Сургалтыг дэмжих хэрэглэгдэхүүн - Цахим ном - Хичээлийн агуулга

    Адтай мятав


    Адтай мятав

    Адтай мятав

     

    Нэг єдєр сонины эрхлэгч намайг дуудаж

    -Чамайг томилолтоор хєдєє явуулж, Мятав гэдэг хvний турхай сурвалжлуулахаар боллоо. тэр хvн, саяхан шатаж байгаа таван давхар байшингийн тагтан дээрээс нэг хvvхдийг буулган авч амий нь аварсан байна гэлээ. Би “буулган авч гэнэ vv? Єєрєє дор нь байж байгаад шат тавьж єгсєн хэрэг vv?” гэж асуулаа. Эрхлэгч:ийм учиртай юм гэнэ. Yvдний єрєєнєєс нь гэнэт хvчтэй гал дvрэлзэн асахад найман настай жаал хvv яах ч аргаа ололгvй тагтан дээрээ зугатан гарчээ. Удалгvй хойноос нь харанхуй хар утаа хуйлран баагиж, юу ч vлдээлгvй хуйхлах гэсэн шиг улаан гар єрвєлзєн эрчилж, vе vе хvvхдийн биенд хvрч байжээ.

    Гудамжинд цугларсан хvмvvс хий дэмий “Хаалга нь дотроосоо тvгжээтэй юм. Одоо яана аа. Бусад нь дvvрч, тэр хvvг л авах юмсан, шат байгаад хvрэхгvй нь, Юун ч єндєр юм бэ” гэх зэргээр учир замбараагvй шуугилдаж юу хийхээ мэдэхгvй самгардан бужигналдсан гэнэ. Гэтэл Мятав тэдэн дээр ирж, байдлыг мэдмэгч манайхаас урт олс аваад ир гэж хvvхэд гvйлгэжээ. Бvх хvмvvсийн найдвар гагцхvv Мятавт хандаж тvvний хэлэх, хєдлєхийг л харцгааж байжээ. Хvvхэд олс авчирмагч Мятав vзvvрийг дээш шидэж, тэвдэж сандарсан хvvд:

    -Тайван бай. Олсны vзvvрээр биеэ ороон сайн барь. Тэгээд доошоо vсэр! гэлээ. Хvv ч заасан ёсоор нь vсэрчээ. харж зогссон хvмvvс цєм дуу алдацгаав. Мятав хvvг vсэрмэгц хvчий нь дагуулан олсоо хvчтэй эргvvлжээ. Олсноос зуурсан хvv гайхан шуугилдаж байсан хvмvvсийн толгой дээгvvр Мятавын гарын аясаар эргэлдэж гарчээ. Тэгснээ Мятав эрчи нь бууруулан бууруулсаар хvvг дэргэдээ буулгаж авсан гэнэ.

    “Хачин юм даа” гэж намайг дуу алдахад эрхлэгч

    -Нээрээ тун сонин юм шvv. Би дуулснаа л чамд ярьж єглєє. Сайн сурвалжилбал єєр юм ч олдож магадгvй гэсэн юм. Ингээд би Мятав гуайг эрэн сурвалжлахаар хvлгийн жолоог хєдєє тийш нь заллаа.

     

    Надтай хуучилж суугаа хvнийг Баяр гэдэг юм. Тэр, хашир хянуур, нягт нямбай, vг дуу цєєнтэй ч vнэн яриатай, єргєн мэдлэг, арвин туршлагатай, нутаг усныхандаа vлгэрч тvvхч гэж алдаршсан хvн.

    Баяр гуай нутаг орныхоо тvvх, уул усны домог, тэндээс тєрсєн алдар цуутнуудын тухай олон юм мэднэ. Тиймээс ч би Баяр гуайг Мятавын сонин явдал руу нэвтрэн орох “гvvр”, эрлийн эхэн болж чадах хvн гэж найдан, хэрэг болгож зорьж ирсэн юм.

    -Та Мятав гэдэг хvнийг таних уу? гэж би шууд яриа єдлєє.

    -Адтай Мятав уу? Би сайн танина. Дотор сайтай, ухаан сийрэг, цэцэн цэлмэг хvн юм шvv дээ гэлээ.

    Тэгвэл тэр хvнийхээ тухай надад нэг сайн ярьж єгєєч. Тун их хэрэг болоод байна гэвэл,

    -Ажил vйлсий нь ярих юм уу. Авир тєрхий нь хэлэх юм уу гээд инээмсэглэнэ.

    -Аль, алиныг нь… гэж би дуу алдав.

    Баяр гуай-Манай нутгийнхан тvvнийг адтай Мятав, ачтай Мятав гэдэг юм. Нэг vе манайхан бишгvйдээ л айл аймаг явдаг байлаа. Хатирдаг морь, хэцvv ан, сайхан айрганд дуртай, нутаг усныхандаа нэр тєр сайтай, дєлгєєн сайхан зантай, тусархуу, ажилсаг, эртэч, наргиан, хєгжєєнтэй, хєдєє нутагт олон тааралдах жирийн л нэг гvдэс шулуун хvн дээ. Овор тєрхий нь яривал, унжуудуу хамар, урт эрvvтэй, сэргэлэн хурц нvдтэй, амьдралын олон он жилийн хугацаанд хал дол vзсэнийг гэрчлэх мэт хэдэн гvн vрчлээ суусан єргєн магнай, тэгш сайхан шvд бvхий цээж тэвхгэр зузаан, залуудаа сайхан эр явсан болов уу гэмээр янхигардуу чацархаг биетэй, хєнгєн шингэн нэг vгээр хэлбэл, нvдэнд дулаахан сайхан євгєн байдаг гэдгийг л би сайн мэдэх юм.

    Мятав сvvлийнхэнтэйгээ нэг хэсэг нэгдлийн хонь хариулж байлаа гэсэн. Хєдєлмєрийн баатар болоогvй ч мал маллахын эрдэм ухааны сайн мэддэг, нэгдлийн урдаа барьдаг хоньчны нэг гэгдэж, сонин хэвлэлд ч гарч байсан байхаа.

    -Хvний байдал ерєнхийдєє ийм байж. Ажил хэргээс нь?…гэж намайг шамдуулахад Баяр гуай сахлаа имэрч:

    -Ах чинь vнэрхэж байгаа юм биш. Yлгэр домог бол яриад л єгєхсєн. Буух эзэнтэй буцах замтай юмыг тэгж болохгvй ээ. Мятав гэдэг чинь vлгэр домгийн баатар биш, жинхэнэ эгэл жирийн хvн шvv дээ гэж инээмсэглээд,

    -Чи эхлээд хоршооны манаач Єлзийтэй уулз. Мятав Єлзий хоёр чинь цуг дайтаж явсан улс. Тэр чамд мундахгvй юм хэлж ч єгнє. Хэнтэй уулзахыг зааж ч чадна гээд тамхиа сорж хэсэг сууснаа горьдсон гуйсан нvдээр єєрий нь ширтэн суугаа намайг харж єрєвдсєн бололтой.

    -Чи ер нь салахгvй шинжийн эр vv дээ. Yзэж дуулсан ганц нэг юмаа ярьж vзэхээс дээ хэмээн бvдэгхэн шивнэж хойно єгvvлэх хоёр явдлыг ярьж єгсєн юм.

    Ийнхvv эрэл маань бvтэмжтэй эхэллээ.

    НЭГЭН СЭХЭЭ

    Олон нуурын голд Хэцvv цvнхээл гэж зард гарсан бэрх нуур байдаг юм. Томоороо ч гавихгvй л дээ. Нэг захаасаа нєгєє захаа хvртэл ердєє зуугаадхан л алхам. Жижигхэн хэрнээ учиргvй гvнзгий, эргvvлэгтэй, дотор нь орсон хэрийн амьтан эсэн мэнд эргэж гарах нь ховор дуулддаг. Уг нь ус нь тунгалаг тогтуун дєлгєєн, ёроолын шаргал элс нь тун ойрхон мэт туяаран харагддаг. Дэргэдvvр нь янз бvрийн євс ургамал алаглан ургасан,хажуухандаа нарийн ширхэгтэй зєєлєн элстэй, ёстой л амарч байгууштай сайхан газар байдаг юм.

    Зургаан сарын аагим халуун ид шатаж байсан vе юмсан. Мятав хонь салхидаад хэцvv цvнхээлд vйчих вий, юмыг яаж мэдэх вэ гэсээр нуурын хойд ухаа дээгvvр гарч иржээ. Гэтэл бачимдсан хvний муухай орилох дуу гарч гэнэ. Тогтож харвал, нуурын усанд нэг хvн орчихсон vе vе шовсхийн, сарвалзаж байгаа vзэгдлээ. Мятав нэг мэдэхнээ нуурын эрэг дээр ирчихсэн, “Одоо яана аа сvйд боллоо. Нуур луу орчихоор хамт єнгєрчих, гарч нь бариулчих гэхээр юу ч байдаггvй” гэж гаслан зогсож байв.

    Ядаж уснаас их айдгийг хэлэх vv, яадаг ч аргаа олохгvй нэг хэсэг болжээ.

    Нєгєє хvн нэг ил гарч, нэг адлд орж орь дуу тавьсан хэвээр. Дууны нь хvч улам суларч байхыг vзээд бvр ч их бачимдсан гэнэ. Улс амьтанд дуулгая уу гээд эргэтэл тэвдсэндээ болоод морио алдчихсан хєл залгаж хэл хvргэх унаа бvv хэл, гартаа барьсан шидэмсний тасархай ч vгvй хоцорсон байжээ.

    Яана аа, єнгєрчихлєє л дєє гэж харамсан ийш тийшээ хартал бєєр алаг хvрэн бяруу нь оодогнон сvvл хатгасаар айсуйг vзэнгvvт:

    -Тэгдэг хэрэг, болдог арга! гэж дуу алдан бярууг амдлаа. Ялаа шумууланд хєєгдєн ухаан жолоогvй яваа бярууг ойртоод ирэхээр нь ухасхийн сvvлдэж барьж аваад тэврэн нуур луу гvйв.

    Нуурын эрэг дээр ирж, нєгєє хvний ил гарч ирэхийг отож байснаа байдаг чадлаа шавхан бярууг нуурын тэг дунд чулуудчихлаа. Холхийх сvртэй чимээ гарч, Мятав цалгисан усны хvчит давалгаанд цохигдон ар тийшээ саван унажээ.

    Долгио намдахаар эргэн тойрноо харсан чинь нєгєє хvн тэртээ эргийн шаргал элсэн дээр хэвтээ харагдлаа. Очтол нєгєє хvн амьсгаа авч жаахан уужраад,

    -Ус элч хоёрт vхэх шахлаа. Юу ч болов доо. Усанд сарваганаж явтал минь нэг хvн том алаг юм чулуудчих шиг болсон. Тэгсэн чинь ус хvчтэй палхийгээд би тvvнээс vvссэн хvчтэй долгионд цохигдон шидэгдэж яаж ч чадалгvй элс рvv шаачихаад бvтэж vхэх шахлаа гэхэд,

    -Арай дэндvv хvчтэй шидчихсэн юм болов уу даа. За яамай, яамай. Эрдэнэт хvний амь л мэнд гарсан бол болох нь тэр! гэж Мятав олзуурхан баярлаж суужээ.

    Хvний золионд амь алдах шахсан бярууны хошуу vе vе цухалзан явсаар нуурын эрэг рvv огло харайн гарч усаа шилгээгээд ингэж сэрvvцдэг бол ч аюултай юм байна гэсэн янзтай эзэн рvvгээ харж байснаа ижлээ vгvйлэх мэт мєєрєн гэрийн зvг шогшиход Мятав:

    -Ингэх л ёстойсон. Овоо шvv бєєр алаг минь. Монгол vхрийн эрдмийг ёстой нэг vзvvлж чадлаа даа гэж бахдан хайрлажээ.

    ХУСНЫ ШИД

    Нэг єдєр Мятав малд явж байгаад Асгатын цохион дээрээс хэдэн тэмээгээ дурандаж суужээ. Тэр цохио бол хажуунаас нь хус мод шахан ургасан, гурав дєрвєн давхар байшингийн дайтай, тэрvvхэндээ єндєр гээчийн газар байдаг юм. Хvржигнэх сvртэй дуу гарахаар Мятав эргээд харсан чинь том алаг ирвэс ард нь ирчихсэн хэдхэн алхмын цаанаас vсрэн дайрахаар завдаж байлаа.

    Хаашаа ч гарах газаргvй болжээ. Ирвэс биеэ хураан архирлаа. Мятав гэнэт цохионоос vсэрч єндєр хусны оройгоос зуурахад хус саван гулзайж нумарсаар Мятавыг газардуулав. Ирвэс хойноос нь vсрэхээс айн зvрхшээсэн янзтай єндєр хадны ирмэг дээр ирчихсэн балтайн хярж, Мятав руу хий л гєлєрч байв. Мятав “чамайг одоо” гэж шивнэн арайхийн тогтоон барьж байгаа нумарсан хусны vзvvрийг ирвэс рvv чиглvvлэн татаж байгаад тавьчихав. Хусны vзvvр чавхдан очиж ирвэсийг шавхуурдахад огцом муухай дуу гарч, амь тавьсан ирвэс єндєр хаднаас цоохор арьс шидсэн мэт газарт нэвсийн унажээ.

    Ингэж Мятав халз тулгарсан араатны аюулаас ухаанаараа мултран гарсан тvvхтэй.

     

    Би тэгээд манаач Єлзий гуайтай уулзсан юм.

    -Та найзынхаа тухай ярьж єгнє vv гэвэл:

    -Єєлєх юмгvй таван хуруу тэгш хvн. Хvний хийдгийг л хийдэг хvн дээ. Илvv гарна уу гэхээс дутна л гэж лав vгvй.

    -Яагаад адтай Мятав гэж хэлэгддэг болсон юм бэ?

    -Яах вэ ажил vйлс, авхаалж самбаа нь хvн хvнээс гоц тасархай болохоор л тэгж нэрлээ биз.

    -Та тэгвэл ажил vйлсээс нь ярьж єгєєч.

    -Ах чинь бvгдийг нь мэдэхгvй. Улс амьтан янз янзын л юм ярьдаг юм. Би дайтаж явсан цагийнх нь явдлаас зарим юмыг єєрєєр нь яриулж, соронзон хальсанд бичиж авсан юм. Тvvнийгээ л шууд сонсгочихьё. Чамд Мятавын явдал тийм хэрэгтэй юм бол Мєнхтэй уулзаарай л даа. Тэднийх одоо Борын хєндийд зусаж байгаа болов уу. Мєнх Мятав хоёр бас ч яггvй дотно, хэн хэнийхээ ажил явдлыг овоо гадарладаг л баймаар улс даа. Арай хоосон буцаахгvй байх гээд дуу хураагчийнхаа товчийг дарахад хэн нэгний эрдvv боргил хоолой сонсогдож намайг гялайлгасан билээ.

    ГАЙХАМШИГТ СОРОНЗОН

    Эх орны минь эрх чєлєє, тусгаар тогтнолд гадны аюул заналхийлсэн тvгшvvртэй цаг vе байлаа. Дайсан манай хил рvv vе vе гэнэт уулгалан дайрч єдєєн хатгаж байсан юм.

    Цэрэг болгон л дайн дажин, будлиан самуун, vхэл хагацал, ялсан дийлснээ ярьдаг байлаа. Шинэ цэрэг миний хувьд бол урьд ємнє ямар нэг vймээн будлианд оролцож явсангvй. Хvмvvсийн ярихыг сонсож суухад нэг vе тун ч аюултай юм шиг, нэг бодоход авхаалж самбаатайхан vзэлцвэл харин гавъяанд хvрч болмоор ч юм шиг, нэг vгээр хэлбэл, айж нэг vзэж, атаархаж нэг vзэж явсан цаг.

    Намайг харуул манаанд гарсан хугацаанд юу ч тааралддаггvй байсан болохоор битvvхэндээ бардамнах маягтай. "”гvй ер нь яадаг юм бэ? Цєєвтєр дайсан ирвэл ирэг. Хурдан буу vvрсэн эр хvн байна даа, vзэлцээд авахад яадаг юм бэ. Сэхээ самбаатай уужуухан байлдвал дийлж бололгvй дээ” гэж боддог байж билээ.

    Нэг єдєр дєрвvvл манаанд гараад байтал дайсны машин дvvрэг цэрэг гэнэт гарч ирээд тарж хэвтэцгээлээ. Манай дарга нэг нєхрєє холбоо бариулахаар анги руу буцаалаа. Би тэгэхэд “Ашгvй намайг явуулаагvй нь яамай. Одоо л vзэж алдахгvй юм бол хэзээ цэргийн сургууль эрдэм хийснийхээ хэргийг гаргах юм бэ. За хєєрхий чиг сум тоолж єгнє дєє. Хорь гараадхан хvн ч юуны олон байх вэ дээ. Баатар болдоггvй юм гэхэд хариад нутаг усныхандаа ярих юмтай болж авъя. Эхлээд даргы нь нухаад авдаг хэрэг ээ гэж бодоод битvvхэн баярласан юм шиг тушаал хvлээн анаж хэвтлээ.

    Гэтэл дайсны талаас буу тасхийн, газар доргин, яих дvлийрч нvд харанхуйлаад явчих нь тэр.Арай гэж харахад дайсны бууны ам харлан яг л амин газар руу шивчих гэж байгаа юм шиг vзэгдлээ. Хаагуур сум орчихдог бол гэхээс хуйх хєндvvрлэж, нурууны хvйтэн хєлс чийхарна. Дахин дахин буус тасхийн, толгойны vс хуйхалчих шиг боллоо. Яана даа, хэцvvдэх нь. Босоод зугатах юмсан гэж дарга руугаа харсан чинь тэр ер сандарсан шинжгvй дайсан руу заналтайяа ширтэж байлаа.

    Миний айж байгааг гэдэг зvйрлэж хэлэхийн аргагvй.Ингэж байгаад дайсны бууны идэш болох вий гэхээс ясны хєлс дааварлаж, ойр хавь оготны нvх байдаг бол багтаад орчихоор санагдана. Эргэн тойрныг харахад хvний бие халхлах байтугай могойны зулзага нуугдах газаргvй, нvцгэн цагаан тал байх шиг бодогдож, арга ядан дахин ахлагч руугаа хартал хємхийгєє зуусан хэвээрээ, “Доошоо хэвт!” гэж дохиж байв.

    Хvний санаанд ганцхан агшинд хорвоо дэлхий бvхлээрээ багтдаг хойно доо. Би ч олон юм бодож амжлаа. Тулалдах гэдэг чинь юутай ч зvйрлэхийн аргагvй аюул юм даа. Энэ даргын ойртуулах гээд тайван байгаа, миний байж байгаа хоёр таарч дээ. Ээ гэгээн тєрийн минь сvлд, яаж нэг мэнд гаръя даа хэмээн бодож хавчигнан, ёстой тушаалын эрхээр газарт наалдаж байлаа.

    Буу дахин тас тасхийн хоёр чих шуугин, толгойн янгинаадз хамаг биеийн мэдээ алдрах шиг боллоо.

    -Одоо ч тэсэхээ байлаа шvv хэмээн шивэгэж биеэ тэмтэрч vзэв. Дайсны ойртож байгаа гэдэг ч яриа алга. Бараг хvний зvс танигдахаар боллоо.

    -Эргээд зугт гэж гялайлгадаггvй юм болов уу гэж бодсоор дарга єєдєє дахин хартал, нvднийхээ булангаар сvртэй нь аргагvй хялавхийгээд дайсны зvг хємхийгєє зуун ширтсээн. Нєгєє нєхєр маань огт тэвдэж сандарсан шинжгvй, мєлхєж байгаа дайсныг бvртгэх мэт харсаар.

    Миний энд л хэцvv газар таарч дээ. Ер нь би vхлийн шороо пурхийх газраа л олж хэвтснээс зайлахгvй. Даргын дэргэд ч очиж болдоггvй байгаа даа. Тэгвэл нємєр тvшигтэй, айхгvй буудалцаж болох байх шvv. Дарга намайг дуудахгvй, мєн хатуу сэтгэлтэй хvн ээ гэж бодож бас амжлаа.

    -Галлаад! гэх даргын зандрангуй дуу хангинамагц буун дуу зэрэг зэрэг нирхийж, миний хэвтсэн довцог дээр аяараа хєдєлж, ойр хавийн шороо буцлан, газар тэнгэр нийлэх шиг болоход дотор муухайрч, зэвгэр бор хувцастай дайсан бvдгэрэн холдсоор харанхуй боллоо.

    Гэнэт сэрвээнээс нэг юм угv татахад арай гэж нvдээ нээж харвал дарга дэргэд ирчихсэн

    -Яаж байна? гэв.

    -Яагаа ч vгvй, бие жигтэйхэн, яана аа даргаа

    -Шархадсан уу?

    -Yгvй дотор аягvйцээд… Та намайг дэргэдээ… гэтэл

    -Бvv ай, тэр мєлхєж байгаа дайсныг устга! Гээд мєлхєєд явчихлаа.

    Дайсан руу буугаа онилох гэсэн чинь овоо хараа нь харагддаггvй. Барьсан мод vзэгдэхгvй мананд орчихсон юм шиг хамаг юм цэнхэртэн цийлэгнэнэ. Нэрэлхээд яаж вэ, vнэн нь тэр юм чинь. Хэвтэж хэвтэж жаахан уужраад харсан чинь хоёр нєхєр маань огт тэвдсэн янзгvй онь холбон буудсаар. Дайнд эр хvн шалгардаг юм гэнэ лээ. Ийм л улс гавьяа байгуулдаг байх. Баатар болно гэдэг чинь над шиг хvн зvvдэнд багтамгvй ажил юм гэж бодон нааш мєлхєж буй дайсан руу хий л гєлєрсєєр байв.

    Гэнэт дайсны хэдэн хvн эргээд зугатлаа. Тэгэхээр нь эр хvн байна даа, буудъя байз гээд зориг орж хойноос нь хэд буудаж билээ. Одоо бодоход ниргэсний дараа хашгирах гэгч, нєгєє vгээр хэлбэл, сvvгvй хонь холбоосог гэдэг л тэр болжээ.

    Бидний араас туслах хvч ирсэн юмсанж. Бид гурав зvв зvгээр. Дарга нар, найз нєхєд баатарлаг тулалдсан гэж биднийг магтана. Хожим ухаан ороод vзсэн чинь нээрээ л дайсны тэн хагасыг цааш харуулсан байж билээ.

    Зоригтой эрэмгий тvмэн эрийн дунд над шиг мулгуу эр єдрийн од шиг байдаг биз.

    Хань бараа л болж байсан байх даа. Тvvнээс биш миний хувь нэмэр гэж юу байх вэ дээ. Тэр хоёрын л гавьяа юм чинь Гэгээн тєрийн минь сvлд, сайн нєхдийн баатарлаг vйлс, ач гавьяа л амий минь аварлаа гэж халаглан vглэх шахаж, болж єнгєрсєн байлдааны бодохоос євдєг чичрэн магнайны хєлс чийхран байлаа.

    Ахлагч маань толгой сэгсрэн жуумалзаж аядуун зєєлєн дуугаар,

    -Мятав аа, дайтах ямар байна даа? гэлээ.

    -Ярих юм биш дарга минь, арай л газрын хєрстэй хамт эргvvлчихсэнгvй гэж хэлэхэд хоолой чичирч, нvдний нулимс бvрхэлзэж байв.

    Оройхон дарга нар бvх цэргийг жагсаан, болж єнгєрсєн тулалдааны тухай, манай эрэлхэг гурван нєхєр амжилттай байлдаж дайсны арав гаруй цэргийг устгасан тухай сонсгож, бидэнд баяр хvргэн хєхvvлэн шагналаа.

    Би юу ч хороож амжаагvй хvн шvv гэж хэлэх гэснээ насных байсан юм бол уу даа, нєхдєєсєє ичээд ам эвлэж єгєєгvй юм.

    Миний хувьд найман цагийн чєлєє хvнддэх том шагнал. Манай хоёрыг баатар болгосонгvй шvv. Ийм улсад єгєхгvй байгааг бодоход баатар болно гэдэг ч барагтай аавын хvv давдаг даваа биш юмаа. Би юу гэж бодож явлаа. Даанч ичгэвтэр юм бодож байжээ. Дур эзнээ голдоггvй гэгчээр мєн ч том санаатай явж шvv хэмээн єєрийгєє зэмлэж байлаа.

    Цэргvvд нам гvм унтжээ. Єдєр дайсантай тулалдсан хоёр нєхєр ч бусдын адил нэгэн жигд тайван хурхирна. Би элдвийг бодон хєрвєєсєєр. Дарийн эхvvн vнэр, гашуун утаа хамар аманд шингэчихсэн, чих дvлийрэн шуугисан хэвээр.

    -Yзээгvйгээ vзлээ. Тєрийн минь сvлд гэж шивнэснээ “яана аа” хэмээн єєрийн эрхгvй чанга хэлчихээд тvvнээс айн цочиж бєндгєсхийснээ ёх, ёх яаж тайвширдаг юм билээ. Хvн яахаараа ийм их зориг зvрхтэй амгалан тайван байж болдог юм бол. Энэ хоёрын хурхирч байгааг.

    Дайтаж эхлэхээр ч орох нvх сvв олдохгvй, яаж ч болдоггvй эд юм. Эрдэнэт хvний амь хутганы ирэн дээр л байх юм билээ. Золтой хяргуулчихсангvй шvv. Дараагаар яаж харуулд гарна аа!

    Дайсны буудсан сумыг нэг газарт л тусгадаг, хvнд болон биедээ хавьтуулдаггvй ид шидтэн ч болоосой хэмээн бодлогоширч хэвтсэнээ гэнэт нэг бодол тархинд харваж орлоо.

    Тэгдэг хэрэг! хэмээн єєрийн эрхгvй уулга алдан єндийгєєд суучихав. Буцаж хэвтээд тvvнийг барьж явсан цагт дайсны сум биенд тусна аа гонж. Бvх сум тvvн дээр шавчихна. Сум чинь тємєр! Тємєр болохоор соронзон ховх сорчихоод байх нь гарцаагvй гэх мэт элдвээр эргэцvvлэн бодож, бодож,

    -Ёстой ухаан ! Найман цагийн чєлєєг vvнд л зориулна. Тvvнийг маргааш олохдоо л олно гэж шивнэв.

    Дайн тулалдааны тухай зvрх vхvvлсэн бодол хоног хоногоор замхран арилж байв. Хэд хэдэн удаа харуул манаад гарч, бас ч хоёр гурван удаа жижиг тулалдаанд оролцож, дайснаас ганц нэгийг цааш харуулдаг боллоо. Орж байх газар олдохгvй тэвдэн сандарч хєглєж байснаа бодоход хал дол vзсэн хуучин цэрэг болжээ. Эр хvн хэцvv бэрх цагт хатууждаг гэж vнэн шvv.

    -Байлдагч Мятав тушаал хvлээн авахад бэлэн vv? Гэж хороон дарга сvртэй асуухад,

    -Ямар ч тушаал биелvvлэхэд байлдагч Мятав би бэлхэн! гэж хариуллаа.

    Бид сая тагнуулын мэдээ хvлээн авлаа. Хэсэг дайсан хилийн ойролцоо ирж буудалласан байна. Хvн хvч зэвсэг техникийн тоог мэдэн, амьд хэл олзолж ир! гэж тушаахад,

    -Мэдлээ, нєхєр хурандаа, гvйцэтгэе гэж ёсоллоо. Тушаал авахад бага vд болж байсан юм даг. Би заасан газрыг чиглэн явж барсгар хадтай толгойд нуугдан харанхуй болгохоор шийдлээ. Дайсны байрлалыг дурандвал хоёр машин цэрэг бололтой жар орчим хvн хоноглохоор шийдсэн янзтай оромж босгож байлаа. Оройн бvрий болтол эндээ хvлээхээс єєр аргагvй. Тагнаж мэдэх, амьд хэл олзлох тухайгаа нэгд нэгэнгvй нарийвчлан бодлоо. Тийм ч амар vvрэг биш. Яаж биелvvлдэг хэрэг вэ гэж удтал эргэлзэв. Олигтой юм санаад орж єгдєггvй шvv.

    Цаг дээрээ тулахаар учир нь олдоно биз гээд ширхэг ч vvлгvй цэлмэг хєх тэнгэрийг харж хэсэг хэвтлээ.

    Єссєн нутаг, аав, ээж, ах дvv, нутаг усныхан, хурдан явдалтай морьд, цэрэгд мордсон, хилд ирсэн, анхны тулалдаан цєм ээлж дараалан санаанд урсан орж ирнэ.

    Гэнэт єєрийн эрхгvй инээд хvрч,

    -Нээрэн тэр нэг тємєр! Их ажил болсныг яана аа. Бараг єдєржин эрсэн шvv. Тэгсэн хэрнээ хэрэглэдэггvй хэрэглээгvй нь ч болж, амьтны доог болж нэр нvvрээ хєєдєх байснаас зайлахгvй. Мєн ч тэнэглэж байжээ. Их айсных л байхдаа . Биендээ сум хавьтуулахгvй, соронзонд татуулна гээд тvvнийг тэвэрчихсэн харайж байсан бол ч єдийд муу Мятав олон даяар хєгєє дэлгэчихсэн байхдаг шvv. Цэрэг болгон л захиандаа бичнэ дээ. Аа-яа-яа гэж толгой сэгсрэн биеэ тавиртал хєхєрлєє.

    Яахаараа тийм юм ухаанд орсон шvv болсон юм бол доо. Хvчтэй соронзон ч нээрээ бууны сум нь юу юм бэ, хэрийн тємрийг vлдээхгvй ховх сорчих байх шvv гэж бодтол гэнэт шинэ арга сонин бодол тархинд минь зурсхийн орж ирлээ.

    -Ёстой догь. Яг болно. Хуу татуулна хэмээн би єєрєє мэдэлгvй дуу алдав.

    Яаран явж, зориудын эрэл болж байж олсон “учиртай” тємрєє булсан тэмдэгт газраа очин тогоон тагны чинээ дугуй тємрийг малтан гаргаж ирээд тvvнийг юунаас ч илvv нандигнан байлдаг эрийн ширvvн гараар энхрийлэх адил илж, “За хє чи бид хоёр ч тэднийг ганц болгож єгнє дєє. Яг болно!” хэмээн ганцаараа ярьж суулаа.

    Дугараг том тємрєндєє бат бэх оосор хийлээ. Yvрч vзсэн чинь биенд эвтэйхэн байгаа гэдэг яриангvй.

    -Оройн цагаан гэгээ тасарч, vдшийн бvрий болох vед би товлосон газраа аль хэдийн хvрч, дайсны байдлыг ажиглаж, чимээ чагнан хэвтэж байлаа. Шєнє дундын алдад тэд цєм унтав бололтой, таг чимээгvй боллоо. Хааяа чимээ єгч байсан манаач ч мєн таг чиг болов.

    Дуу чимээ гаргахаас болгоомжлон мєлхсєєр зуны айлын чинээ ирлээ. Амьсгаагаа дарж чагнахад нам гvм хэвээрээ. Хааяа хvний яраглах нь дуулдах бєгєєд цєм бєх унтсан шинжтэй. Нэг хvн босоогоороо vе vе дунхгас хийнэ. Тэр манаач нь бололтой.

    Харанхуйд нvдээ дасгасаар ойртвол оромжны хойхно сарайж сэрийсэн юм харагдлаа. Бие биеий нь тvшvvлээд тавьчихсан буу байхыг vзээд, хэрэг болбол ганц ухасхийгээд л нэг дор тавьсан зэвсгээ тєвєггvй авах нь байна шvv. Айхтар мондинууд гэм. Энэ чинь надад л сайн хэрэг. Амттай хоол бэлтгээд тавьчихсан л гэсэн vг. Эдгээрийн минийх гэж тооцъё. Салгаад авчихсан хойно тоо нь аяндаа мэдэгдэнэ.

    За даргын тушаал чинь хvн, зэвсгийн тоо, амьд хэл…

    Єдєр тоолоход яг л жаран гурван хvн байсан. Энэ болно. Бууны тоог мэдэх тєдийгvй цємийг нь… Хамгийн хэцvv юм амьд хэл! Яах вэ байз. Энэ vvрэглэсэн манаачийг л эрхэндээ оруулах хэрэгтэй, чухам яаж єєрийн болгох вэ. Мєлхєж очоод дуу гаргалгvй бариад авна гэж бодъё: Yгvй ээ. Тэгэхээр нєгєє чухал юмаа vvрэхийн оронд аманд нь алчуур чихэж, хєл гары нь хvлсэн хvн vvрэх болно. Ингэж болох гvй ээ, миний ачаа ердєє хєнгєдєхгvй . Яая даа байз. Эр хvний дотор эмээл хазаартай морь багтдаг гэдэггvй билvv. Ганцхан л арга хэрэгтэй сэн гэж єєрєєсєє ухаан шаардаж хэсэг ажиглалаа.

    Гэнэт манаач буугаа барьсан юм уу, мєрлєсєн vv, vvрсэн vv гэдгийг мэдэх хэрэгтэй боллоо. Ялигvй ойртоод харвал vvрэглээ манаач буугаа бvр лав vvрчихсэн, тvvгээрээ тvшиг хийгээд ганхаж ч байгаа юм шиг.

    За, хэргээ бvтээж болно. Одоо шийдсэнээ хийх цаг боллоо гэж бодсоор босож зогслоо.

    Мятав минь одоохон эхлээч гэх шиг эх нутгийн зvгээс урьхан салхи сэвэлзэнэ.

    Догдлон байгаа сэтгэлээ дарж, бодсоноо хийхээр шийдэж оосрын нь шалгаад соронзонгоо vvрлээ. Татдаг талы нь сарайж сэрийсэн бєєн бараан юм руу харууллаа.

    Мод тємєр харшилах тєдийхєн чимээ гарснаа єнєєх олон буу хоромхон зуур ирж соронзонд минь наалдчихлаа. Сарайж сэрийсэн бараан юмны оронд овойж торойх хумсын чинээ л юм vлдсэнгvй. Ховх сорчихжээ.

    Юу ч болтугай цємий нь гарыг мухарлалаа.

    Одоо манаачийг нь соруулах цаг болж гэж шийдээд цаашаа хараад дунхаганаж байгаа манаач руу соронзонгоо харуулав.

    Бич ангийнхаа зvг шогшиж гарлаа. Ачаа vvрэг ч зэгсэн хvнд болжээ. Эргэн харван манаач эрийн буу соронзонд аль хэдийн наалдчихсан эзэн нь бууныхаа оосрыг мултлах санаатай сарвалзаж байлаа. Бас цаашаа зvтгэж vзэж ч байгаа бололтой.

    Манаач арга нь барагдсан бололтой муухай ориллоо. Тэр дуунаар дайсны цэргvvд шулганалдан хашгиралдаж эхлэв.

    Би ч тvvнд бууныхаа оосроос мултрах завдал єгєлгvй явдлаа арай хурдатгаж байлаа.

    Дайсны муухай орлилдож хашгирах чимээ бvр холдсоор. Гахай явган, нохой нvцгэн барьсан модгvй тэд яав л гэж дээ хэмээн инээд хvрч байж билээ.

    Хvн гэдэг амьтан айхтар шvv ! Нєгєє манаач чинь орилж нэг vзнэ. Зvтгэж нэг vзнэ. Сарваганаад л байгаа бололтой. Ярдаг эр байж билээ. Ар тийшээ татагдаж яваа хvн чинь унахгvйг хичээж зєвхєн тэнцэж байхын хvслэн болж явдаг юм билээ. Эргэх гэхээр уначих гээд яаж ч чадахгvй явааг би бvр тvрvvнд мэдсэн юм.

    Тэр буугаа давчуу оосортойг мэдэхгvй даанч лав vvрсэн байсандаа л миний олс болсон юм. Єсєхєєсєє морь уургалсан би єдєр туршин vзэж байхдаа яаж ч улавчилж суугаад тогтоогоогvй юм. Ийм айхтар хvчтэй татагдахыг анх удаагаа vзэж байгаа хvн ч яаж тогтоох вэ дээ. Тэгэхдээ тун хєл сайтай эр байсан санагддаг юм. Муухан эр бол муухай орилоод хvржигнэтэл чирэгдэж ачааг минь хvндрvvлэх байсан. Тэр тэгээгvй юм шvv

    Би соронзонгийн гайхамшигтайд урамшин зоригжсоор баяр хєєртэй, их олз омогтой ангидаа эсэн мэнд ирж, тушаалыг ёсчлон биелvvлснээ даргадаа илтгэсэн юм. Цэрэг, цэрэг чигээрээ тєрдєггvй гэдэг vнэн юм шvv.

     

    Би Єлзий гуайн зааснара сураглаж явсаар хоньчин Мєнхтэй уулзлаа. Тэр єдєр Мєнх гуайн хонины ээлж таарчээ.

    Намхан цэнхэр уулсаар эргэн тойрон хvрээлэгдсэн єргєн хєндийд хойд биед байх ухааг бvрхэн соргог сэмvvн бэлчээрт хонин сvрэг тавтай идээшлэнэ. Тэнvvн талын дундах холбоо нуурын захаар адуу мал багшран бараантаж vзэгдэх бєгєєд тэндээс нэлээд зайдуу байх цагаан гэрvvдийн яндангаас шингэн цэнхэр утаа баагиж, гvvн зэл орчимд унага даага тонгочин давхилдана.

    Голын эрэг даган хэд гурваар тархан буусан айл саахалтын хооронд морьтой багачууд хєндлєн гулд давхилдаж хаа нэгтэйгээс vхэр мєєрєн дуу янцгаах нь хvvхэд багачуудын цовоо шингэн дуутай хослон сонсогдоно.

    Энэ бvхнийг сониучлан цэвэр цэнгэг агаар, тvмэн зvйлийн ургамлын vнэр танарыг таашаан явах юутай бахтай. Ай тэнvvн жаргалант тvмэн амгалан монгол эх нутаг минь. Цагийн сайхан дэлгэр зуны эхэн сар, газрын сайхан хєдєє нутгийн уужим хєндий.

    -Та Мятав гэдэг хvнийг таньдаг уу? гэж Мєнх гуайгаас асуулаа.

    -Адтай Мятав гэж нэг танил бий. Аавын цээж Мятав ч гэж бас бий. Аль нь юм бол доо?

    -Мэдэхгvй, их эртэй, зоригтой, лут сэдээч, ухаалаг хvн юм гэнэ дээ.

    -Єє тэгвэл адтай Мятав гарцаагvй мєн. Тvvнтэй дvйх арга ухаан, авхаалж самбаатай аавын хvv ч ховор шvv. Єєдлєхєд санах сэдэх гэж vг байдаг даа. Тvvнийг бvрэн эзэмшсэн хvн бол Мятав л байгаа юм.

    -Та тэр хvний явдлаас ярьж єгєхгvй юу?

    -Би мэддэгээ ярьж ч болно оо, чи юу боловч Эрдэнэтэй уулзаарай. Тэр Мятавтай нийлж олон жил ан гєрєє хєєсєн хvн дээ. Санаанд хэд гурван юм бий байх. Хvv минь, Євєр жаргалантыг мэдэх билvv? Тэднийх тэр хавьд л байгаагаас зайлахгvй гээд хэсэг бодлогоширсноо

    -За даа би ч тун мунгинуу хvн дээ. Бодоод байхад тvvний ярьснаас хоёр гуравхан юм ухаанд минь vлджээ.

    НЭГ СУМААР ХОЁР ЧОНО

    Мятав цахиур буугаа vvрчихээд нэгэн халуун єдєр уулын хэцээр харж явжээ. Чулуу хvртэл данхтай халуун цайд гараа хvргэсэнтэй адил улайдсан жин vдийн халуун болов.

    Морио чєдєрлєчихєєд хадан дэл дээгvvр єнгийтєл ойролцоохон хоёр том чоно халуун наранд нам цохиулсан мэт тэрийн хэвтэж байлаа. Хар авахуулчих вий гэхээс буцаж болдоггvй, байж болдоггvй яг гацчихлаа.

    “Буруу газраас л єнгийчихлєє. Тэр зvvн дэл дээрээс гарч ирсэн бол нэвт буудчихад болохгvй гэх газаргvй юм. Яадаг хэрэг вэ, зvvн дэл єєд мєлхдєг юм бил vv? Яршигтай юм даа, энэ халуунд,…Нэгийг нь буудахаар нєгєєг нь алдчихна. Цахиур буу цэнэглэх хооронд хэдэн уул даваад талийна” гэж бодлоо.

    Тэгснээ халуун наранд элгээ маарштал дэмий хэвтэж байхаар хоёуланг зэрэг агнах арга сvвэгчилдэг хэрэг ээ гэж ажиглаж гарлаа. Гэв гэнэт тэмээний хорголын чинээ бєв бєєрєнхий чулуу хоёр чононоос наахна тэгэхдээ нэгэнд нь нэлээд ойрхон байгааг vзэж аргаа дорхноо оллоо.

    Юу ч гэсэн мууижртал нь дэлсчихмээр овоо шаг хийсэн эр чулуу бололтой. Сарьсан хоншоор дээр нь тааруулсан байхад ч учир бий. Суманд бол огт санаа зоволтгvй. Замдаа нэг хvч аваад л хулхиар нь орчихно.

    Нар тусаж байгаа тэр гялгар бєєрєн дээр бол “нимгэднэ” Наад бараан хэсэгт баривал “зузаадна” Тэр гялгар бєєрєнхийн наад амсарт бол яг таарна. Сум бєєрєнхий, чулуу бєєрєнхий! Бильярдаар бол яг л хоёр буланд гэсэн vг.

    Товлосон газраа шагайн гохоо атгалаа.

    Шаг хийх яхир чимээ дуулдсанаа пvд, таг хийх дуу зэрэг гарч, хоёр чоно умираад явчихлаа.

    Чулуунд оногдож муужирсан чононд гvйн хvрч, муу хийж аваад нєгєєдєх дээр нь ирвэл сум яг хулхинд нь туссан байжээ.

    Мятав ингэж нэгэн сумаар хоёр чоно агнаж, ганзагаа мялаасан удаатай. Ангийн тэнгэртэй яваа хvнд ч арга ухаан дорхноо олддог юм билээ.

    УТАС ОЛСНООС ХYЧТЭЙ

    -Мятавын явдлаас vзсэн єєр юм байна уу Мєнх гуай?

    -За даа єєр юм vгvй шив дээ.

    -Ингээд л болох гэж vv?

    -Харин ээ юу сан билээ. Аа тийм. Манай муу идэмхий солби шарыг… гэж тодхон хэлээд инээн ингэж ярилаа.

    Хэдэн жилийн ємнє юмсан. Манайх нvvж явлаа. Євєр Жаргалантын голоор нvvдэл маань гарах болов.

    Хэсэг, хэсэг булагнаж ногоорон эргэлдсэн хэцvv бэрх тохой цvнхээл элбэгтэй энэ голыг гармы нь олж гарахаас биш дуртай болгон санааныхаа зоргоор гаталж амждаггvй билээ.

    Ачааны тvрvvч голын нєгєє эрэг дээр гарч байтал цаанаас Мятав хатирдаг хээрийг уначихсан хvрч ирэв ээ. Амар мэндээ мэдэлцээд:

    -Хаа хvрээд буцаж явна даа гэж асуувал

    -Агентынд очиж аахар шаахар юм аваад л явж байна гэлээ. Ачааны хамгийн сvvлд явсан, хоёр хєхvvр айраг ачсан солби шар тайлаг голын тэг дунд орж ирснээ бурантгаа тасдуулан сууж vлдээд,ийш тийшээ харж байснаа ингээд л дvvрье гэсэн аятай муухай орилон дайвганасаар ойчоод єглєє.

    Амы нь сайн боож тэгнэсэн хєхvvртэй айраг усанд живч орохгvй байгааг шар тайлаг доошоо ч ордоггvй, хєллєєд босож ч чаддаггvй єеєдчихсєн бололтой, аврал гуйсан нvдээр биднийг ширтэн сэвсээрээ булан орилсоор усны урсгал даган хєвж эхэллээ. Ачаатай тайлаг гарамнаас аль хэдийн ходож ойртон очиж болохооргvй, ус нь ногоорон эргэлдсэн том цvнхэлд хvрч, наашаа ч vгvй, цаашаа ч vгvй болоод усны эргvvлэг даган єєрийн эрхгvй эргэлдэн хєвсєєр. Би хий бухимдан:

    -Ээ, малын шаар! гэж хараал тавьж, хєж! хєєг! хэмээн дотроо дэвслэн хичнээн хашгичсан боловч огт нэмэр болсонгvй.

    Мятав:

    -Тэмээ усанд мууг хэлэх vv, энэ одоо босохгvй ээ! Эргvvлгэнд орчихож, гарч ирэх горьдлого тасарлаа л даа гэв.

    Би яадаг ч аргаа олохгvй, улам цухалдаж,

    -Ийм дvvрсэн мал гэж байдаг аа. Бусад нь гармаар давгvй гарчихаж байхад…. Даавуу хэмлэхээс єєд идгvй, заяагvй мал байх гэж яая даа та минь, Дvvрлээ л дээ гэтэл Мятав:

    -Энэ чинь тийм их идэмхий мал юм уу? гэлээ. Би ч тэр тайлгийг муучлахад vг хайхралгvй гэсэн шиг.

    -Яриа юу байх вэ? Дvvрчихсэн идэмхий золиг байгаа юм. Энэ яваа насандаа уранхай тасархай даавуу урдуураа зvгээр єнгєрєєж огт vзээгvй амьтан! Тэмээ сэжигч амьтан, харин vvнд эрээлэх юм гэж даанч байхгvй дээ! хэмээн хэлж орхилоо.

    Мятав “Єєр аргагvй” гэж шийдмэг хэлэд єврєєсєє оёдлын машины утас гаргаж нэлээд хєвснєє тэрэгтэй уснаас тэмээ рvv шидээтэхлээ. Тэрэгтэй улаан утсыг дэргэдээ буунгуут идэмхий шар ч мэргэжсэн минь энэ гэсэн шиг vмхээд авах нь тэр.

    Яаж байгаа юм бол доо гэж гайхшаа баран ажиглаж зогстол Мятав утасныхаа vзvvрээс угз татан цааш алхлаа. Идэмхий шар тайлаг ч хєвсєн янзаараа чирэгдэж эхлэв. Мятав нилээд явж тогтуухан ногоорон эргэлдэгч эргvvлэгт тохойноос орлио шарыг гаргах зуураа голын эргийг няхуур ажиглаж байгаад усны урсгал сєргєн гарамны зvг ачаатай тайлгийг дураараа хєндлєн гулд чирж гулдарч явлаа.

    Идэмхий шар тайлаг учрыг олоогvй хэрнээ таатай байгаа янзтай, хялгас тєдий vл ялих нарийхан утсанд ачаа бараатайгаа цуг чирэгдэн, усны урсгал сєрж яг л усны шувуу аятай хєвж яваа vзэгдлээ.

    Миний гайхсаныг хэлээд баршгvй. Гараад ирлээ шvv гэж бодохоос баярласан гэдэг учиргvй.

    -Yгvй мєн хачин аа! Муу солби шар минь элдэв даавуу шуувуу vлдээдэггvй хамж иддэг vнэн идэмхий амьтан гэсэндээ тэрэгтэй утсыг овоо vмхэж шvv гэж vглэл бухимдал маань инээдээр солигдов.

    Солби шар тайлаг уснаас гараад юу болов доо гэсэн маягтай усаа сэгсэрснээ аманд орсон дээр нь... гэсэн шиг тэрэгтэй утсыг ховдоглон хvлхсээр бусад тэмээ рvvгээ очиж билээ.

    -Yгvй бас хачин юм даа. Мятав аа, тайлган тэмээг ачаа бараатай нь хамт оёдлын машины утсаар чирж их уснаас гаргана гэдэг санаанд багташгvй юм шvv. Алив наад утсы чинь vзье гэвэл Мятав нэг их гоц гойд юм боллоо гэж бодсон янзгvй.

    -Yз л дээ. Юм оёдог жирийн л утас шvv дээ гээд надад утасныхаа нэг хэсгийг тєвєггvй тасдаж єгснєє

    -Усанд хєвсєн бие их хєнгєрдєг гэж ярилцдаг байх аа! гэж байсан юм шvv.

     

    Биеийн тамирын ордны єргєн цэлгэр танхимд хvмvvс пиг дvvрсэн байв.

    Таван ханатай гэрийн буурийн чинээ дэвжээн дээр єндєр гулзгар хvн, намхандуу лагс биетэй залуу хоёр ач тач ноцолдон дээр дороо орж годройтон дунгуйлдан боловч хэн нэг нь оноо авч чадахгvй байлаа.

    Нэг нь єрсєлдєгчєє єргєєд чулуудсан чинь нєгєєг нь унахдаа хєлийг нь хаман дарж ойчлоо. Єндєр гулзгар эр ганц горьдлого маань энэ боллоо гэсэн мэт байдаг чадлаараа нумлалаа.

    Намхан нуруут ч ийм болгоод алдчих вий гэсэн янзтай анаж, байдаг чадлаараа дарсаар. Єрєєсєн дал нь дэвжээнд хvрлээ.

    -Уухай дараад бай, дараад бай хэмээн танхим дvvрэн шуугиан боллоо.

    Єеєдсєн мэт хэвтээ залуу шvд зуун гэдийж, дээр нь байгаа эр байдаг тамираа шавхан цээжээрээ дарсаар… Дарж даруулж байгаа шинжгvй огт хєдлєлгvй хvч нь яг тэнцэн нэг л хэвэндээ. Цагаан хувцастай шvvгч хэрхэхийг отон цаана нь ажигласаар. Олны учир тоймгvй шуугиан vргэлжилсээр. Гэнэт хурган дотортой хvрэн торгон дээлтэй ануухан євгєн суудлаасаа босож,

    -Дараад нэмэргvй, тэнхээний гарз. Хєлий нь солбиод гэж хуруугаараар зааж хэллээ.

    Бєх ч санаа авсан мэт баруун хєлнийх нь доогуур гараа хийж цаад хєлнєєс нь зугуухан татлаа.

    -Зєв, зєв. Одоо цээжээрээ сайн дар! гэж єнєєх євгєн хашгирна.

    Шvгэл тасхийн, учиргvй шуугиан нижигнэсэн алга ташилт болж хувирлаа.

    Тэр євгєн чинь хэн сэн билээ, vзсэн хvн шиг. Унжуудуу хамар, урт эрvvтэй, сэргэлэн хурц нvдтэй, амьдралын олон он жилийн хугацаанд хал дол vзсэнийг гэрчлэх мэт хэдэн гvн vрчлээ суусан єргєн сайхан магнай, тэгш сайхан шvд бvхий, цээж тэвхгэр зузаан, залуудаа сайхан эр явсан болов уу гэмээр янхигардуу чацархаг биетэй, хєнгєн шингэн, нvдэнд дулаахан сайхан євгєн байх чинь. Хаана vзлээ?

    -Аа тийм. Мятав гуай байна. Яг дvрээрээ мєн гээд би тэр хvн рvv олны дундуур дайрлан зvтгэлэв. Хvн амьтан замд тээглээд ер явж болдоггvй.

    Нэг харсан чинь Мятав гуай бах нь ханасан янзтай инээж хажуугийнхаа хvнтэй ярилцсаар хаалгаар гарч явлаа.

    -Хєєе Мятав гуай гээд би байдаг чадлаараа хашгиртал

    -Сэрээрэй залуу минь гэсэн бvдvvн баргил дуу гарч, хєнжлєєс татаж байлаа. Би зvvдэлжээ. Хайран зvvд гэж харуусан єндийтєл єчигдєр эрэлд яваад ирээгvй байсан Эрдэнэ гуай аль хэдийн хувцаслачихсан цай уун сууж байв. Би нэгд зvvдэлж хашгирсандаа, хоёрт Эрдэнэ гуайг шєнє ирэхэд нь сэрээгvйдээ бантан ичингvйрхэн шуухитнан хувцаслалаа.

    -Аль хар амрав даа. Арай эрт сэрээчихэв vv дээ. Цай уу гээд Эрдэнэ гуай миний ємнє тавагтай єрєм тавьж цай аягалж єглєє.

    Эрдэнэ гуай цай уух зуураа:

    -Єчигдєр хэдэн тэмээгээ харж гадуур жаахан яваад олсонгvй. Єнєєдєх дахиад л шогшихоос доо. Манайхан чамайг надтай уулзахаар ирсэн гэж ашгvй надад тvрvvхэн хэллээ. Золтой л унтаагаар чинь орхичихоод мордоод явчихсангvй гэм. Хот газрын хvнийг хэлэх vv, нас залууг хэлэх vv, нойртой байлгvй яах вэ гэж миний сантаж байгааг мэдсэн янзтай хэллээ.

    -Би танаас ганц нэг юм асуух л гэж ирсэн юм. Та яаруу ажилтай байгаа бол хамт мордоод замдаа яриулсан ч болох л доо гэж намайг єгvvлтэл:

    -Хvн уулзахаар зориуд ажил болж ирж байхад хаанаас тэгж болох вэ? Ах чинь хэрэгтэй бол хэдэн тэмээндээ маргааш явсан ь болох шvv дээ гэлээ.

    -Ялитай ч юм биш ээ гэж би тvгдэрснээ:

    -Та Мятав гэдэг хvнийг таньдаг гэл vv? гэж асуув.

    -Ямар Мятав?

    -Адтай Мятав

    -Танихаар барах уу даа…

    Эрдэнэ гуай босож айргаа бvлснээ шуугин байгаа хєхvvртэй айрагнаас хувинд уудлан ємнє минь тавив.

    Би сэнгэнэсэн сайхан айрагнаас аягалан залгилж,

    -Та Мятав гуайн ажил явдлаас надад ярьж єгєєч гээд учирсан хvмvvс, тэднийг ярьсныг товч хэлэхэд Эрдэнэ гуай:

    -Yнэндээ хєєрхий, яг л тэгж ярьдаг юм.

    -Чи єєртэй нь уулзахыг бодоорой. Охин хvv хоёроо дагаж хєгшинтэйгээ хот ороод хэдэн жил болж байгаа юм. Мятавын ярьснаас би хоёр юмыг нь л сайн санаж байна. Тvvнийг тvрvvчийн улс чамд яриагvй бололтой. Миний хувь болгож vлдээсэн юм байлгvй дээ гээд инээв.

    -Ээ дээ, тvvнийгээ л гэж би дуу алдав.

    МЭХЭЭРИЙН АМТ

    Хэдэн хурга шингэнээр гvйлгээд болдоггvй. Мэхээр сайн юм гэнэ гэж дуулаад Мятав ойд очиж, оготно хєеєлсєн жаахан мэхээр олоод, багадуулж хэлбэл vдийн газар, бадруулж хэлбэл хоногийн газар ирсний хэрэг юу билээ, ахиухан байвал зvгээр ч юм уу гэж санан ой дундуур хэрэн бэдэрч явжээ.

    Тэгсэн чинь нэг их том баавгай идэш хайсан янзтай огт сэжиг авалгvй явж байгаа vзэгдлээ. Яадаг хэрэг вэ? Буу ч байна, сум ч байна, цааш харуулчихдаг хэрэг vv гэж хэсэг эргэлзлээ.

    Мориноосоо буун буугаа шийрлэх зуур энд нь нударчихаж болно. Харин тvvнийгээ яаж гэр єєдєє дєхvvлдэг хэрэг вэ? Алахаасаа єлгєх нь.... гэсэн бодол орж ирлээ.

    Нээрээ тийм, бараг сум сунган аймаг алгасан гэр орноосоо зайдуу яваа ганц хvн энэ том амьтныг алахад амины нь гарз юм гэж эргэлзэн буудахаа болилоо. Яаж гэр єєдєє дєхvvлье дээ. Туултай биш, дуудалтай биш хэмээн санаж санаж нэг арга олов.

    -Гарцаагvй бvтнэ гэж шивнээд шалавхан мордож баавгайг амдлаа.

    Yvгээр л ирнэ шvv дээ гэж бодон ойн нэгэн цоорхойд мэхээртэй хvvдийгээ энд тэнд нь жижигхэн жижигхэн тэгэхдээ гоожчихооргvй цоочлоо.

    Ганзагалж явсан арваад алд сурныхаа vзvvрээр амы нь сайн боочихоод хол оо очиж, нєгєє vзvvрээс нь барин тэр том амьтны хэрхэхийг ажиглаж байлаа. Баавгай явсаар нєгєє ойн чєлєєнд ч гарч ирлээ. Ер сэжиг авсан янз алга аа! Yзэхгvй явчихна уу даа, энэ монди чинь гэж шивнээд хэсэг харлаа.

    -Алхаад єнгєрєх нь шvv. Баавгай ижилгvй тэнэг гэдэг нь vнэн болж таарлаа гэж бодуут сурнаасаа жаахан жаахан угзчив.

    Баавгай гэнэт зог туслаа. Амь голтой юм шиг татав, татав, ухас ухасхийж байгаа тэрхvv ер бусын “амьтныг” сонирхсон эгдvvцсэн янзтай ширтэж байв. Мятав ч угзчихаа больжээ… Баавгай адтай хєдєлж байсан хачин “амьтан”- хvvдийг гайхсан янзтай ажиглаж, залхуутай тэгэхдээ хянуур нь аргагvй тvvнд ойртлоо. Бvр очоод шинжиж гарав аа. Тэгснээ хvvдийг долоож эхлэв. Сайхан амттай хоолтой учрав гэсэн янзтай ийш тийшээ харснаа ум хумгvй долоолон хэл амаа билvvдэх нь аргагvй дуртай юмтайгаа учирсныг гэрчилнэ.

    Болдогсон бол бvхлээр нь залгичихмаар байгаа бололтой. гэвч аманд нь олигтой вм орж єгєхгvй байгаа янзтай хий л нухчин тунтаганана. Одоо амты нь бvрэн авах шиг боллоо гэхтэйгээ зэрэг Мятав хvvдийтэй мэхээрийг угз татсан гэнэ. Баавгай амттай хэрнээ “амьтай” хоол гэж байдаг байж дээ гэсэн янзтай цочсоноо хvvдий рvv ам хамраа шилэмдсээр очиж бас л долоолов. Удвал, хvvдийгий нь хvv татчихаад аль ч vгvй болно. Баавгайд тухлах чєлєє єгєхгvй юм шvv гэж бодон сурнаасаа угз татав. Бас л хойноос нь айсуй.

    Мятав ч гэрийн зvг ергvvлсээр, баавгай ч хvvдийтэй мэхээрийн хойноос шогшсоор. Ёстой барахгvй цадахгvй хоол гэдэгтэйгээ тэр баавгай учирчээ. Ойртож ирээд долоотол гэнэт годхийн алга болно. Амттайг нь бодвол идэж барж салахаас нааш санаа амрахгvй гэсэн янзтай хvvдийтэй юмтай єнєєх баавгай хєєцєлдсєєр.

    Нар хvvшлэхийн алдад баавгай, хvvдийтэй мэхээр Мятав гурав гэрийнхээ урд модтой толгойд хvрч иржээ.

    Хэдэн хурганд жаахан юм vлдвэл харамлаад ч яах вэ идвэл идэг, гэрийнхээ хаяанд ч ирлээ гэж бодоод бууж, буугаа эхэллээ. Баавгай, баригдаж єгєхгvй зовоосон хоол тогтсонд санаа нь амарсан бололтой, єнєєх хvvдийг хvv татан амаа олохгvй vмхэлж эхэллээ. Єрєвдмєєр гэнэн ч амьтан юм уудаа. Алж хядахын дон туссан биш, гэм тариагvй амьтан шvv дээ энэ чинь. Буудалгvй орхичихдог ч юм билvv гэж бодож байтал мэхээр нь барагдсан ч юм уу, хорхой нь дарагдаж ухаан ороод хажууханд нь хvн байгааг гэнэт олж vзэж зэвvvцсэн ч юмуу, муухай архираад дайрах гэжээ. Тэгмэгц Мятавын санаа шулуудан тvvнийг буудан унагав. Хаа байсан алсын хяраас хаяандаа тийм том ан дагуулан авчирч эд бад хийснийг хvмvvс нvдээрээ vзэж байж арай гэж vнэмшсэн билээ.

    ХЄШYYРГИЙН ЭРДЭМ

    Ойрд vзэгдэхгvй хэдэн морио харах, бас ч малгайнхаа vсийг сэргээе vv гэж Мятав Батхаан ууланд гарсан юмсанжээ. Бараг цатгалан оготно шургаж багтамгvй шигvv ойд модны мєчиртэй ноцолдсоор яваад нэгэн хэсэг чєлєєнд гарч иртэл хvний давчидсан муухай хашгирах дуу, модны мєчир шажигнан хугарах чимээ гарав. Эргэн тойрон юу ч алга. Хvний хашгирах дуу ойртсоор. Хариу чимээ єгчээ.

    Модны мєчир гишvv тас нясхийж байснаа дээрээс нэг хvн ум хумгvй харайж яваа харагдана.

    -Амь авар! Зэрлэг гахай! гэж єнєєх хvн хашгирсаар наашаа байдаг чинээгээрээ харайж байв. Ойн хэсэг чєлєєн цаад шигvv мод ярагдан зугтсан хvний замаар нэг том гахай гарч ирэв ээ!

    -Хэрэг бишидлээ яадаг билээ. Гар хоосон хvн зэрлэг араатны єєдєєс ямар хариу хийдэг хэрэг вэ? Харсаар байж эрдэнэт хvнийг зэрлэг араатны аманд єгч яаж болох вэ гэж Мятав гайхшаа баран бантаж зогссоноо, эргэн тойрноо харав. Гэтэл нэлээд урт барагцаалбал дєрєв таван алд хэрийн овоо бядтай сургааг хэвтэж байлаа. Бас л гэнэт нэг санаа тархинд нь харван орж иржээ. Тvvнд учиргvй олзуурхан “дэр,дэр” гэж амандаа шивнэн ийш тийшээ харав. Хажууханд минь бvдvvн гээчийн салаа мод харагдлаа. Модны ац овоо єндєр ханын эрсийн дайтай байсан санагдах юм.Хvн гахай хоёр модонд тээглэхгvй болохоор аль аль нь байдгаараа хурдалж байгаа бололтой. Ус уух хувьтай хvн юм даа. Хvний vр ялгаа юу байх вэ хєєрхий, хийморьтой л явна шvv хэмээн баярлаж:

    -Наашаа чиглээд гvй! харайгаад бай! гэж хашгирлаа. Єнєєх хvн ч амь тэмцэн харайсаар айлын дайтай ойрхон ирлээ. Мятав,

    -Битгий сандар! Энэ сургаагны vзvvр дээгvvр харайгаад гар! Хол битгий явчихаарай гэж хашгирлаа.

    Єнєєх хvн ч амь авах эцсийн арга энэ гэсэн шиг улаан гvйхээрээ ирж заасан ёсоор нь сургаагны vзvvр дээгvvр эрчээрээ харайлаа. Том бодон ч аманд орсон олзыг алдахгvй гэсэн шиг хар хурдаараа айсуй.

    Мятав биеэ харагдуулахгvйг хичээн модонд таширлан зогсоод, сургаагны их талын vзvvрээс барин анаж байлаа.

    Бодонгийн урд хоёр хєл сургаагны нєгєє vзvvр дээгvvр гарч ирэнгvvт л барьж байсан vзvvрээ байдаг чадлаараа огцомхон нь аргагvй, газарт шигдтэл дарчихсан чинь хvчтэй хєшилтєнд єртєгдсєн єнєєх бодон эргэлдсээр дээшээ хєєрч гарчээ. Ончий нь тааруул хєшсєнийх юм байх даа, хєєрєєд л байж. Нэг харсан чинь бvр дээр гарчихсан бараг л хомоол шиг жижигхэн хар юм харагдаж байсан гэнэ.

    Удаж удаж бодон доошилж, яг л харвасан сум шиг юм бууж ирэхэд газар лvг хийн доргих шиг боллоо. Тэр том биетэй амьтан толгойгоор газар шааж унасан бололтой, толгой нь бараг цээжиндээ орчихсон байжээ.

    Ингэж тэр хоёр хангай дэлхийн хайрласан хишгийг санамсаргvй хvртэж, том ангаар ганзагаа мялаажээ. Эр хvн гэдэг чинь эрээрээ сvрээрээ, ухаанаараа хээрийн догшин хэрцгий араатны сvр сvлдийг зайлуулж явах учиртай юм гэж Мятав ярих дуртай.

    ДАХИАД Л ТОМИЛОЛТ АВАХААС ДАА

    Миний томилолтын vр дvн энэ. Эрэл маань урагштай бvтэмжтэй байгаад олзуурхсаар нийслэл хотдоо буцаж ирлээ.

    Эрдэнэ гуайн зааснаар баримжаалж, адтай Мятавынхыг сураглаж явсаар тав дахь хоногийн єглєєгvvр орон сууцны шинэ хорооллын тохилог байрны нэгэн хаалгыг тогшив.

    Хананд янхигардуу чацархаг бие, унжуудуу хамар, урт эрvvтэй, дєлгєєн сайхан нvд, хэдэн гvн vрчлээ суусан єргєн саруул магнай бvхий ухаалаг байрын нvдэнд дулаахан сайхан євгєний зургийг хvндтэй байрлуулжээ.

    Тэр гарцаагvй адтай Мятав мєн! Би Мятав гуайг нэг л ер бусын хvн байдаг болов уу гэж тєсєєлєн бодож явсан юм. Гэтэл санаснаас огт єєр , хvн хvнээс онцгойрч ялгарах юм даанч vгvй, ёстой л хамгийн эгэл жирийн хvн байлаа.

    Хаалга тайлж, тохилог аятай гэртээ урин оруулсан тєлєв сайхан эмэгтэй ч яг аавыгаа дууриаж тєржээ.

    -Танай аав чинь Мятав гуай бил vv?

    -Тийм ээ

    -Аа ашгvй, би уулзах гэж ирсэн юмсан.

    -Аав єнєє єглєє дvvгийнд очихоор Євєрхангай аймаг руу онгоцоор явчихсан шvv дээ гэсэн уриалагхан намдуун дуу намайг балмагдуулав.

    Дахиад л томилолт авахаас даа

    1980 он


    Үзсэн тоо:812