрэгт ордог зоогийн газар ирэв. Энд санаснаас хүн цөөн, бидий яриа ч мөн дуусаагүй байсан тул булангийн нэгэн ширээг сонгон авч суулаа. Энэ даруй үйлчлэгч эмэгтэй ирж:
    -Та хоёр юу захиалахсан бол гэхэд найз минь миний хүслийг харгалзав. Би “Бид хоёрт идэх юм багадахгүй биз. Хоёрдугаарт зуу зуун грамм байвал яасан юм бэ?”
    -Болно. За хүүхэн ээ! Шарсан мах... Зуу зуун граммтай.
    -Хүйтэн зуушны юм хэрэггүй юү?
    -Юу юу байна.
    -өргөст хэмх, улаан лооль, гахайн хүйтэн мах, төрөл бүрийн лаазалсан загас. Найз надаас:
    -Аль нь дээр вэ гэж асуусанд би:
    -Шпрот! гэв. Yйлчлэгч хүүхнийг явахад найз маань:
    -өнөөдөр чи уумаар байна уу?
    -Тийм байна.
    -Юунд тэр вэ?
    -Чиний саяын ярьсан ярианаас сэтгэл минь тун эвгүй болсны хувьд...
    -Байж болно. Би ч өөрцгүй өнгөрсөн завхарсныг эргэцүүлэн ярьсныхаа хувьд өөрийнхөө сэтгэлийг ч шаналгав.
    Хоол идэхийн өмнө би архинаас жаахан жаахан амсахад ер гашуун нясуунгүй тос мэт гулган залгигдах нь гайхалтай.
    Нөхөр маань мөн ч жаахан жаахнаар амсан амтархав. Ийнхүү уух болсон бид хоёрын хэзээний заншил. Хоолоо идэх зуураа бид архины амт чанарыг сонжин ярилцсан бөгөөд энэ завшаанд би “Анхны зуун граммыг хүн уудаг. Хоёр дахь нь түрүүчийнхээс мянга нэг зуун граммыг уудаг. Гурав дахь нь гэвэл түрүүчийнхээ хоёртой нийлж уусан хүнээ уудаг” гэдэг цэцэн үгийг анх удаа олж сонсов.
    -Yүнээс үзэхэд согтсон хүн гэдэг маань архи уусныг биш уулгасныг хэлэх нь ээ! гэж би нөхрөө инээлгэв. Энэ зуур өмнөх архинаас байн байн балгахад түрүүчийн сайхан амт арилж угийн гашуун, нясуун, хоолой хорсгох хэвийнхээ байдалд орсон байлаа. Нөхөрт минь өөрцгүй тийм байгаа нь илэрхий. Эцэст нь би дуустал уух гээд хараахан барсангүй. Тус тусы маань том хундаганд хорин таван грамм хэртэй үлдсэн бөгөөд явах гэтэл үйлчлэгч хүүхэн:
    -Хүүе та хоёр үүнээ уучихгүй юм уу? гэв. Хариуд нь найз:
    -Зүгээр, бид ханасан гэв.
    Yнэндээ бидний уулт илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг таарсан юм. Юунд гэвэл хэн хэний маань сэтгэлийг сэвтүүлсэн хар толбууды ариутгаж чадсанд л оршино. Гэвч үүрд биш. Эрүүл ухаанаар эргэцүүлэн бодох бүрд. “Yгүй ээ ер тийм хар гай бас байдаг аа” гэснийг ямагт бодогдуулна. Иймд би энэ гамшгийг уншигч олондоо дэвшүүлэн тавьж таниулах нь зүйн хэрэг байх бөгөөд ер нь би тэгэх үүрэгтэй ч. Гэтэл үүний минь зүй бус гэж үзэх хүн байвал би түүнийг чухам хаанахын хэн гэж үзэх ёстой вэ?...

    ТөМөРХYY


    Бид энд нийгмийн амьдрал, тэдний зүтгэл тэмүүллийг зэрэгцүүлэн хянаж, түүнээсээ нэгжийг тодруулан тавихын оронд жирийн нэгэн эрийн амьдралд тохиолдсон бодит явдлыг хуулбарлая. Энэ хүнтэй би Сөгнөгөрийн амралтанд удаа дараалан амарч байхдаа хоёр ч удаа дайралдан хамт амрах завшаанд танилцан найзархах болсон юм. Гэвч энэ маань одоогоос бараг таван жилийн өмнөх явдал болохоос гадна, уг эр олны өмнө тодроогүй хүн болохоор үл барам одоо ч гэсэн надад нэр нь мартагдахад хүрч байгаа бөгөөд тодруулан хэлэхэд нас дөч тавь хоёрын хоород бие бялдар өсгөлөн, эрүүл чийрэг, үг яриа энгийнтэй ийм л нэгэн ахмад жолооч. Нэр нь хэн билээ? Цэдэн билүү? Олон дахин бодсоны эцэст Цэрэндаш гэдэг шиг ч санагдана. Орон гэрээ надад Улаанбаатар хотод, 5 буудалд гээд хороо, гудамж хаалганыхаа дугаарыг тодорхой зааж өгсний нь мартаж орхиж. Иймд би дээрх эргэлзэж буй хоёр нэрийнхээ эцсийнхийг баримтлан Цэрэндаш гэж нэрлэе!
    өгүүлэх нь Цэрэндаш, зөвлөлтөөс манай оронд “ЗИЛ” хэмээх маркийн дөрвөн тоннын даацтай ачааны машинууд анх удаа ирснээс нэгийг хүлээн авч алс холын тээвэрт идэвхийлэн зүтгэж байжээ. Ард нь албан газрын том хашаа түшүүлэн барьсан гэрт нь сургуулийн насанд хүрээгүй гурван хүүхдэд ороогдсон эхнэр нь үлддэг тул Цэрэндаш тэднийхээ төлөө ямагт зовуурлан яаравчилна. Тэгээд яаравчлахынхаа хэрээр идэвхжиж, идэвхжихийн хэрээр олоод, олсныхоо хэрээр аж амьдралдаа хүрэлцүүлдэг байлаа. Эцсийн удаад Цэрэндаш өмнөговь аймгийн төв рүү явах болжээ. Цаг нь дүн өвлийн хүйтэн. Тэр мөртөө идэр ес ид дундаа. Нэг удаагийн явалтад Улаанбаатараас бараа тээж очоод буцахынхаа тээвэрт арьс шир хүлээн авав. Түүнийг ачихад хоёр хүн гарч сүрхий сайн янзалж өгсөн боловч эцэст нь Цэрэндаш хүнд найдах явдал хоомой болдгийг санан татлага, даруулга нэг бүрийг өөрийн биеэр шалган чангалж байжээ. Гэтэл дэргэд нь нэг хүн ирж:
    -Та сайн байна уу? гэхийг харахад албан хаагч болов уу гэлтэй залуухан эр зогсож байв. Цэрэндаш:
    -Сайн. Чи сайн уу? гээд түүний ямар нэг юм гуйх гэж байгааг тааварлан “За тэгээд чи надтай ярих яриатай юу?” гэхэд тэр залуу:
    -Тиймээ та кабиндаа хүнтэй яваа юу?
    -Yгүй, хүнгүй.
    -Тэгвэл та нэг хүн аваад явна уу?
    -Ямар хүн бэ?
    -Эмэгтэй. Миний суусан хүүхэн. Уг нь аль хэдийн хот орох ёстой байсан юм. Машин тааралдахгүй байсаар өдий хүрлээ. Одоо л та нэг тус болж үз! Ачаа бараа гэхээр ч юмгүй гэхий нь ажихад тэр залуу тун ч аргагүйд тулсан нь илэрхий. Иймд Цэрэдаш:
    -За яахав аваад явъя. Харин чи түргэлээрэй! Би яаруу яваа хүн гэхэд өнөөх залуу “За!” хэмээн яаран гүйв. Энэ даруй Цэрэндашийн сэтгэлд өвөрт нь тавь жаран төгрөг өөрөө ороод ирчих шиг болов. Юу гэвэл нэг ёсны битүү наймаа. өөрөөр хэлэхэд эхэл эхэлсээр хэн хэн нь үнэ өртөг хэлэлцээгүй нь бие биеэсээ бишүүрхсэн хэрэг байв. Эцэстээ гэвэл туслуулсан нь тус бологчийн хариуг тухайнхаа бололцоогоор хариулаад цаашдаа ний нуугүй найзархагчид болох нь манай эртний уламжлал. Хэрэв иймгүйсэн бол “Аяганы хариу өдөртөө агтын хариу жилдээ” гэдэг зүйр үг яавч гарахгүй байсан биз.
    Цэрэндашийг мотортоо тос сэлбэж, энд тэнд нь суларсан эрэг шураг юу байна гэж эрэлхийлж байтал залуу эр нэг шуудайтай юмтай, хүүхнээсээ түрүүлэн аахилж уухилсаар гүйж ирэв. Араас нь хүүхэн аажуу уужуухан алхалсаар ирэх боловч амьсгаадаж ирсэнд Цэрэндаш энэ хүүхэн өмссөн дээлэндээ түүртэж яваа нь энэ үү гэж бодов. Yнэндээ хүүхний дээл зузаан үзүүрсгэн дотортой байсан бөгөөд тэгээд бас бэлхүүсээрээ баахан юмаар ороож уу гэмээр бүдүүн харагджээ. Цэрэндаш шуудайтай юмы нь ачаан дээр гарган бэхэлж даруулаад, хүүхнийг хажуудаа суулгаж машинаа асаан хөдлөхөд нөхөр нь “Сайн яваарай! Жолоч гуай танд их баярлалаа” гэж тэр гар өргөн үдсээр үлдэв.
    Цэрэндаш аймгийн төвөөс гарсаар алсын замд үг яриа дэлгэж явбал газар хол үл мэдэгдэм байдгийг санан: “Чи угаасан энэ аймгийнх уу? Нөхөр чинь энд юу хийдэг вэ? Хот ороод хаана буух вэ?” гэх мэтийг асуухад хүүхэн тун бишүүрхэг. Гэвч Цэрэндаш үг өдөөснийхөө үр дүнд хүүхний эцэг эх хөдөө, нөхөр нь эвлэлийн хороонд ажилладаг, эгч нь хотод байдаг түүн дээрээ очих гэж яваа зэргийг олж мэдэв.
    -Би чамайг тэр буух газарт чинь хүргэж өгнө гэхэд хүүхэнд баярлалаа гэхийн оронд баярласан царайгаар инээмсэглэлээр илэрхийлэв. Ингээд үг яриа тасарч, хоёр бие тус тусынхаа амьсгалыг чагнахаас өөр юмгүй явлаа.
    Урьдах зам тун сайхан. Урин дулааны цагт дугуй хий эргэлдүүлэх элсэн нуранги, хааяа нэг намаг шалбааг дайралддаг бол одоо тэр бүхэн таг яг хөлджээ. Дээрх ачаа бараа сүр ихтэй боловч хүндийн хэмжээ тохирсон тул донсолгоо бага, моторт хөнгөн, милийн зүү дал наяын хооронд гозолзоно. Ийнхүү хурдлахад моторын дуу намдаж хөндий хонгио болон хүнгэнэн, халах моторын илч кабинд нэвтэрч өвлийн хүйтнийг ор тас мартуулна.
    Цэрэндаш хүүхний амьсгал дээр байгааг сонсож царай руу нь харахад бүгчимдэж яваа бололтой, том улаан үнэгэн лоовуузны нь доорх жижигрэн харагдах царай нь барайн хөлс чийхарчээ.
    -Чи халууцаж байгаа бол наад бүсээ тайлж дээлээ нөмгөл! Гэхэд хүүхэн “Yгүй” гэж аяархан хариулав. Тэгвэл ядаж наад малгайгаа ав! гэхэд хүүхэн “За!” хэмээн малгайгаа аван урдаа барив.
    Цэрэндаш, энэ амьтан мөн бүрэг ээ гэж бодон хажуугийнхаа хаалганы шилийг жаахан онгойлгов.Түүгээр хүйтэн жавар хэт сэнгэнэж эргүүлэх хаахаас өөр аргагүй болов. Машин ч хурдалсаар... Милийн зүү зуур зуур наяыг даван ерд ойртоно. Хүүхний амьсгал илтэд мэдэгдэм нэмэгдэж, түрүүн нүүрэнд нь хөлс зөвхөн дааварлаж байсан бол одоо бурзайж, магнайны нь судас гүрийн тодорчээ.
    -Чи яаж байна? гэхэд,
    -Давсаг дээгүүр шархираад гэх шиг болсонд Цэрэндаш:
    -Давсаг аа?
    -Тийм ээ гэж хүүхэн тод хариулав.
    -Буух уу?
    -Тэгье?
    Хүүхэн машинаас бууж бут дэрсний ард орж нэлээд сууснаа шүд зуун гэлдэрсээр ирэв. Машин ахин хөдөлж хурдаллаа. Саяын түр зуурын зогсолтод мотор бага зэрэг хөрсөндөө хүч мэдэгдэхүйц нэмэгджээ. Гэвч Цэрэндашид урдах замаа ширтэх дашрамд хүүхний төлөө сэтгэл түгшин түүнийг байн байн ажиглах явдал нэмэгдэв. Yзтэл царай нь харлан минчийж хөлс нь доош урсан дусална. Тэгээд түүндээ байж ядан бүсээ тайлахад нь:
    -Ээ дээ энэ чинь зөв дөө гэхэд хүүхэн гэдсээ даран базалж бархирч чарлахад хүрснээ Цэрэндашийн баруун гарыг зууран авч жолоо хөдөлгөх нөхцөлгүй болгов.
    -Яав юу болов? Гэхэд
    -Гарах нь, гарах нь. Юу юугүй гарах нь гэж мэгшин уйлав.
    -Юу гарах?
    -Хүүхэд гээд дуу тавих нь улам чангарав.
    Цэрэндашийн дотор палхийж хааз хасан тоормос гишгэж
    -Чи давхар биетэй юм гэж үү?
    -Тийм. Хот орж эмнэлэгт очиж төрөх гэсэн юм гээд уйлах ёолох хоёрыг хослууллаа.
    Цэрэндаш түүнийг түшин тэвэрч “Энэ чинь гарах хоног хугацаа нь болсон юм уу?” гэхэд “Мэдэхгүй” гэж хариулав. Yнэндээ тэр анх удаа төрөх гэж байгаагийн хувьд мэдэх юм алга. Хүүхэн эцсийн удаад бүх хүчээ дайчлан ёолсноо гэнэт амьсгал хураан нүд аниад “Ёох гарчихлаа” гэж ихээр амьсгал аван нүд нээв. Энэ удаад Цэрэндашийн дотор ахин палхийж,
    -Yгүй байлгүй, урьдаар ус нь гарах ёстой.
    -Тиймээ, тэр ус нь түрүүн гарчих шиг болсон.
    Цэрэндашийн дотор гурав дахиа палхийж сэтгэлд нь хүйс боох утас, огтлох хайч, боох өлгий энэ гурав нэгэн зэрэг бууж эн тэргүүнээ машины хянах самбарын хайрцаганд нь олон хэсэг ээдэрсэн хар утас нүдний үзүүрт байн байн өртөгдөж байдгийг саналаа. Тэгээд түүн рүүгээ яаран ухасхийж байснаа Цэрэндаш мэдэх бөгөөд эцэст нь нэг мэдэхэд анх удаа агаар амьсгалж байгаадаа сандран чарлаж байгаа хүүхдийн хүйсийг боочихоод багаж хэрэглэлийнхээ хайрцаг руу гар явуулан төмрийн мухар хар хайч авч байлаа. Тэр байтугай өөрийнхөө тос, тоос хоёр болсон нэхий хүрмээ өлгийдөхөд зориулан дэлгэж амжсан байх бөгөөд энэ бүхэн нь Цэрэндаш өөрийнхөө хоёр дахь хүүхдийг төрөх тухайд эмнэлэгт хүргэж амжаагүйгээс олж авсан уран чадвар аж.
    Цэрэндаш бүх юмыг зүй ёсоор гүйцэтгэж дуусаад усан хулга болтлоо хөлөрснөө мэдсэн бөгөд түүнээ арчих зуураа кабины доторх ханхар зай салхи савиргүй дулаан ажиллах явдалд чөлөөтэй байсанд баярлалаа. Дараа нь хүүхнийг хажуулдуулан хагас хэвтүүлж хүүхдий нь гарт нь тэврүүлэн урагш хөдлөв.
    Энэ хэр дүн өвлийн оготор шар нар тэртээх баруун гүдгэрийг тэгнэж, оройн жаврын түрүүч эхлэн сэнгэнэжээ. Цэрэндашийн сэтгэлд энэ хөөрхий амаржсан амьтны яаран нэг тавтай хөл жийн нуруу амраах газар хүргэх ёстой гэсэн бодол эргэлдэнэ. Тэр газар гэвэл Зоргол хайрханы уурхай. Зуугаас доошгүй километр явж гэмээнэ сая хүрнэ. Тэнд айлууд бий. Таних мэдэх хүнгүй байвч тэр юун хамаа. Хойш татах өрхтэй, урагш харсан үүдтэй л бол толгой хоргодуулаад явъя гэхэд хөөх учир байхгүй. Дургүйцвэл зад хэрэлдээд гэрий нь машинаараа хэмх дайрах юм хуна даа гэж бодно. Ингэснээрээ хөлийн өлмийд гишгэгдэх хазын хөшүүргийг аль болохоор зохицуулан хурдлах зуураа “Ээ дээ, энэ дор эргэлдэх зургаан дугуй минь битгий хагарч гай болж үзээсэй!” гэж дотроо залбирна. Уйтгарлахад цаг хашин. Яарахад яахын аргагүй хурдан. Тэр ёсоор тун саяхан жаргах гэж байсан нар ор мөргүй алга болж оронд нь оройн тэнгэрт од мичид бүрэн түгжээ. Энэ зуур газар хороосон нь гучин километр. Yлдэх нь далаас доошгүй. Гэвч тавь нь арав нь арван тавь нь, хорь нь гуч нь... Санаснаас хүүхэн нам гүм. Амаржсан бие нь зөөлөн донсолгоонд тайвшра унтжээ. Хүүхэд нь өөрцгүй нам гүм,
    Машины хурц цаган гэрэлд гэнэт хашаа байшин, гэрүүд туслаа. Энэ бол Зоргол хайрхан. Урд талын задгай гэрүүдийн хамгийн томыг бараадан гадаа нь буун ороход дотоод тал сүрхий дорвилог. Хоймор нь костюмтай залуу, доодтой нь төв орон газрын маягтай уруулдаа будаг түрхсэн даашинзтай хүүхэн, зуухны аманд хувцас муухантай хөгшин авгай гурвуул сууж байлаа. Цэрэндаш тэдэнд дутуу хагас мэнд мэдсэн болоод “За та минь, би гэдэг хүн сүйд болоод явж байна. Аймгийн төвөөс нэг давхар биетэй хүүхнийг суулгаж гарсан чинь төрж орхилоо” гэхэд эр эм хоёр ихээх харж хөгшин авгай “Эвий минь, хөөрхий минь!” гэж дуу алдав.
    -Yүнийг танайд хонуулъя. Зай завсар гаргаж өгч үз! гэхэд эр, эм хоёр сандран бие биеэ харав. Гэтэл авгай “Ээ дэмий! Энэ хоёр юугаа бөөцийлж чадах вэ. Зүгээр манайд! Хүү хотод, би ганцаараа байгаа гэв.
    -За юун сайн юм бэ, тэгье гэхэд авгай:
    -Yгүй тэгээд тэр амьтан чинь хаана вэ?
    -Гадаа кабинд байгаа
    -Ээш тэнд яаж байлгаж болох вэ? Оруулъя гэж авгай босон харайв.
    Энэ авгайнх эгнүүлэн барьсан гэрүүдийн хамгийн захын бяцхан бор гэр. Цэрэндаш машинаа дэргэд нь хүргэж унтсаар байгаа хүүхнийг хүүхэдтэй нь нөмөрсөн дээлэнд нь хумин авч тэврэн гэрт оруулав. Хүүхэн гэрт орсон хойноо сая сэрж гэрийн доторхыг айх гайхах хоёрыг хослуулан харахад Цэрэндаш “Зүгээр! Энд бид хоёр тун сайн айлд ирсэн” гэв. Авгай бүтээсэн өрхөө яаран татаж төмөр зууханд гал асаан тогоо тавин цай үйгээд дөнгөж бууцалмагц сүү хийв.
    Тэгээд авдрынхаа араас хонины шулдан хаа гаргаж, хар бороос нь хөшиглөн хүүхэнд шөл хийгээд дал богтос хоёрын нь Цэрэндашид зориулан чанажээ.
    Гэрийн жавар бүрэн арилж гадуур хувцас тайлам дулаан болоход авгай, хүүхдийн өлгийг халах солих юм болж авдарнаасаа аятайхан элдүүрт нэхий гаргалаа. Тэгээд хүүхдийг аван орон дээр тавин задалснаа:” Хүүе! Энэ чинь эр хүн байх чинь юу вэ?” гэж дуу алдав. Цэрэндаш ч түрүүн эх барин сандарч байхдаа эр эмий нь ялгах сөгөөгүй байсан тул өөрийн эрхгүй өнгийж хараад “Нээрэн тийм байна” гэхэд эх нь бас ч баярлан инээмсэглэжээ. өлгий солигдох зуур хүүхэд тэнхээ мэдэн уйлахад авгай өхөөрдөн “Дуу! Дүрсгүй хар тархи” гэж зандрах нь инээдэмтэй мөртөө өлзийтэй мэт сонсогдоно. Цэрэндаш ийнхүү өлгий солигдож байгаад баярлах болооч:
    -Авгай танд цагаан даавууны юм алга уу? гэв.
    -Цагаан даавуугаар чи яах гээв.
    -Хүүхдийн биеийг ороовол зүгээр юм уу даа.
    -Хош Монгол бидэн чинь хэзээнээс нааш нэхийд боолгож сүүл хөхсөөр хүн болсоор ирсэн юм... гэв.
    Дал богтос хоёрыг тавтай идэж, ясы нь мөлжөөд хойноос нь хэдэн аяга шөл уувч гэдэс дундуур. Энэ бол өглөөнөөс өдий хүртэл юм идээгүйнх. Энэ зуур авгай, хүүхэнд хэдэн давхар гудас дэвсэж, дэр тавиад хувцсы нь тайлан хэвтүүллээ.
    -За хүү чи! Маргааш яая гэж бодож байна?
    -Маргааш эртхэн босож энэ хүүнийг аваад явах л юм бодож байна.
    -Хүүе! Хаанаас: Нярай биетнийг тэгж болдоггүй юм. Салхи савир авахуулчихна. Дор хаяад гурав хоног дулаан байранд шөл цайгаар тордон амраах ёстой.
    -Тэгээд та эндээ байлгах гэж үү?
    -Тэгнээ. Энд хэд хонохноо ч яахав. Харин чи өдий болсон эр үрий нь эх барьж авсныхаа хувьд ч тэр, юу юуны урьд дотуур солих хувцас! Надад халж солих юм даанч алга! Yүнийг л чи бодож үз. Тун ойрын хугацаанд.
    Цэрэндаш “За” гээд ер нь одоо яваад маргаашдаа багтаж ирэхийг бодъё хэмээн малгай өмсөж бээлийгээ авснаа мартсан санасан юу билээ? гээд хүүхэнд чиний тэр шуудайтай юм юу байгаа билээ? гэхэд хүүхэн “хонины мах” гэж хариуллаа. Гэтэл авгай “Хүүе тэр чинь хэрэгтэй! Манайх шөлний юмаар муухан байгаа” гэж олзуурхав.
    Цэрэндаш ачаан дээрээс шуудайтай махыг буулган гэрт оруулаад машиндаа суун “Маргаашдаа багтаж ирье” гэсэндээ хүрэх гэж мөн л яарлаа. Энэ удаад хажуудаа сэтгэл зовох юмгүй болсондоо зөвхөн урдах замаа чөлөөтэй ширтэнэ. Тэр зуураа авгайн байдал, түүний уян хатан сэтгэлийг бодохоос эх! Эх эхдээ зөвхөн төрүүлснийхээ биш, түмэн олны эх гэж бодогдон бишрэгдэх аж.
    Yүр цайхын өмнөхөн Улаанбаатарын гэрэл чийдэнгийн барааг харсан бөгөөд түүндээ баярлан хурдалж баазад ирэхэд албан ажил цугларах хараахан болоогүй байлаа. Иймд хүлээх л хэрэгтэй болжээ.
    Yнэхээр яарсан хүнд цаг хашин. Хүмүүс уван цуван ирэх нь аажуу даажуу, ёстой хүнд сурталтнууд гэлтэй. Одоо ч эрх биш цугларч гүйцсэн байх гэж бодон дотогш ороход тэдний харьцаа хэлэлцэх мөн л аажуу.  Тэр мөртөө хэзээ хаанаас ямар ачаатай ирэв гэх юм уу, цас зуд ямар шүү байна гэх зэргийг асуух дуртай. Гэтэл нярав нь алга. Уг нь ирсэн л юм байж. Нярвыг эрэл сурал байж олоход “За хө, чиний яарах яахав, гэр ачаагий чинь буулгах ажилчин ирээ бол уу, үгүй бол уу” гэж тамхиа татна. Түүний нь мөн эрэн суран байж олоод нүүр тулгахад “За чиний падаан задаан чинь хаана вэ өгөөд орхи!” гэнэ. Яаран авч өгөхөд “Одоо чи машинаа агуулахын тэнд аваач” тэнд буулгана, тоолно. Болоогүй ээ хөө чи битгий яар” гэх нь үнэндээ тун сайхан харьцаж байгаа нь тэр байж. Машинаа агуулахын өмнө хүргэхэд ачаа буулгагч дээр нь гарч арьс ширийг хонь, ямаа, үхрийнхээр нь ялгаж нэг нэгээр нь доош шиднэ. Нярав доор нь нүд ширтэн давхар тоолно. Yнэндээ эдний хөдөлгөөн удаан. Цэрэндаш байж ядахдаа нэг нэг янжуур зуулгавал хурдсах бол уу гэсэндээ урт янжуур өгсөн нь бүр ч гай! Тус бүрнээ сонирхон асааж аваад доош тавлан суучихлаа. Эцэст нь баярлалаа ч гэсэнгүй. “Дэндүү зөөлөн юм байна” гэлцэн өөрсдийнхийг үргэлжлүүллээ. Цэрэндаш дотроо бухимдаж өөрөө ачаан дээр гарч арьс нэхийнүүдийг доош шидлэхэд нярав: “Хүүе чи битгий яар! Яарснаас болж буруу тоолон дутахад хүрвэл чамд гай илүүдвэл надад гай. Адгийн зэрэг нь ахин тоолох гэж бөөн хар ажил болдог юм” гэв. Энэ нь мөн зөвтэй байх тул дэмий харж байхаас замгүй болжээ.
    Тэндээс Цэрэндаш чүү чай салахтайгаа зэрэг бараа бааз руу яаран хурдлав. Хэрэв тэндээс тээвэр авахгүй бол хотоос гарах нөхцөлгүй нь мэдээж юм. Гэтэл баазын өмнө мөн л тээврийн машинууд. Цэрэндаш эрхбиш тэдний эв зүйг олж болно байх гэсэндээ урдтай очиж зогсоход кабин бүрээс толгой шоволзон “Хөөе тэр жолооч оочир! Оочир!” гэж хашгиралдана. Хариуд нь:
    -Нөхөр минь, би тун аргагүй болоод гээд цааш хэлэх гэтэл “Юу яана гэнээ!” гэж шуугилдан гарч ирж тойрон авчээ. Yүнд нь өөртөө тохиолдсоныг бухимдан дурдахад тоомсорлох хүн алга. Харин ч элэгдоог. “Говийнхоо амрагийг хот үзүүлэх гэж явсан чинь тэр үү?” гэж нэг нь хэлснээр бөөн инээдэм. Тэгээд амтай бүхнээрээ ард зогсохыг шаардах тул түүний нь дагахаас өөр аргагүй болжээ.
    Түрүүчийн тэрэг дотогш орон эргэж гарч ирэх удаан. Харин түүний оронд ард нэмэгдэн зогсох нь хоёр гурав. Тэгээд ингэж тэгсээр байтал орой боллоо. Ажлын цаг дуусаж үүд хаалга нь хаагдлаа. Тэндээс Цэрэндаш хотын хойдох таван буудалд байдаг гэрийнхээ зүг хандлаа. Гэдэс өлсгөлөн, гэртээ ирээд эхнэртээ тохиолдсон явдлыг ярьж эхэлтэл эхнэр нь “Хүүе яанаа, ийнээ!” гэснээ чи тийм амьтныг дур зоргоороо авч ингэж толгойдоо булуу хурааж явдаг яасан балай амьтан бэ? гэж бөөн хар яншаан болмоор болсноо дараачийн хэдэн үгэнд сэтгэл нь уяраад “Эвий минь аз түшиж аятайхан айл тааралдзаж” гээд эцэст нь халах солих хувцас юу юу хэрэгтэй гэнээ гэж шалгаахад хүрчээ.
    Тэр шөнө Цэрэндаш нойронд дарагдаж хэт унтаад өглөөний найман цаг хагаст бараа баазад очив. Гэтэл өчигдөр бараа авч чадалгүй үлдсэн машинуудаас гадна бас ч хэд гурван тэрэг нэмэгдүүлэн зогсож байх бөгөөд үүнд Цэрэндаш урам хугаран, шууд эргэж өөрийнхөө баазын даргадаа очиж “Дарга минь би өмнөговиос нэг давхар биетэй хүүхэн авч гарсан минь замд төрөөд Зоргол хайрханы уурхайд авчран нэг айлд орхисон” гэж хэлснээ өөрийгөө хулгайн тээвэр хийсэн хэрэгт оруулах гэж байгаагаа гэнэт ухааран үгээ тасаллаа. Дарга ч нүд сөрвөлзүүлэн өндийж “Юун хүүхнийг яалаа гэнээ?” гэхэд нь Цэрэндаш “Миний төрсөн дүү, хүнтэй сууж хүүхэдтэй болсны нь би хотод төрүүлэх гэсэн маань л ийм болж орхилоо” гээд “Энэ үг миний аманд ямар азаар орж ирэв ээ” гэж дотроо баярлав. Дарга ч түүнд эргэлзээгүй итгэж “Хэм! Яасан гэнэн томоогүй” гэж толгой сэгсэрлээ.
    -Одоо яая гэхэв, гарах төрөх нь болоогүй байх гэж бодсоноос л...
    -Тэгээд машины донсолгоонд дутуу гарчихаа юу?
    -Yгүй гүйцэд. Эзгүй хээр би өөрөө эх барьж авахдаа харсан.
    -Чи юү?
    -Тиймээ, би өөрөө. Харин одоо юу болж байгаг бүү мэд... Юу юуны урьд Бараа баазаас ачаа аван эргэх гэсэн маань өчигдөр бүтээгүй. өнөөдөр ч бөөн хар оочир. Энэ ёозоороо бол маргааш ч чадахгүй нь байна. Энэ тухайд та л тусалж үз!
    -Би яаж!
    -Дарга маргатай нь яриад.
    -Тэр болно хэмээн дарга утсаа шүүрэн авч ярилцлаа. Yүндээ Цэрэндашаас дуулснаа үг бүрчлэхийн дээр “Энэ жолооч эндээс эмч аван эргэх болж байгаа юм. Та түүнд тээвэрлэх бараагий нь оочир хүлээлгэлгүй авахуулах талаар тусалж өгнө үү?” гэж ярилцсанаа утсаа тавьж:
    -За яв. Одоохон шууд дарга дээр нь ор! гэв.
    Цэрэндаш бараа баазад очиж машинаа конторы нь үүдэнд тулган зогсооход жолооч нар мөн л “Тэр тэрэг оочер! Оочер!” гэж хашгиралдав. Энэ удаад Цэрэндаш огт хэнэггүй “Би тусгай хэргээр явж байна” гэж өгүүлэн дотогш орлоо. Баазын дарга ч түүнийг муугаар хүлээн авсангүй.
    -өнөөх сандарсан жолооч чи юү? гээд зурвас цаасанд хэдэн үг бичиж, май! Yүнийг авч очиж тээврээ аваад хурдан гарахыг бодож үз. Бичсэний нь үзэхэд өмнөговь гэхийн оронд Дундговь хүрэх барааг маш яаралтай... гэж бичсэн нь харагдмагц Цэрэндаш сандарч:
    -Дарга минь би Дундговь биш өмнөговьд... гэсэнд дарга:
    -Мэдэж байна. Чи өмнөговьд гэвэл бүтэн долоо хоног хүлээнэ. Чи зүгээр яв! Тэртэй тэргүй Зоргол хайрханы уурхай дайрах зам гэхэд
    -За тийм, баярлалаа гэхээс өөрийг хэлэх аргагүй болжээ.
    Цэрэндаш машинаа их хаалгаар оруулж бичгээ бараа олгогч няравт үзүүлэхэд “Аа, за!” гээд ачаа ачигчийг дуудан “Алив та минь энэ машинд...” гэж яаруулав. Гэвч ярвигтай, “машины дугаар, жолоочийн үнэмлэх энэ тэрийг үзүүлэн бичүүлэхээс эхлээд цаашдаа бараа бүрийг тоолох, данслах... бөөн хар ажил”. Энэ бүхэн өөрийн эрхгүй байх ёстойг Цэрэндаш сайн мэдэх боловч энэ шал дэмий хий хоосон цаас цаг хоёрын гарз шиг санагдана. Гэтэл авах өгөх ид дундаа орж байтал үдийн завсарлага болчихлоо. Тэргээ орхин ажилчдын хамт гарах ёстой болсон нь мөн л харамсалтай.
    Баазын хаалгаар дээр нь хүн гарч боломгүй өндөр ачаатай... хүнд араагаар хүржигнүүлэн гаргахад үлдэж буй жолоочийн сэтгэлд бөөн атаархал. “Арын хаалгатай нэг нь ингэж урдуур дайрч байх юм бол бид чинь хэзээ яаж ачаа авах байна вэ?” гэж шуугилдав. Yүнд Цэрэндаш: хэрэв та нарт надад тохиолдсон шиг юм тохиолдсон бол бас ч яах байсан бол доо гэснийг юу ч хэлсэнгүй. Гэлээ ч бас хотоос гарах өдий. Бензин тос авах, хоршоогоор шагайх... Тэр бүхний хойноос явсаар байтал орой болов. Харанхуй бүрэнхийгээр гэртээ ирэхэд эхнэр бухимдуу. Хүүхэнд өмсгөх дотуур хувцас, хөвөн марли, ариун цэврийн хэрэглэл, хүүхдэд өлгийн цагаан даавуунууд, хүйгий нь хамгаалах эм мэтийг аль хэдийн бэлтгэн хүлээснээрээ “Чи чинь тэр хөөрхий амьтныг хүн танихгүй, газар мэдэхгүйд хаяж орхисноо мартан алга болдог хаашаа амьтан бэ?” гэж яншиж гарлаа. Цэрэндаш хариуд нь уцаарлан өөрийнхөө явсан, буусан газар бүхнийг тоочих зуураа “өнөө цагт эр хүн болж төрөх гэдэг маань эмэгтэйчүүдэд ингэж л боолчлогдохоос өөр ямар ч гавъяа алга” гэж гутрахад хүрчээ.
    Маргааш нь Цэрэндаш үүрээс өмнө босож үнэгэн харанхуйгаар хотоос гарлаа. Айл амьтан босоогүй, бүх юм нам гүм. Энэ удаа авахаа авч, өгөхөө ч өгч өөрийнхөө хувийн шаардлагатай бүхнийг ч амжуулсандаа сэтгэл амгалан. Урдтай нь тусах машины хурц цагаан гэрэл, ард нь сонсогдох нэгэн жигд моторын дуу. Энэ бол алсын тээвэрт ганцаараа яваа жолоочийн дотнын хань. Yүр цайлаа. өдөр эхэлсэн нь тун муугүй. Yүлгүй тэнгэрт нар ганцаараа шаргалтаж түүний туяанд орчны уул нуруу, даваа гүвээ тов тод. Тэр мөртөө чив чимээгүй. Гэтэл Зоргол хайрхан! Түүний бараа дөнгөж харагдмагц Цэрэндашийн сэтгэлд нэг түгшүүр эхлэв. Энэ нь “өнөөх хүүхэд, хүүхэн хоёр мэнд л байдаг байгаа даа” гэсэн бодол. Гэтэл тэд ашгүй мэнд!
    Гэрийн гадаа ирэхэд авгай инээмсэглэн угтаж, гэрт ороход хүүхэн эгээ гэр орондоо байгаа шиг. Нүүр нь ягаан цагаанаар ялгарч нүд нь цогтойгоор гялалзаж нимгэн уруулаараа инээмсэглэх нь ёстой сэтгэл булаам.
    -За хүү ямар байна? гэхэд
    -Сайн гэж ахин инээмсэглэв.
    өлгийтэй хүүхдийг өнгийн харахад нэг муу улаан нялзрай өөдөс амьтан. Гэлээ ч Цэрэндаш, хүүхэд бүхэн төрсөн даруйдаа ийм байдгийг сайн мэднэ. Иймд “Yгүй ээ мөн ёстой Төмөрхүү юм даа” гэдэг үг аманд нь аяндаа орж иржээ.
    Авгай цай чанаад тогоондоо тарган мах үйх зуур Цэрэндаш хэзээ язааны гэрийн эзэн, хүүхний нөхөр мэт тавлан сууж, авчирсан юмаа задаллаа. Авгайд ч айл хамрынхаа улсуудад амсуулаг гэж талх тариа, боов чихэртэй ирсэндээ нүүр бардам. Тэгээд энд түр зуур боловч сүрхий тавлаж аваад тээврээ аймгийн төв оруулан тушаагаад маргаашдаа багтан ирж хоноод хүүхнийг авч явахаар хэлэлцэн тохиролцсоноо
    -Ганцхан харамсалтай нь би энэ удаад тээврээ өмнөговиос авч чадсангүй. Дундговийнхныг авсан шүү дээ гэхэд хүүхэн:
    -Ээ тэгвэл ар гэрийнхэндээ яаж мэдэгдэнээ! гэтэл эмгэн:
    -Хүүхдүүд минь хэл ул болж яах юм бэ? Энд бүх юм нэгэнт өлзийтай сайхан болсноос хойш тэнд хэл ул болж дэмий сандраахын хэрэг алга.
    Энэ үг нөгөө хоёрын сэтгэлд тун зөв болов. Энэ удаад Цэрэндаш болзсон хугацаандаа багтан ирж хоноод явах болоход авгай, хүүхэнд сайн сайхан бүхнийг ерөөгөөд хүүд өлгийн гурван суран бүс бэлэглэв. Түүний нэгэнд эрт цагийн дундаа дөрвөлжин нүхт хэдэн хэлхээ зоос, гуйлан хонх, хээ хуар нь  ихэд элэгдсэнийг үзэхэд хэдэн үе дамжсаар өдий хүрч байгаа нь илэрхий.
    Зам зуурт зугаатай сайхан. Хүүхэн хэнтэй ч дуугарамгүй хэт бүрэг амьтан шиг байсан бол энэ удаад нүүр хагарсандаа юм уу, эс бол бие амаржиж, санаа сэтгэл бүрэн тавигдсаных байж мэднэ инээх лавлах, сонирхон шохоорхогч болон хувирчээ. Цэрэндаш түүнд урамшиж амьдралын элдэв ээдрээт явдлуудыг сонирхуулж явснаа нэг мэдэхэд “Учиртай гурван толгой” дуурийн Юндэнгийн дууг хөврүүлэн дуулж явав. Ингэснээрээ газрын холыг үл мэдэн Улаанбаатар орж хүүхнийг буух ёстой газарт нь буулган эгчийнд нь оруулж өгөөд сэтгэл бүрмөсөн амарсан билээ.
    Ингээд хойшдоо юу болсныг хэлэхэд сар улирлууд санаанд багтамгүй хурдан эргэлдэж, он жилүүд ч мөн удаа дараагаар өнгөрсөн байв. Хүн гэдэг хэзээ ямагт урагш тэмүүлдэгтээ өдөр тутмынхаа ажилд завгүй чөлөөгүй байдаг тул өнгөрснөө эргэцүүлэх завгүй мартдаг билээ. Тэр ёсоор Цэрэндаш нөгөө хүүхний нэр нүүрий нь мартахад хүрсэн байв. Гэтэл өвлийн нэг өдөр гэртээ амарч байхад нь нэг гоёмсог хүүхэн түнтгэр улаан жаал, хархүү хоёрыг дагуулан орж ирж амар эрэн гар сунган зогсоход “Yгүй э энэ чинь хаанахын юун хүүхэн билээ?” гэж гайхлаа. Гэтэл хүүхэн “Би энэ Төмөрхүүг танд золгуулах гэж хот орж ирсэн” гээд хүүгээ: “Алив энэ аавтайгаа золго” гэж гары нь түрэн урагшлууллаа. Иймд Цэрэндашийн сэтгэлд өнгөрсөн явдал бараг өчигдрийн юм шиг эргэж бууж хүүг аван тэврэн байж золголоо. Эхнэр нь ч мөн учир мэдээ аванхайлж гурвуулантай золголоо. Хүүг ажихад эрүүл чийрэг “Нээрэн л Төмөрхүү болж дээ” гэхэд эх нь:
    -Энэ таны л өгсөн нэр шүү дээ гэв. Хүүг ахин дахин ажихад нэр нь яг таг тохирсноос гадна суран бүстэй. Түүнд нь хэдэн хэлхээ зоосон дор гуйлан хонх хөдлөх бүрд дүлийхэн дуугаар хоржигноно. Энэ бол өнөөх сайхан сэтгэлт авгайн бэлэг. Хүүхэн “Бид замдаа Зоргол хайрханд бууж эмгэнтэй золгуулаа...” гэж ярьж гарлаа. Эцэст нь хар хүндээ “Алив чи гадаа байгаа юмыг оруулаач!” гэхэд тэр нь гарч нэг борвитой айраг, шуудайтай юм хоёрыг оруулж тавив. Шуудайтай юм нь гэвэл нэг бүхэл бүтэн хонины мах. Ийнхүү Цэрэндашийн гэрт ийм гийчид гэнэт ирсэн нь бөөн баяр. Энэ нь гэвэл бэлэг зэлэг авчирсандаа биш, хэн хэндээ сайхан сэтгэл гаргасны нь баяр.
    Энэ зуур ирсэн гийчдийг хэрхэн юугаар зочилсныг ч энд өгүүлэх юун. өгүүлбэл зохих нь гэвэл, тэднийг явсны дараа Цэрэндаш эхнэр хоёрын хооронд ирж золгосны хариуг хэрхэн яаж хариулах тухайн асуудал гарч ирлээ. Эн тэргүүнээ хүүд, тэгээд эхэд нь дараа нь, эцэгт нь гэж ярилцсаар байтал Цэрэндаш маргааш албан газраа очиж цалин цуухаа урьдчилан авахаас нааш боломгүй боллоо.
    Хүн гэдэг маань ердөө л энэ. Иймээрээ ч хэзээ ямагт магтагдан дурсагдах сайхан юмтай байдаг юм.

    НЭГЭН АМЬТНЫ ХОЁР YХЭЛ


    1948 онд хувийн минь амьдрал нэг л ерийн хэмжээнд хүрч чадаагүйхэн байлаа. Энэ нь чухамдаа өөрийн минь зорьсон уран бүтээлийн ажил нэгэн үеийн нэр алдрын доройтолд хүрсэнтэй холбогдолтой байсан юм. Гэвч надад урлан бүтээх талын чадвар доройтсон зүйл өчүүхэн ч байсангүй. Юунд гэвэл миний сүүлийн хэдэн жил дотор үзэн туулсан маань оюун ухааныг сулруулсан зүйл өчүүхэн ч үгүй харин ч амьдралыг танин мэдэх талд татан оруулсан нь үнэнтэй. өөрөөр хэлэхэд урлахын ухааныг танин мэдэхийн нэг гол түлхүүр бол өөрийн биеэр үзэн туулах ба түүнийг танин мэдэхэд байдаг бөгөөд энэ бол гарцаагүй үнэнтэй.
    За энэ ч яахав, одоогоор би урлагийн онолыг бичихэд биш зүгээр өөрийн нүдээр үзсэн нэгэн эмгэнэлт зүйлийг бичих гэж байгаа билээ. Гэвч би бас үүндээ хувийн амьдралын талыг нэмэрлэхгүй бол учир дутагдалтай болох төлөвтэй байна. Тухайлбал намрын сэрүүн шувтарч өвлийн хүйтэн юу юугүй эхлэхэд би өөрийн эрхгүй орон сууцаар гачигдлаа. Гэвч ашгүй нэг аз тохиолдов бололтой. Миний тун ойр төрлийн ганц бие дүү хүү Пионерийн сонинд ажилтай байгаагийн ачаар түүнд суух нэг гэр олдсонд бид хоёр хамтран суух боллоо. Гэвч бас бид түүнээ хаана барих билээ? Энэ үед би Улсын драмын театрт номын сангийн эрхлэгч байсныхаа хувьд тэдний жүжигчид ба ажилчдын гэр байрладаг хашаанд буух боллоо. Уг газар чухам хаана байсныг дурдахад Улсын төв хэвлэлийн хорооны хойхно бөгөөд тэр хашаанд арван хэдэн өрх гэр чихцэлдэхээс гадна зүүн талын хойд буланд баруун тийш харсан хаалгуудтай гурван айлд зориулсан шавар байшинтайсан. Иймд миний гэр барихад олдсон газар гэвэл мэдээжээр хамгийн муу нь. Хэн бүхний тэр хашаанд орох гарах том хаалганы хойхонтой. Тэгээд бас гэрийн маань зүүн урьдхантай бие засах газар байх төдийгүй бүх хашааныхан цаг ямагт угаадсаа  асгахаас болж яаж ийхийн зуур бохир мөсөн дош болж орхилоо. Гэвч би энэ газрыг ер мууд үзсэнгүй харин ч сайнд тооцно. Хамгийн гол нь урд хаалгаар өдөр шөнөгүй хүмүүс байнгад холхих учир гадаа хураасан түлээ, асгасан нүүрс мэтийн юмс алга болохгүй байх нэг сайн талтай байв. Нөгөө талаар адгийн муу газар байгаагийн хувьд амьтан хүн орж ирэх нь мэдэгдэхүйц ховор. Yнэндээ ч би тэр үед хүн амьтантай ярилцан, энэ тэр болох хүслээр бага. Нөгөө талаар хувийн маань ажил ер бага биш. Бүх гэрийн ажлыг дангаар хариуцахын дээр хоёр биеийн хоол хүнсийг хийнэ. Харин санаснаас гэрийнхээ пийшинг би хувийн зохиомжоор барьсан маань яльгүйхэн юманд сүрхий халах болсон нь түлшний зүйл тун бага орно. Гэлээ ч би өдрийн цагт өрхөө тун багаар татаж дан ганц чийдэнгийн гэрэлд унших ба бичихээ үргэлжлүүлнэ. Иймд тухайн үеийн амьдралыг ер мууд үзэх юм алга. Харин ч яг амьдрал ба амьдралын сургаалыг улмаар танин мэдэх дээр байсан гэж хэлэх ёстой юм.
    За одоо би ингээд жинхэнэ бичих зүйлийнхээ сэдэвт оръё. Нарлаг нэгэн сайхан өдөр намайг гадагш гарч хоол хүнсний зүйл цуглуулаад хашааны гадаа ирэхэд арван хэдэн насны нусгай жаал хашааны баруун буланд хэр тааруухан бургас мод барьсаар ямар нэгэн юмыг отон хүлээж байгаа нь үзэгдэв. Би түүнийг гайхсаар хашааны хаалган дээр ирэхэд биендээ элбэгдсэн хүрэн пальтотой идэр эр урт бороохой барин мөн л нэг зүйлийг хүлээсээр. Гэтэл хашаанд “Гаргаарай! Хөөгөөрөй! Уухай!” гэх шуугиан дэгдэх дашрамд нэн тэргүүнээ нэгэн хавчарк гэж нэрлэгддэг зулба шар гичий бүх гэрүүдийн дундуур цог жавхлан юугаа гайхуулах мэт сүлжин давхиж, араас нь жирийн нэг сайн тэжээгдсэн монгол нохой даган давхих нь илэрхий бөгөөд ингэхэд хүмүүс юу юуны урьд хар нохойг л алуулах гэж байгаа нь илэрхий. Тэгээд ч шар гичийг хар нохойг дагуулан их хаалгаар гарахад өнөөх бүдүүн бороохой барьсан хүн ч хар нохойг цохин газар унагааж амжив. Тэгээд дээрээс нь дахин балбаж тийчлүүлсээр эцэс төгсгөлд нь хүргэж амжлаа.
    Би энэ явдлыг эхнээс нь аваад эцсийг хүртэл харах зуураа түүнийг өрөвдөх төдийгөөр ч биш, эрт эдүгээгийн үлгэр домог, түүх шаштарт иймэрхүү тохиолдол бичигдэж хүн төрөлхтний үйл амьдралд үзэгдсээр ирснийг санахаас эхлээд цааш бас улмаар гүнзгийрэхэд хүрлээ. Ядаж хөөрхий тэр амьтан унахдаа яг манай гэрийн зүүн өмнөх мөсөн дошин дээр байгааг ч хэлэх үү гарах орох бүрд сахлаг сайхан хар үсний сэргэлэн сор нүдэнд тусан хамраас нь улаан цус бохир мөсөн тошийг ягааруулан байгаа нь харагдана. Гэтэл бас тэр түрүүчийн бургаасны хугархай барин зогсож байсан нусгай жаал юу вэ? Төдий багаасаа нохой алахад хорхойдож байгаагаараа эцсийн нэгэн цагт бүр хэнийг яах гэж хүлээх бол гэж бодохоос ер сайн сайхан юм алга.
    За одоо би энэ мэтийг дэмий тоочин дурдахаа болъё. Юунд гэвэл байгал аливаа амьтныг амьдруулахын төлөө төрүүлдэг боловч мөхүүлэхэд ч бас байдаг аа. өөрөөр хэлэхэд хот орон газар ноход хэт олширсны хувьд тэдгээрийг аль болохоор цөөрүүлэх нь зүйн хэрэг юм. Ганцхүү энэ нохойн цог жавхлан үнэхээр сайн бөгөөд үнэн чанартаа аливаа амьтан хэчнээн сайхан байхынхаа хэрээр байгалийн гоо сайхан нь болж өгдөгт л нэг учир байгаа юм.
    Гэтэл хөөрхий тэр үйлт амьтан бас ч үхэж гүйцээгүй ажээ. Оройн нар жаргахын өмнө бие засах зуураа харахад цустай хутгалдсан хамраараа амьсгал авч ядан тэмцэж байгаа нь харагдав. Yүнд нь сэтгэл өвдөж “Ээ чи минь үхээч? Yхээч? Yхсэн чинь дээр шүү дээ” гэж хэлмээр байлаа. Маргааш нь би дөнгөж боссоор одоо өнөөхийг үхсэнд бодон очиж харахад харин ч амьд, сунан хэвтэж байснаасаа цагираглаж сахлг сайхан үс нь цантсан байхаар барахгүй доорх мөс хайлан хонхойсны дунд бүх бие халуурснаас болов уу дагжин чичирч байгаа үзэгдлээ. Энэ нь надад “Ээ чи минь үхэх чинь яав даа” гэснийг бодогдууллаа. Дараа нь зүүн хойд талын байшингуудын хамгийн хойд хаалганд суудаг олон хүүхдийн эх болсон нэг авгайг уур савсуулсан нэг төмпөнтэй юмыг дэргэд нь тавихыг үзэв. Энэ нь надад “Ээ дээ эх хүний сэтгэл гэдэг мөн ч өөр юм даа” гэж бодогдуулав. Гэвч нохойд түүнийг анхаарах тэнхэл алга. Харин намайг орой ажлаас эргэж ирэхэд нохой хэвтсэн хэвээр байсан боловч төмпөн хоосон болсон байв.
    Ийнхүү хэд хоноход авгай өдөр тутам жаал зугаа юм өгсөөр бөгөөд би ч бас арай зүгээр байсангүй. Тэгээд нэг өдөр ажлаас ирэхэд өнөөх маань алга. Зөвхөн хэвтэж байсан мөсөн дошны нь хайлсан хонхор л үлдсэн байв. Ийн би түүнийг бодох болов. Гэтэл тэр хөөрхий амьтан энэрэн хайрлагч эмгэний байшингийн хаалганы зүүн талд цагираглан хэвтсэн байв. Иймд би түүний энэрэн хайрлагчаа бараадахад хүрсэнд нь баярлахаас өөр арга алга. Тэгээд бас хэдэн хоногийн дараа ажихад нохой маань байраа сольж хаалганы баруунд нь хэвтэх төдийгүй орох гарах хүн бүрийг онцлон харах болжээ. Энэ нь чухам юуны учир болохыг нарийвчлан ажиглахад арга буюу түүний зүүн талын нүд тэс цохигдож цийснээс гадна, мөн талын хурц соёо сугаран унасан байв. Иймд тэр амьтан аварсан хүнийхээ хаяаг манахад хардаг нүдээ ашиглах хэрэгтэй болсон нь илэрхий. Иймд би одоо түүний ариун сэтгэл оюун ухааныг гайхах нь зүйн хэрэг биз дээ.
    Тэгээд бас тэр өдөр хоног ирэх тусам бие эрүүлжин чийрэгжээд цагираглан хэвтэхээ ор тас орхиж оронд нь урд хоёр хөлөө тавлан жийж түүн дээрээ эрүү тавих, эс бол өрөөсөн нүдээрээ энэ тэрийг ажиглан харах бөгөөд энэ бүхний нь би бас ямагт ажиглана. Гэвч энэ амьтан биеэ тэнхрэх тусам зан ааш нь хувирч эхэллээ. Энэ нэн тэргүүнээ  эднийд танил талын биш хүн ороход зовлонтой болсон бөгөөд ялангуяа гадаа нь хураалттай байгаа хэдэн бөөрөнхий түлээ, түүний дэргэдэх нунтаг болсон чулуун нүүрсний хог зэрэгт гадны хүн ойртохуйяа бэрх боллоо. Гэхдээ надад зүгээр. Энэ нь би түүний үхлүүд хэвтэж байхад жаал зугаа юм хаялж байсных болууу, эс бол хаяанд хэвтэж байх зуураа танил тал болсных ч байж мэдэх юм.
    Ингээд өвлийн хүйтэн өнгөрч хаврын урь орж ирэхэд бүх хашааны хүмүүсийн дунд нэгэн эвгүй яриа үүслээ. Энэ нь бол ариун сэтгэлт тэр амьтныг удахгүй галзуурна гэсэн таавар. Энэ тухайд миний талаас “за хаанаас” гэхийг дуулах хүн даанч алга. Дэмий гайхахдаа өөрийн хар ухаанаар “үгүй та минь галзуурал гэдэг чинь шүлсээр  дамжин сэтгэл мэдрэлд хүрдэг халдварт өвчин болохоос бэртэж гэмтсэнээс болдог зүйл биш” гээд барах юм алга. Амийг анх аварсан авгай ч аймшигт шуугианд автан хороо хоринд очих, цохих алах хүнийг авчрах энэ тэр болоход хүрлээ. Одоо надад түүнийг аврах арга гэвэл үг дуугүй гэртээ оруулан таг дарвал нэг болох мэт байвч тэр намайг жинхэнэ эзнээ гэж үзэх шинжгүйгээс гадна анх төрөхөөсөө аваад өдий хүртлээ хүйтэн сэрүүний дунд хөл жийн амьсгал авахаас өөрийг үзээгүй нь илэрхий. Нөгөө талаар орон сууц маань аминых биш албаных. Хэзээ дуртай цагтаа хураан авахад хүрвэл би нохойгоо байтугай өөрөө яах билээ дээр шүү дээ. Иймд надад түүний тухай үг дуугүйхэн байхаас өөр ямар ч арга алга аа. Гэтэл удаж төдсөн ч үгүй хоёрын зэрэг бүдүүн мод барьсан хоёр эр “өнөөх галзуурах нохой хаана байна” гэсээр хашааны хаалгаар орж ирэх нь тэр ээ! Одоо түүнийг зааж өгөх хүн ч ёстой захаас аван замаар дүүрэн. Хоёр эрийг үүдэн дээрээ очиход нохой эд нар намайг алахаар ирэв гэж бодсон шинж ер үгүй, харин ч орон гэрийг талан дээрэмдэх дайсан гэж үзэх байдлаар ана мана тулалдаж эхлэв. Гэлээ ч түүний нэмэр юун. Харин ч “Цохь! Нүд! Ухай!” гэх дуун тал талаас гарсаар хөөрхий тэр нохой төгсөл болсон бөгөөд эцэст нь хүзүүгээ төмөр утсаар урхидуулан манай гэрийн хажуугаар чирэгдэн өнгөрсөөр ор сураггүй болсон билээ...


    Үзсэн тоо:3805