Сургалтыг дэмжих хэрэглэгдэхүүн - Цахим ном - Хичээлийн агуулга

    С.Э р д э н э Шилмэл Єгvvлэгvvд


    Шилмэл Єгvvлэгvvд

    ОРШИЛ

    ..................Болж л байна.  Євгєцvvлийн  дvрийг харуулсан  сvvлчийн гурван єгvvллэгийг би зориуд  нэг эгнээнд тавьж байгаа бєгєєд бvр эрт бичсэн «Диваажинд хvргэх оньс» гэдэг бяцхан єгvvллэгтэй нийлээд эдгээр нь монгол ардынхаа зан байдлыг муугvй буюу зvгээр уянгалахаасаа арай бvдvvн хадуунаар харуулахад илvv таарсан шиг санагдана. Ингэхээр  миний бvтээлийн тєдий л ил тод болж чадаагvй сайн гэмээр нэг тал нь нєгєє дийлэнх муу талдаа дарагдаж  байж магадгvй юм, Ер нь ч би утга зохиолын  хєгжлийн цаг vеийн шаардлагыг ойлгосныхоо хэрээр эрхбиш ямар нэг шинэ алхам хийхийг эрмэлзсээр єдий хvрлээ. Уран бvтээл бол юуны тvрvvн эцэс тєгсгєлгvй эрэл гэдгийг нэлээд эрт ухаарсан хvний хувьд цагийн эрхээр ухааны сав хомсдлоо ч гэсэн эрээд алдахын зориг мохоогvй л явнам. Сэтгэхvйн єгvvллэгийн чадвартан гэх зэргээр магтуулж ч явсан удаа бий. Гэхдээ тэр бол ганц миний ч юм биш ерєєс манай утга зохиолын хєгжлийн vр дvнд гарч ирсэн нийтлэг vзэгдэл байсан. Харин тvvнийг арай соргогоор тусгаж авсан гэх юмуу сонгодог утга зохиолоос суралцаж чадсан тал байж болох юм. Оросын реалист єгvvллэг ялангуяа Чехов, Горький нарын єгvvллэгийг мєнєєхєн єд сєд ургах vедээ уншиж, ухаан бодол тэлсэн минь тэр билээ. Жараад онд зохиолчдын нэг vеийнхэн бид єгvvллэгээр уралддаг байлаа. Жишээ нь С. Дашдооров нэг сайн єгvvллэг хэвлvvлвэл Д. Мягмар юм уу би тvvнээс муугvй єгvvллэг бичнэ гэж зvтгэх жишээтэй. Бvтээлч атаархал гэж болмоор нэг тийм зав бидэнд байсан юм. Тvvний хажуугаар бас маргаж ч чаддаг байлаа. Жишээ нь Ч. Лодойдамба, Ш. Гаадамба нар Д. Нацагдоржийн «Ламбугайн нулимс» єгvvллэгийн талаар сvрхий маргаж бид ч тvvнд нь татагдан орж байв. Тэр маргаан цагтаа хоёр эрдэмтний мєчєєрхєл мэт санагдаж байсан ч гэсэн Д. Нацагдоржийн єгvvллэгийг цоо шинээр vзэх сонирхлыг хєдєлгєж єгсєн юм. Би ч гэсэн тэр vед Нацагдоржийн гайхамшигт єгvvллэгvvдийг дахин сайтай эрэгцvvлэн уншиж тэдгээрийн хэлбэр, агууллагын хєлгvй их багтаамжийг жинхэнэ ёсоор ухаарах шиг болсон. Тэгээд ч монгол єгvvллэгийн гол судсыг барих тvлхvvр чухамхvv Нацагдоржийн єгvvллэгт буйг мэдсэн. Д. Нацагдорж бяцхан зураглалаас эхлээд драмын, адал явдлын, сэтгэхvйн єгvvллэг зэрэг олон хэлбэрийг эзэмшиж чадсанд бишрэлтэй, тэгээд ч «айлаас эрэхээр авдраа уудал» гэсэн ардынхаа цэцэн vгийн ёсоор нvдээ нээж харсан маань тийнхvv   сэтгэлийн   хvч,   цэнэгийг єгсєн   гэж   бодно.
    Балчирдах явдал их л хожуу насанд хvртэл тохиолдохыг vгvй гэхийн аргагvй. Ямар ч гэсэн гучаад жилийн туршлагаасаа vvнийг би сайн мэднэ. Уран сайхнаар єгvvлэхийн дон, уншигчийн сэтгэлийг илбэдэн татах хvслэн жинхэнэ реалист зохиолчийн эрийн цээнд хvрэхэд саад болсныг нурших юун. Yvнийг хэлэхийн учир бол хойч vеийн зохиолчдод сургамжтай байх болов уу гэснийх юм. Жараад оны эхээр бичсэн «Оготны нvхэндэх сувд» єгvvллэгээ би энэ тvvвэртээ оруулав. Уншигчид энэ єгvvллэгийг одоо хvртэл шохоорхдог юм. 
    Гэтэл энэ маань vнэндээ их л гэнэн зохиомол зvйл билээ. Бvр саявтар бичсэн «Сарны сонат» ч юм уу «Тал» зэрэг єгvvллэгт мєнєєх залуу насныхаа уянгад буцаж очих гээд гоёчилсон домогчилсон байдал илт байх юм.. Энэ маань нєгєє гол судсаа буюу жинхэнэ реалист бичлэгээ алдаж л байгаа хэрэг юм, Ингэхээр тэр гол судсаа алдахгvйн тулд жишээ нь «Ламбугайн нулимсыг» л байн байн санах хэрэгтэй болж байна. Єєрєєр хэлбэл vнэнээс бvv ухарч, дальдарч бай гэсэн vг юм. Би єгvvллэг бичсэн гучаад жилийнхээ   эцэст   vvнийг л   єєртєє   ХЭЛЖ байна.

    С.Э р д э н э

     

     

     

    ХУЛАН БИД ХОЁР

    Арван долоон нас ч дээ. Хєєрхий. зайлуул. Би тэгэхэд єєрийгєє эр хvнд тооцож явжээ. Гэтэл тэр зун ёстой шалчгар эр болохоо мэдсэн юм. Долдугаар сарын нэгэн єдєр би нутгийнхаа Чингис хаан болоод тvvний залуу гэргийн хамт сумынхаа наадамд очихоор эртлэн мордлоо. Гэр Чингис хаан гэдэг маань ердєє л шар Цамба юм шvv дээ. Би тvvнд ийм догшин сvртэй хоч єгсєн боловч хvнд хэлдэггvй байлаа. Хурдан морь уяхад нь би тvvнд туслалцсан юм. Тэгэхэд над шиг жулдрай амьтан салхин зээрд, цахилгаан хээр гэх мэт vлгэр домгийн нэртэй тэр сvрхий хєлєг морьдыг нь vдшийн чийг буусан хойно хээр аваачиж идээшлvvлэх, єглєє vvрээр чилээгий нь гаргах, єдєр услах зэрэг хар бор ажил хийхээс єєр ямар тус хvргэх билээ. 
    Шар Цамба гэгч гуч эргэм настай, ирвэсниих шиг жоотгор шар нvдтэй, буржгар хvрэн vстэй, дундуураа ховилтсон урт эрvvтэй бєгєєд майгавтар богинохон хєлєє бат гишгэж нударгаа vргэлж зангидаж явдаг хvн. Шар нvд нь урин зєєлєн харцтай байхыг би ер vзсэнгvй. Нусгай жаалууд бол тvvний харцнаас айж хулганан, мєрєє хавчиж, модон ємд ємссєн юм шиг хєдлєхгvй болно. Цамба адуу мал, алт мєнгєєр баян бєгєєд морь арилжих дон туссан хvн. Хавар ногоо цухуйнгуут хэдэн морь сайн ЭМЭЭЛ тохож, сайхан хувцас ємсєєд л хуй салхи мэт арилж єгнє. Тэгээд Хэрлэн Баян-Улаан, Гал шар бvр Дариганга хvртэл доншуучлаад ид зун болсон хойно сайн сайн морьдыг хатир жороо, єнгє зvсээр нь ижилсvvлж хєтлєєд, уулын бэлээр тоос татуулж уртын дуу уянгалуулсаар буцаж ирнэ. Шар Цамбын ид хав ийм л байлаа. Манай нутгийнхний зарим нь тvvнийг цагаан омогтой, хийморьтой, сайн эр гэх боловч олонх нь онгиргон сагсуу, олиггvй хvн гэлцдэг билээ. Харин би бол тvvнийг Чингис хаан шиг л хvн гэж бодно. Бид vvр цvvрээр ємнє зvг давхиж явлаа. Сумын тєв хvртэл хоёр єртєє газар, зам их бартаатай. Жирэмтийн даваа гэж нэг их даваа буй. Нар цухуйхын алдад Чингис Цагаан тохойн айлаар бууж дєрєє чангална гэж бид хоёрыг орхиод жилийж одов. Тэгэнгvvт би дотроо гэнэт баяртай боллоо. Арван долоон насанд, vгvй дээ л эр хvний vнэр орсон байх шvv дээ. Шар Цамбын эхнэрийг Хулан гэнэ. Хулан холын нутгаас хадамд ирсэн, сар шиг сайхан, салхи шиг тогтворгvй амьтан билээ. 
    Ахыгаа дагаж аймаг руу хоёр жил хэртэй яваад энэ хавар нутагтаа буцаж ирэхэд минь Шар Цамба ийм залуу сайхан эхнэр авсан байлаа. Цамба эхнэрээ vргэлж занчиж, vvр шєнєєр чарлуулж байдаг гэж манай нутгийнхан ярилцаж байлаа. Гэвч би тийнхvv чойжин буулгаж байхыг нь vзсэнгvй. 
    За тэгээд Чингис хаан бараа сураггvй болжээ. Би наадамд уралдуулахаар сойсон дєрвєн сайхан морий нь хєтлєєд Хулан хvvхний дэргэд цогиулж явлаа. Єглєєний сэрvvнд ээгсэн эргvvлээд Жирэмийн даваа даваарай гэж «хаан» бидэнд тушаасан юм. 
    Би Хулан хvvхнийг хулгай нvдээр шохоорхон харж ер бишийн баяр хєєртэй явав. Ингээд л давхиад байвал хаа ч хvрч болмоор санагдана. 
    Цэлмэг тэнгэрт нар мандаж, салхин ємнєєс сэрчигнэнхэд уулын энтээ сvvдэр тусаж байхад, єрнє уулын улбар туяа тусжээ. Нуга газрын шvvдэрт ногоо хєлд шир шир хийж, урдах зам дээрээс болжмор шувуу байн байн ниснэ. Хулан хvvхэн улаан савхин гутал ємсєж, жижигхэн хєлийнхєє єлмийг хотойлгож жийжvv дєрєє жийж , хєх торгон тэрлэгийнхээ хормойг євдєгнєєсєє дээш цугларуулж, торгон оймсны цаана туяарч байгаа чийрэг булчингаа чангахан ороогоод, боржигин хийцтэй эмээл дээр янзтайхан сууж, шар дурдан бvс эвлэгхэн ороосон нарийхан бэлхvvсээ жороо хvрнийхээ явдлын аясаар vл мэдэг нахилзуулан явна. 
    Магнай дээрээ сартай жороо хvрэн морь мєнгєн товруут хазаарынхаа амгайг соёондоо єлгєж хазаар даран тэмvvлэхэд vс нь илбvvршсэн тэгшхэн зоо нь vл мэдэг жирвэлзэхийг vзвэл аягатай ус тавьсан ч асгармааргvй, морь эзэн хоёрын энэ байдалд хєгжмийн хєг таарах мэт сэтгэлд маш тааламжтай. 
    Харин, миний ємссєн хувцас гэвэл, эмжээр нь сэмэрсэн ногоон жигvvн тэрлэг, євдєг дээрээ зууван нєхєєстэй цэрэг ємд, хугархай саравчтай хуучин муу малгай, унасан морь гэвэл, Чингис хааны адуун сvргийн адаг, ааш муутай алаг vрээ байлаа. 
    Хулан, уулын орой харж уянгат дуу аялж явснаа намайг нvднийхээ булангаар харж доогтойхон инээмсэглээд, 
    Сампил аа чи дуулаач гэхэд миний царай яах ийхийн завгvй улаа бутраатахлаа. Єнчин хvн дуулаач гэгчээр 6и тэрvvхэндээ л зэгсэн хоолойтой байжээ. Адуу малд явахдаа дуу аялж хадны цууриа чагнадаг євчтэй юмсан. Би сvvндээ цадсан тугал шиг хэлээ долоож, эхлээд тун онхио муутайгаар «Ар Хянган уулан дээр нь гараад харахад» гэдгийг дууллаа. Хулан намайг ингэж дуулна гэж огтхон ч санаагvй тул морио татаж сайхан алаг нvдээ тормолзуулан мишээв. Тэгэхээр нь би урам зориг орж, ухаан, хоолой хоёрынхоо чадлыг шавхаж харь хол явсан хайрт ганц охиноо мєрєєдсєн эхийн тухай дуулав. Тэгтэл Хулан ханцуйнаасаа алчуур гаргаж нулимсаа арчив шvv. Би амаа ангайсан хэвээрээ таг боллОО. Ингэж уярах юм гэж ер санасангvй. 
    Сампил аа дуулаач дээ гээд Хулан бvр мэгшин уйллаа. Гэвч миний дуулах сэхээ алга болжээ. Хулан нэлээд удаан уйлаад сая тайтгарч энэ удаа аятайхнаар хараад, 
    Сампил, чи ямар сайхан дуулдаг юм бэ гэхэд би аанай л ичиж улайлаа. 
    Даваан дээр гарах vес бага vд болжээ. Энэ хооронд Хулан бид хоёр бие биеэ овоо мэдэх болсон байлаа. Хулан бас надтай адил єнчин хvн юмсанжээ. Бид овооны дэргэд буулаа. Энэ єдєр аагим халуун боловч давааны єндєрт салхи сэрvvн бєгєєд шилмvvст ойн содон vнэр анхилж, тэртээ Дор хєх ногоон шугуй дундуур урсах Онон голын нугалаанууд гялалзан, мэлтэлзэн харагдав. 
    Хулан зулай даран ороож чихний тус зангидсан улаан пансан алчуураа авч махлаг цагаан гараараа магнайгаа илээд намайг ширтэж юу бодсныг бvv мэд нэг л донжтойхон инээмсэглэнэ. Энэ vед би Чингис хаан мєд бvv ирээсэй гэж бодож байсан тул байн байн зам руу харжээ. 
    Чи юугаа хараа вэ? гэж хvvхний гэнэт асуухад 
    Чингис... хэмээн санамсаргvй хэлж орхилоо. 
    Юу? гэж гайхан харахад нь би бvр бантаж орхиод 
    Аа тийм... Чингис... vгvй ээ ца.. ца.. гэж бувтнаад мангуу юм шиг маасайтал инээхэд Хулан улам гайхаж 
    Юун Чингис вэ? гээд нvдээ томоос том болголоо. 
    Би сая л нэг хэлээ татагчаан болж 
    Yгvй, Цамба гуай гvйцэж ирэх болоогvй юм аа гэв. Хулан бас л гайхсан хэвээрээ, 
    Тэгээд Чингис, Чингис гээд байдаг... гэхэд нь би одоо дvvрсэн хэрэг гэж бодоод, 
    Цамба гуай Чингис хаантай тєстэй шvv гэтэл 
    Юу гэнэ ээ? гээд гэдрэг унан хєхєрч 
    Yхсэн хойноо Чингис хаан бол. Чингис шиг баатар бол адаглаад эхнэрээ зодохгvй байхсан. Тэр чинь одоо ногоорч л яваа биз. Энэ шєнєдєє сум хvрч чадвал дээд заяа гээд санаа алдан ногоон дээр хажуулдан ил гарсан євдгєє хормойгоороо ороогоод, нэг ширхэг хялгана тасдан амандаа зууж ямархан нэг зvйлийг мєрєєдон санаашрах мэт нvдээ аньж байснаа аальгvйтэн инээж, 
    Намайг тат! гээд гараа єгєв. Тvvний гар зєєлхєн бєгєєд бvлээхэн байлаа. 
    Хулан тэр даруй мориндоо мордож, 
    Сампил аа эрчээрээ давхиад гол дээр очъё. Усны эрэг дээр их сайхан байгаа. Цамба мєд ирэхгvй, явъя! гэж хєгжилтэй хэлээд мориндоо ташуур єгч даваа руу жороолуулав. Би ч яаран мордож хойноос нь давхив. Сампил аа дуулаарай гэнэ. Би сэмэрхий ногоон тэрлэгнийхээ хормойг хийсгэнхэн, 
    - Эр ээ боруу харцагана нь vv-ээ 
    Жигvvрхэндээ хvчтэй ай хє алдрай мину эээ.. гээд л жирэмийн давааг жингэнэтэл дуулж явлаа. 
    Гол дээр хvрч ирэхэд нєгєє хурдан морьд маань хvртэл хєлєрчихсєн байв. 
    Хулан намайг хvн бараг явахаа больсон, хуучин гарам тийш дагуулж очив. Бид хоёр улиас бургас, мойл долоогоно хосолсон битvv шугуйн дунд бууж морьдоо уяад тухтайхан хvvрнэж суулаа... 
    Чухам юу гэгч болж байгааг би мэдэхээ байжээ. 
    Хулаан манай нутагт чам шиг сайхан хvvхэн байхгvй шvv. 
    Над бас єєр сайхан юм бий л дээ 
    Юу гэж? 
    Яагаав. Сэтгэл байна. 
    Тэгээд жаргалтай амьдарч... 
    Чи бод л доо. Би хvний эрхэнд байна. Зовлонгоо нуухыг л бодох юм. Хvн намайг жаргалдаа ташуурсан амьтан гэж боддог. 
    Хулаан, чи ингэж амьдрах ёсгvй, салаад яв! Чамайг сvрдvvлдэг байхгvй юу. Хаяад явчихвал чинь яаж ч чадахгvй. 
    Сампил аа, чам шиг хvнтэйсэн бол... чи даанч ичимтгий юм даа. Намайг vнс л дээ... 
    Бидний хажуу дахь бургасны мєчир дээр ирж суусан бяцхан бор бялзуухай «эд ер нь яаж байна» гэсэн байртай ТОЛГОЙГОО гилжийлгэн шил сувс шиг єчvvхэн нvдээ эргэлдvvлнэ. 
    Хулан гараа дэрлэж нvдээ аниад, 
    Намар чиний аймаг орсон хойно би Цамбаас салаад бас аймаг орно. Ажил хийвэл амьдарна шvv дээ. Би оёдолчин, vгvй дээ цэвэрлэгч хийж дєнгєх байлгvй. Тийм ээ Сампил аа? 
    Тийм ээ. Би бол тракторчин юм уу жолооч болох санаатай! Хулаан! Энэ шувуу ямар хєєрхєн нvдтэй юм бэ? 
    Шинэ гармын замд орох vед нэгэнт орой болсон байлаа. Гэвч бид Чингис хаан нєгєє цагаан тохойдоо л ногоорч яваа гэж ажиг сэжиг ч vгvй явлаа. Хичнээн баяр жаргалтай явсан гэж санана. Хулан миний мєрийг тvшин мишээж, би эр бор харцага аялан мишээж, оройн наран уулын толгой дээр мишээнэ. 
    Бид хоёрын урдаас ямар нэг хvн улаан тоос татуулан давхиж айсуй. Хулан гэнэт морио татаж тэр хvний зvг тvгшvvртэйгээр ширтээд, Би ч дорхиноо 
    Цамба ирж явна гэж шивэгнэв. Би ч дорхиноо шалчийж орхилоо Зvрх маань амаараа гарах нь ээ 
    Хаанаас даа энэ чинь сумаас нааш ирж яваа хvн байна. 
    Мєєн мєн яах аргагvй мєн.Бидний тэнд байх хооронд сум орж дээ 
    - Одоо яах вэ 
    - Харин ээ Гол дээр бууж морьдоо амраасан гэхээс 
    - Ийм удаан уу 
    Харин нь ээ... 
    Догшин Чингис хаан ч юу юугvй хvрээд ирлээ. Тэр бид хоёрт тулж морио татаад ирвэснй шар нvдээрээ муухай харлаа. Энгэр заам нь задгай, царай нь хєєнгє эмээл дээрээ хажуулдан бvдvvн тэнзэн ташуураа морин дэл дээр хєндєлдvvлэн барьжээ. 
    Чи сумаас ирэв vv гэж Хулан их л тулгамдан асуухад Цамба шvдээ тачигнатал хавираад, амаа муруйлган 
    - Сумаас гэнэ шvv. Энэ зулбадастайгаа шугуй дотор хэвтэж байхад чинь... 
    Битгий дэмийр чи... 
    Дуу! гэж Цамба муухай хашгираад над руу дайрч яах ийхийн завгvй морин дээрээс минь хуу татаж орхиод 
    -Муу новш хvний морь унаад бас эхнэрий нь... 
    Цамбаа! Чи ямар жигтэйхэн амьтан бэ! гэж Хулан уйлагнан хашгирав. 
    Цамба галзуурсан юм шиг шар нvдээ эргэлдvvлэн шvдээ ярзайлгаж 
    - Дуу, наана чинь нам цохино шvv гэж орилоод цулбууры нь шvvрэн авч морийг нь ташуурдав. 
    Би бууна. Би vхсэн ч чамтай явахгvй гэж Хулан хорсон уйлахад 
    Чи тэг .Харин би цаадах нусгай жаалыг чинь нэг л цохино шvv гэж Цамба бороохой мэт бvдvvн ташуураа далайн над руу давшлахад 
    Цамбаа, болиоч! Хулан гараас нь зуурав. Би гэдэг хvн ухаан балартах шахам, газар зоосон гадас шиг хєдлєлгvй зогсож байжээ. Цамба vсрэн бууж морьдоо Хулангийн морины хvзvvнээс холбоод мєн л харайн мордож, Хулангийн цулбуурыг шvvрч аваад, морьдоо хайр найргvй ташуурдан давхив. Миний ємнє улаан тоос манарч, хєєрхий Хулангийн хорсон уйлах чимээ тасарлаа. Би зам дээр явган хаягдсанаа сая ухаарч Цамбын хойноос гар зангидан, 
    Би чамаас хариугаа авна даа. Заавал авна! Хулан ч чамайг хаяна. Yзээрэй, муу нохой! 'Хулан чамайг заавал хаяна! гэж нулимсаа арчиж нусаа татсаар хоцорч билээ.

     

     

    ХУЛАН ЦАМБА ХОЁР

    Тvрvvчийн цаснаар би нутагтаа очсон байв. Муу нэртэй мичин жилийг дагаж халуун намраар их цас орон хvйтэрчээ. Гэвч Онон голын шугуйд навч унаж гvйцээгvй цасан дунд улаа бутран байв. Би амралтаар яваа ажилгvй бєгєєд яаралгvй хvн болохоор сумын тєвєєс хэдэнтээ єртєє алслан айл амьтнаар хэсvvчилж гєрєєчдийг дагалдан уул хєвчєєр тэнэж «Унасан газар, угаасан усандаа» хvрч, хvйсийг минь булсан тоонотоо хvртэл vзээд буцах замдаа цас оруулав. Би Жирмийн даваа уруудан галигуулж энэ их цасанд хvн мал цочирдон бас л зуд турхан болох нь уу гэж эмээж байгаа болон ер нь байгаль хачин хувирч байгаа тухай бодож явлаа. Хорин хэдэн жилийн ємнє энэ даваагаар Хулан хvvхэнтэй даваад шар Цамбад хардагдаж морин дээрээсээ хуу татуулж явсныг санахад цаг гэдэг их амархан явжээ. Шар Цамба, Хулан хоёрын аж амьдралын тухай хааяа сонсохоос биш нvvр ч учралгvй єдий хvрлээ. Их л баян тарган айл болсон гэдэг. Хуланг бага залуугаасаа мал гэрийн их ажилтай зууралдсаар байгаад яагаа ч vгvй эрт хагдарч, урьдьн гоо сайхнаас нь юу vлдсэнийг мэдэхэд бэрх болсон гэлцдэг. Хуланг одоо нэг харах юмсан гэж бодож явлаа. Шар Цамба Чингис хаантай тєсєєтэй санагдаж байсан аль тэртээ хорин хэдэн жилийн ємнє Хулан бид хоерын хэлэлцэж байсан, хvсэн мєрєєдєж байсан юм ёсоороо болсон юм байхгvй боловч Цамбад хор хєдєлснєєс болоод би харин овоо эр хvн шиг зориг шийдэмгий болсон ч байж болох юм. Юу ч л гэсэн одоо би тvvний єєдєєс эгц харж хэрэлдэх хэлэлцэх алийг нь ч vзvvлж чадахаар болжээ. Харин зориг дутаж Цамбын хvлээсэнд vлдсэн Хулан одоо ямар болсон зургийг тааж болохоор байв. Би энэ мэтийн юм бодож явахдаа мєн энэ Жирмийн даваанд Хулантай уулзах юм гэж санасан ч vгvй. Гэвч ямар нэг далдын хvчин тусалсан юм шиг, санаж явсан юм гэнэт бvтчих ёс бий. Ер нь аль дєчєєд жилийн ємнє хvйсийг минь булж дарсан элгэн улаан чулууг ч олж vзнэ гэж санаагvй яваад л олж vзсэн. 
    Тvрvvн давааны оройд гарч ирээд тээр дор нэг цагаан нохой дагуулсан морин тэрэгтэй хvн доошилж яваа харагдсан юм. Гvйцээд очтол Хулан байв. Намайг таних ч биш, vгvй ч биш байгаа бололтой. Уруу нь боосон алчуураа магнай руугаа дарсхийгээд намайг гайхан харснаа, 
    Хvvе Сампил, хаанаас ийм сонин хvн гараад ирэв гэж баярлах цочих зэрэгцэн хэлэв. Толилзож, гялалзаж байдаг асан магнай нь vрчлээтэй єнгє алдаж , ярс ярс хийсэн тэгш цагаан шvдийг нь хэдэн алтан шvд орложээ. Ганцхан нvд нь хуучин янзаараа, урьдын цог залиа, гоо сайхан хvн байсан гэдгээ тавихгvйг хичээсээр явдгийг нь илтгэж байв. Гэлээ гээд Хулан надад тун ч дотно сайхан санагдав. Залуудаа ямар байсныг нь би даанч сайн мэднэ. Ядуу айлын охин баян айлын бэр болоод жаргал зовлонгийн алийг мэдэхгvй явсан хэрэг биз ээ. Баяр наадмаар жороо морь унаж, торгон дээл ємсєнє гэдэг идэр сайхан явах цагт бас ч сэтгэл хорогдуулдаг эд шvv дээ. Хулан ялдам намуухан хvн явсаар байгаад амьдралын хvлээснээс гарч чадалгvй энэ болжээ. Би ч тэгэхэд хэтэрхий гэнэн балчир явсан. Арван долоохон нас юу байхав дээ. Эр бие гvйцсэнсэн бол Хуланг єєр замаар дагуулж болох байсан биз. 
    Хулан над амьдрал байдлаа ярьж явав. Дахиад л цас орох янзтай тэнгэр бvvдийж, Онон гол хар тугалга мэт хvйтэн царцанга єнгєєр мэлрэн урсана. 
    Цамба хэдэн хvнтэй хамсраад анд явсан. Манайх нэг л олон нохойтой баахан бvдvvн шартай айл, Яая гэхэв дээ. Ингэсээр насныхаа танагийг барлаа. 
    -Танайх нэгдэлд ороогvй юм гэж vv 
    -Yгvй Цамба модны артельд агуулахын нярав хийдэг юм. 
    - Албан хаагч. Тэгээд юун олон нохойтой шар vхэртэй яасан их завтай хvн бэ дээ 
    -Тиймээ. Миний л толгой дээр хамаг юм бууна. Шарнуудаа мал цєєнтєй айлууд тарааж харуулдаг. Би хєлсийг нь хувааж єгєєд ирлээ. Хєрєнгєє нууж байгаа нь тэр. Банкинд байгаа мєнгєє надаас ч нуудаг юм. 
    Хулангийн энэ vг гайхаш тєрvvллээ.Єчнєєн жил айл болж амьдарсан хvний тухай биш хєндлєнгийн хvний тухай ярьж баигаа юм шиг байлаа.Єєрєє бол хvний хань биш ямар хань харин зvгээр нэг цагаачлагчийн маягаар ямарч сэтгэл гомдолгvйгээр ярив. 
    Би бєєн хар гунигт автагдлаа. 
    _ Хулаан! гэж би харуусаж бухимдсандаа уйлмаар болж буруу харав. Би биеэ овоо авч чвсан эр хvн болохоор Хулантай бараг л vе мултарсан юм шиг ажээ. Тэгээд нэрээр нь дуудах нэг л зовлонтой .Би биеэ барьж чадсангvй 
    -Хулаан! Тээр жил чи бид хоёрын энэ Ононд юу ярьж яаж явлаа даа. Санаж байна уу гэхэд 
    - Тийм ээ. Одоогийнх шиг иймгvй залуухан явсан.Чи чиг бvр хvvхдээрээ байсан биш vv гээд муухан инээв . 
    Чингис хаанд мориноосоо хуу татуулаад уйлж байсан юм чинь ямар эр хvн байхав дээ гэхэд, 
    Гэхдээ л чи моринд гарамгай байсан даа гээд инээлээ. Залуугийнхаасаа ялгаагvй цэв цээлхэн дуугаар инээхэд нь цасанд даруулсан ой мод хvртэл цууриатаад явчих шиг боллоо.Гэтэл ой мод хvн инээх байтугай буу тавьсан ч цууриалмааргvй єдєр шvv дээ. Хулангнийн инээхэд миний дотор онгойж, хvйт нойтонд ширвэгдэж зvдэрсэн морины минь нvд нь сэргэж чих нь сортолзоод ирлээ. Гунигтай хvн давхидаггvй харин инээж наадаж яваа хvн давхидаг гэдгийг адгуус хvртэл мэднэ.Ингэж энэ тэрхнийг ярьсаар яваад гэрт нь хvрч ирлээ. Тэднийх сумын тєвийн захад хашаа байшинтай бєгєєд том цагаан гэрээ дулаалж орсон байв. Хоймортоо хэдэн эрээн авдартай , их л чєлєєтэй нойрсох дуртай хvн бодож хийсэн болов уу гэмээр аль цагийн хоёр их тємєр ортой, хивс ширдэг битvv дэвссэн айл юм. Хулангийн гоо vзэсгэлэн залуу нас , сайхан юм хvсэн тэмvvлэх сэтгэл нь тэр эрээн авдаруудад vvрд цоожлогдсон мэт санагдлаа. 
    Хулан над хоол хийж шимийн архи аягалж єгєв. Хоёр гурван тагш халуун архи уугаад зориг орж Чингис хаан хэмээх шар Цамба гуай маань ангаас бууж ирвэл яасхийж уулзах билээ? гэж бодож суусан би урьдынхтайгаа адил сvр бадруулаад байвал нь «Хойш бай! Айлаар нуусан хэдэн бvдvvн шарынхаа махыг идээд л аниргvй хэвт!» гэж зад агсамнамаар байв. 
    Цамба гуай наадамд морь уядаг хэвээрээ юу? гэхэд, 
    Бvр байсан. Биеэ сайрхаж явдаг хєг нь єнгєрсєн юм чинь гэж Хулан хэлэв. Юм гэдэг ингэж л хувирдаг хойно доо. Уян догшин хоёр, сайхан муухай хоёр бие биедээ харшилж явсаар сvvлдээ хэн хэнтэйгээ тэмцэх хvчээ алдаж байгаа нь энэ. Ингээд л амьдрал дуусна. Авдартаа алт мєнгє, гаднаа мал хєрєнгє хурааж, нууж дарсаар байгаад л хорвоог барна» гэж би бодож суулаа. єнгєрчээ єнгєрч гэж санаа алдтал, 
    Сампил аа чи багадаа сайхан дуулдаг сан. Дуулаач дээ гэж Хулан гуйв. Би багаасаа дуртай «Эр бор харцагаа» аяллаа. 
    Эр бор харцага нь жигvvрхэндээ хvчтэй дээ 
    Идэр залуу насандаа даанч ажнангvй явлаа даа» гээд дуулахад минь Хулан доошоо харж нулимсаа арчиж суув. 
    Гэтэл гадаа нохой шуугилдав. Хулан аяганд архи дvvргээд, 
    Цамба ирлээ гэж тоомжиргvй хэлэв. Залуу байхдаа «Цамба ирэв» гээд зvгээр сууж байдаггvйсэн. Омогтой сvртэй хvний эхнэр болоод айж тvгшиж явахад нь аятайхан ч байдаг юм сан уу. Эрдээ зодуулахгvй бол санаа нь амардаггvй, хvчгэрхэг мангар хvнд дуртай хvvхнvvд ч байдаг... Цусаар тээглэ! Би ер нь агсан тавихад бэлэн болоод байлаа. Гэрийн хаалга нээгдэж эхлээд гурван цагаан нохой хэл амаа долоосоор орж ирэв. Хойноос нь Цамба орж нохдоо хєєж гаргаад мэндлэв. Намайг ер таньсангvй. Одоо Чингисийн дvрийг санагдуулах юм юу ч алга. Ердєє л нэг тарган шар євгєн «Ямар гайтай цас гээч вэ. Уул хєвчид явахын арга алга. Зуд болдгоо боллоо. Арай чvv гэж ганц мэгж алаад...» гэж vглэсээр буу сумаа єлгєв. Адаглаад тvvнд агсан тавихын ч хэрэг алга болжээ. 
    Хулан намайг vдэж мордуулав. Уяан дээр би тvvний гарыг бариад, 
    Баяртай гэхэд, 
    Буцахаасаа нааш манайхаар яваарай л даа 
    Би за ч гэсэнгvй, vгvй ч гэсэнгvй мордож давхилаа.

     

     

    ХУЛАН БИД ХОЁР
    Гучин жилийн дараа

    Би сумын зочид буудалд нар хєєртєл унтаад сэрлээ. Нээлттэй цонхоор Онон голын зvгээс цэнгэг усны vнэртэй сэрvvхэн салхи сэвэлзээд, гудамжаар хvvхдvvд шуугилдан наадаж байв. Зочид буудлын «люкс» єрєєний хvрэн модон орны цагаан даавуунаас угаалгын нунтаг анхилан, харин жинтvvнээс нь євсний vнэр vнэртэнэ. Орны хажуугийн явган ширээн дээр халуун савтай цай, мойлтой хурууд цєцгий зэргийг авчирч тавьсан нь буудлынхан намайг их л анхаарсны тэмдэг. Ер нь ч манайхан сонины ажилтнуудыг баахан ойшоож, тал засдаг зантай. Yvнд муу нь юу байх вэ. Тэгээд бас єчнєєн жил тєрсєн нутагтаа ирээгvй намайг єєриймсєх нь аргагvй биз. Арван хэдэн жилийн ємнє нэг ирснээс хойш яагаад ч юм бэ аян тал тааралгvй тойрсоор одоо хvрчээ. Насжихаар нутаг санагдана гэдэг нь vнэн юм. Бас сvvлийн гурав дєрвєн жил тєрсєн нутгийнхаа уул усыг зvvдэлдэг, багынхаа явдлыг зvрх шимширтэл дурсан санадаг болжээ. Хvний жаргалын дээд бага насны дуртгалд байдаг гэж Достоевский ч билvv хэн нэгний хэлсэн бий. Хотын хєл vймээнээс уйдаж бухимдаад ч тэр биш ердєє л насны нар хэвийж, тєрсєн газраа санагалзах болсных биз. Тэгээд л амралтаараа зориуд ирсэн минь энэ. Нутагтаа гэхийн бас нэг учир бол тэртээ гучаад жилийн ємнєєс сэтгэл зvрхэнд минь уяатай явдаг нэг хvн бий. Тэр бол Хулан юм. Хуланг сvvлийн удаа харснаас хойш арваад жил єнгєрчээ. Хэдэн жилийн ємнє шар Цамба нас барж, Хулан бэлэвсэрснийг сонсоод хань бvл муутай яаж шvv амьдарч байдаг бол гэж хааяахан бодно. Хуланг багын минь амраг шvv дээ гэж бодоход сэтгэлийг нэг л яруу сайхны униар будан бvрхээд ирнэ. Багын амраг гэдэг хэлэхэд яруухан агаад vнэхээр л ямар нэг алс холын униар будан дундаас гэрэлтсэн дvр зураг, намуухан цууриатах аялгуу эгшиг шиг болжээ. Хуланг бэлэвсэрлээ гээд хань болж очих нас, боломж аль хэдийн єнгєрсєн гэлээ ч царайгий нь харж идэр залуугийн явдлаа дурсвал санаа ихэд тэгшрэн, гуниг ганцаардлаас ангижрах мэт санагдана. Тэгээд ч анхны хайрын дуртгалд хожмын амьдралын єлзий учрал алдаа эндэгдэл, хясал гачаал аль бvхний эх vvсвэр нь хадгалагдах ажээ. 
    БИ єрєєний дун цагаан адар ширтэж тамхи сорон, энэ мэтийг бодолхийлэн хэвттэл хэн нэг хvн хаалга аяархан тогшив. 
    За хvvхээ! гэхэд хаалга алгуурхан нээгдэж, онгосхийсэн ногоон торгон дээлтэй єндєр бор охин гирэвшсээр орж ирээд 
    Ах гуай таны морь бэлэн боллоо гэв. Би гайхан 
    Миний морь гэнээ? Би чинь мод унасан... гэтэл охин инээмсэглээд 
    Ээж танд морь явуулсан юм. 
    Ээж чинь хэн бэ 
    Хулан 
    Хулан гэнээ гээд босон харайтал охин нэг зурвас єгєєд ичсэн юм шиг бушуухан гарлаа. Сурагч дэвтрийн тал хуудсан дээр «Сампил сайн явж байна уу? Уржигдар ирснийг чинь дуулсан . Би охиноороо морь явуулав. Чи vдийн алдад гол дээр очоорой. Нєгєє газраа мартаагvй биз дээ. Би тэнд очоод хvлээж байна» гэж их л хичээнгvйлэн бичжээ. Ээ тэнгэр минь! гэж би дуу алдлаа. Хулан намайг мартаагvй юм байна. Тэртээ гучин жилийн ємнє Ононгийн гарман дээр єдєржин саатаж халуун янаг vгээ хэлэлцэн, холын явдлыг мєрєєдєж сууснаа мартаагvйд одоо намайг зvгээр л гэрээр нь ороод єнгєрvvзэй гэсэн шиг тэр газраа уулзаж багын явдлаа дурсая гэжээ. 
    Яаран хувцаслаад буудлаас гарахад нарийн борлог морь хашааны шонгоос уяатай хазаар даран байв. Хуучин боловч сайхан эмээл тохоостой. Хулангийн эмээл яг мєн. Боржгин хийцийн намхавтар бvvрэгтэй, уужим суудалтай, элэгдэж шарласан ясан хяртай, угалз нь холцорсон ногоон ширэн гєлємтэй энэ эмээл даанчиг танил ажээ. Юм гэдэг хачин. Гучин жилийн ємнє Хулангийн гоёлын энэ эмээл шив шинэхэн байсан. Нэг эмээлийг хvн гучин жил тохож явдаг байнам. Гэвч эд эзэн хоёр элэгджээ гэж санагдсангvй. Єчнєєн цаг улиран єнгєрсєн атал бvх юм хуучин хэвээрээ, бат бэх юм шиг. Идэр залуу насандаа эргэж очиход саад болох юм байхгvйгээр барахгvй, юуг ч єршєєлгvй элээн одогч цаг хугацааг тvр зуурхан ч гэлээ хумин орхиход энэ хуучин эмээлийг таних тєдийхнєєр болдог ажаам. Тийнхvv бие сэтгэл ихэд хєнгєрєн мордож давхисаар Ононгийн гарам дээр ирэв. 
    Онон минь! Багын амраг шиг сайхныг яана. Онон хааяа нэгхэн ч гэсэн уулзан учрах болзоотой юм шиг билээ. Гоо vзэсгэлэнгээр тєдийгvй ямар нэг амь амьсгаагаар сэтгэл зvрхэн дундуур мэлмэрэнхэн урсаж, гуниг ганцаардлын цагт тайтгарлын зєєлєн уянга vvсгэн «Хvний хvv чи санаж сарвайх уул устай шvv» гэж шивнэн байдаг. Онон найман сарын нэл ногоон шугуй дундуураа цэлмэг тэнгэр, нартай сvлэлдэн урсаж, намуухнаар харгилна. Бидний багад нааш цаашаа зорчигсод тасардаггvй байсан гарам одоо эль хуль, морь малын мєр бараг байхгvй харин хоёр тал нь машин тракторт сэндийлэгджээ. Ийнхvv голын гарам хvртэл энэ цагийн ул мєр гарсан нь энэ бєгєєд гучин жилийн ємнє Хулан бид хоёр шар Цамбын хурдан морьдыг хєтлєєд энэ гарам дээр саатан нааш цааш тасралтгvй сvлжих наадамчдын замаас зайдуу газар эрж байж билээ. Одоо би тэр газраа эндvvрсэнгvй. Гол гараад таамгаар чиг авч, монос бургас сvлжин хvрч ирэхэд Хулан анхны болзоонд урьтаж ирсэн охин шиг ичингvйрэн 
    Чи бvр андуурахгvй ирлээ шvv гээд алгандаа тvvсэн хэдэн том мойл сарвайж 
    Мойл ид гэснээ юунд ч юм буруу харав. Би мойлноос амандаа хийгээд гарыг нь барьж 
    Чи минь сайн уу даа? гэхэд Хулан, 
    Сайн гээд наашаа харлаа. Тvvний тунгалаг бор нvдэнд vл мэдэгхэн нулимс гvйлгэнэжээ. Хулан нугалаас нь арилаагvй хєх торгон дээл дээр нарийхан ногоон дурдан бvс ороож, vзvvрийг нь ташаандаа зангидан, хуучин маягийн сийрсэн бvрх ємссєн нь залуугийнх нь дvрийг санагдуулна. Тэр жилийн наадамд ємсєж явсантай ав адилхан улаан савхи, торгон оймстойгий нь би ажиглав. Гучин жил єнгєрєєгvй гэж vv? Залуу насандаа эргэж очих ийм амархан юм гэж vv? Мойлны исгэлэндvv сайхан vнэр шувуудын жиргээ, Ононгийн харгилах дуун цєм хэв хэвээрээ. Хулан гэрэл ойлгосон тас хар vстэйсэн. Тэр vсээ магнайгаа даруулсхийн самнаж, алчуур зангидаж явдаг сан. Тэр жилийн наадмаар улаан дурдан алчуур зангидаж явсныг нь би тодхон санав. Одоо харин ийм хуучин маягийн бvрх ємссєн нь илvv зохимжтой. Нvдний нь булангаар vрчлээ суусан нь ч аргагvй. Санчигны нь vс буурал биш гэлээ ч шаргалдуу єнгєтэй. Арваад жилийн ємнє сvvлийн удаа уулзахад ийм толиотой биш харагдсан. Цамбаас хойш засарчихаа юу даа гэлтэй. Шар Цамба нас бараад таван жил болжээ. Хулан тавь шvvрч яваа авгай гэхэд бие цогцос уян чилгэр янзаараа. Бид залуу насандаа vнэхээр эргэн ирчихжээ. Гэтэл зvрхийг ямар нэг харуусал гэмшил базлаад байв. Хулан одоо манан дунд орхигдсон хvслэн, тєрсєн нутаг, бага залуу насыг минь санагдуулах л хvн юм биз. Тийм дээ... Эрт єнгєрсєн цаг... 
    Хулан бид хоёр морьдынхоо эмээлийг авч шvvдэр нь гvйцэд хатаагvй сахлаг ногоон дунд суулаа. Хулан малгайгаа авч, шаргалдуу єнгєтэй vсээ зуны саалинд зєєлєрсєн цагаан гараараа илбээд, 
    Би чамайг ирэхгvй явчих юм биш биз гэж айгаад охиноо явуулсан. Ингэж уулзъя гэх юм гэж чи санаагvй биз дээ? гэхэд 
    Санаагvй шvv. Єнєє танайхаар очъё гэж бодож байсан гэж vнэнээ хэллээ. 
    Миний єргємєл ганц охин шvv дээ тэр чинь. Аль хэдийн айл болчихсон. Нэг хvvтэй. 
    Сайхан охин байна лээ. Чамайг ачтай болгож дээ. 
    Тиймээ. Хєєрхєн хvv бий. Миний ёстой амин сvнс дээ. 
    Чи тэгээд євгєнєєсєє хойш дажгvй биз дээ? 
    Яах вэ. Цамбаас хойш ганцаардах єдєр бишгvй л таарсан. Эр хvний гар дутаад хэцvv байдаг юм байна. Цамба хичнээн зоргоороо ч гэлээ юманд хvрэхдээ хатуухан гартай эр хvн. Би тэр гарын дор насаа єнгєрєєсєн ч одоо vгvйлээд байх юм. Яах вэ дээ, бvсгvй хvний заяа гээд Хулан хоолойгоо чичрvvлэн, євс тасдаж доош харав. Бид нэг хэсэг дуугvй суулаа. Ононгийн шугуйн том том хэдгэнvvд дvнгэнэлдэн, морьд маань 
    бургасанд Шурган дэвхцэхэд, боловсорч гvйцсэн мойл хааяа нэг подхийн унаж, шугуйн сиймхийгээр нэвтрэх сэвшээ салхин цэцэг жимсээр анхилах нь дотор уужрам. Хулан ч тайтгарч уртаар санаа алдаад гар сунган миний буурал vсийг илбээд, 
    Сампил минь дээ... гэв. 
    Тэр жилийн наадам... Чи бид хоер яг энд морьдоо уяад холын юмыг мєрєєдєж байсан. Би дєнгєж арван долоотой жулдрай хvv байжээ. Тэр єдєр би чиний ямар байсныг одоо хvртэл... 
    Сэтгэл гэнэтхэн уяраад би нулимсаа барьж чадсангvй. Хулан бvснийхээ vзvvрээр нvдийг минь арчаад гvйцэд боловсорсон мойл шиг хvрэн бор нvдээрээ хайрлан ширтэв. Бид хоёр нvд нvднийхээ гэрлийг мєнхєд ШИНГЭэж авах гэсэн юм шиг хараагаа удтал уулзуулав. Хулангийн нарийн vрчлээстэй гоолиг хvзvvнээс мєн цэцэг жимс анхилах мэт зєєлєн дулаан оргиж, гvрээний нь судас булгилан ахуйд царай нь улаа бутран, насны vрчлээс тэнийн тэнийсээр, нvд нь гэрэлтэн гэрэлтсээр тэртээ гучин жилийн ємнєх Хулан болон хувиран мишилзэв. Би тvvний хvзvvгээр тэврээд нvдээ аних, зvрх нь булиглахыг чагнаархан байлаа. 
    Тийн байтал голын гарам дээр хvvхдvvд шуугилдан ус гатлах гэж байгаа бололтой хэн нэг хvн 
    Бие биеэсээ бариад бэх суугаарай. Усанд унан балаг тарив аа гэж зандрах сонсдов. 
    Хvvхдvvдийн цангинах дуунд Ононгийн бєглvv шугуй тэр аяараа найган нахирч, шувууд дуу дуугаа авалцан жиргээд Хулан бид хоёр ч ийнхvv хvн амьтнаас нуугдаж байж боломгvй болчихлоо. Хулан яаран босоод: 
    Даш ЄВГЄН хvvхдvvдэд мойл тvvлгэнэ гэсэн юм. Миний амин сvнс хамт яваа. Сампилыг минь хараарай. 
    гэхэд, 
    Сампил гэнээ! гэж би гайхав. 
    Тиймээ. Ач хvvдээ би чиний нэрийг єгсєн юм. Миний хоолойд бас нэг бєєн хар юм тээглэчихэв. «Ямархан жигтэй хорвоо билээ дээ. Багын амрагийнхаа vр ачид нэрээ єгєх ховорхон хайр шан бус уу. Хvнийг хайрлан, єссєн тєрсєн уул усаа санагалзан явдгийн минь хайр шан энэ бусуу?» Хулан бид хоёр яаран мордоод, хvvхдvvдийн замыг тосохоор холуур даялан явлаа. Шугуй дундаас шууд гарч явахаас зовнин, тохойгоор зам нийлсэн хоёр болж яваа маань тэр, Ай хєєрхий зайлуул! 
    Хулан уруулаа зууж нvдээ онийлгоод ямар нэг юм бодолхийлэн явснаа, 
    Сампил минь ингээд єнгєрдєг хорвоог яана гэх вэ дээ гээд уртаар санаа алдлаа. 
    Ононгийн гарам дээр галуу нугас чуулсан мэт хvvхдvvд шуугилдан, цээл цолгион дуу нь уул усыг дамжин цууриатаж найман сарын наранд умбасан газар дэлхий онон мєрний ЗЄЄЛЄН харгиагаар холын явдал, хожмын хэргийг хvvрнэн шивнэж байлаа.

     

     

    МАЛЫН ХЄЛИЙН ТООС

    Найман сар дундаа орж ногооны vзvvр vл мэдэгхэн модширч, хєх номин тэнгэр газраас улам холдсон мэт уужимхан нэлийж салхи сэрvvхэн vлээх болжээ. Байгаль ертєнцийн хишиг бvрдэж малчин ардын гэр хотлоор идээ цагаа дэлгэрсэн энэ сайхан улирлын нэгэн сайхан єглєє билээ. 
    Ємнє уулсын бэл улаан шаргал элсэн манхантай умар улсын бэл униарт ногоон дэнжтэй, Хангай голыг заагласан алдар цуут Борогчингийн хєндийн уужим дахь борхон гэрийн эзэгтэй гуч эргэм насны єндєр бор бvсгvй намхан зуухан дээрх тос дааварласан ширмэн тогооноос хуруу зузаан єрєм хаман авч шар модон тавагт байгаа алгын чинээн хоёр цагаан хурууд дээр ижилхэн хувааж тавив. Хоймрын орон дээр хурган дээлийн дороос нэг сайртай бор хєлєє, нєгєєдєх нь цээжин биеэ ил гарган унтаж байгаа балчир хоёр хvvдээ хувь ТАВЬЖ байгаа нь энэ. Гэрийн зvvн хаяанд хямдхан бvтээлгээр цэвэрхэн зассан эзэгтэйн ор, тvvнээс доохно эцэг овгийн утаат эрэгнэг, баруун хаяанд нь эрээн авдар, тvvнээс доохно эмээл хазаар, хувин сав тэргvvтэн байна. Гэрийн эзэгтэй саалийн хувин авч гадагш гарахад єглєєний сааль хvлээсэн vнээ тугал мєєрєлдєн угтав. Зvvн нуурын галуу нугас нарнаар наргин ганганалдаж хємvл танын тааламжит vнэрээр агаар салхи анхилж хvн бvл сайтай саахалт айлын их бага гэр, тэрэг тэмээ, хонь мал хvлээн авагчийн хvнгэнэх дуу энэ бvхэн єєрийн нь дорой буурайг сануулах мэт болно. 
    Ийнхvv бvсгvйн сэтгэл догдолсон нь сvvлийн хэдэн єдєр нэгэн учралыг хvлээснийх билээ. Найртай тансаг найман сарын эхэн vеэр баруунаас хvрэлцэн ирэх тууварчдын манлайд учралт хvн нь буух ёстой байлаа. Тэгээд єнгєрсєн хэдэн єдєр Борогчингийн хєндий урд уулын ар, хойт уулын энгэрийг туж харуулдсаар байв. Энэ удаа ч гэрээс гарангуут мєрєєдєлт зvгийн энгэр дэнжийг ажиглатал хэдэн суурь хонь, vхэр цайран багширч тууварчдын гэр майхны ундуй сундуй vзэгдэв. Энэ бvхнийг харангуут бvсгvйн хацар дээрх тарлан сэвх хvртэл туяаран шингэрч, уйтгарлаг, бодлогошронгуй нvд нь энэ єглєєний тэнгэр мэт мишилзэн цэлмэв. Тийн гvйхээрээ явж хэдэн vнээгээ хагас дутуу саагаад хvvхдийнхээ нvvр гарыг угааж, цэвэр хувцас ємсгєєд, гэр бараагаа янзалж идээ будаагаа зэхээд гарах орох тоолондоо тууварчдын буусан зvг ширтэн харан байтал vдийн алдад тэндээс наашилж яваа хєтєлгєє морьтой хvн vзэгдэв. Бvсгvй хоёр хvvгээ гадуур тогло гэж гаргаад гэрийнхээ хаяаг сєхєж ханын нvдээр зам ширтэж байв. Удсангvй ижилхэн хул морьтой, хурц ногоон єнгийн дээлээ сугалдаргалж цагаан цамцны ханцуйг шамласан хvн гарч ирэхэд Балбар мєн болохыг даруй таньж нэг мэдэхнээ угтаж гарсан байв. Балбар уяан дээр тайвуухан бууж хоёр загалаа уяад хойш урагшаа холыг харж хоолой засаад, ногоон саарьтай ээтэн гутлаараа нунтаг хєх шороон дээр хол хол мєр гаргасаар хvрч ирээд, 
    За Чанцаал сайн зусаж байна уу? гэж намрын шим шvлт хурсан хvдэр хvрэн царайндаа тєвшин инээмсэглэл тодруулж дєшин цагаан шvдээ яралзуулан урт аяны, нарыг шингээж, салхийг сєрсєн хvрэн ягаан цээжээ ханхалзуулан зогсов, Чанцал сэтгэлийг булаасан сайхан эрийн жавхлангийн ємнє бишvvрхэх баясах хослон байж бvсгvйн зангаар гирэвшингvй харж, 
    Сайн, сайн явж байна уу? Тууврын мал vзэгдэхээр нь чамайг ирсэн байх гэж бодсон юм гэв. Хvлээсэн хvн нь хvрэлцэн ирсэн учралт єдрийн баяраар бие сэтгэл хєнгєрч хурдан шалмаг хоол унд хийж зочлонгуут авдраасаа галуун хvзvvт гаргаж шимийн архи аягалахад, Балбар хамрынхаа самсааг сарталзуулан урд завьжаараа савируулан залгилаад гарынхаа алгаар амаа арчиж тамшаалан, 
    Энэ жил ажил явдал урагштай. Євгєн нь аймгийн тууварчдын зєвлєлгєєнд оролцох яггvй vvрэг авсан. Сайшаалгана гэдэг ч санааных биш зvтгэлийнх юм шив дээ. Энэ жил хэдэн єеєдмєр маань овоо таргалж явна. Хотынхны ходоодыг єєхєєр таглаад муу хар тvрийвчээ хєдєлмєрийнхєє хєлсєєр мялаагаад буцдаг хэрэг ээ. Зам єлзийтэй ажил урагштай байдаг нь аавын хvvгийн аз шоо мєн биз дээ. Таван жил мал туухдаа гажуу буруу явсангvй. Угтаж золгоод vдэж мордуулдаг чам шиг хvнтэй байхаар дотор уужим явах юм гэж шилбэлзэн суув. Хэдхэн тагш архи уусанд нvvр нь хєлс дааварлан нvд нь маналзаад ирлээ. Чанцалын єсєх насны ємсгєл болох хєх дурдан тэрлэг єндєр гоолиг биеийнх нь аясыг тодруулан, хилэн хар vснээс нь танил vнэр анхилах мэт санагдаж усгал хар нvдний нь харц эр хvний элдэв авирыг хvлцэн єнгєрvvлэх шинжтэйг шунамхайран харж суусан Балбар, 
    Чанцал минь ээ! Євгєн чинь малын хєлийн тоосонд ганцаараа явсаар насыг баралтай биш дээ. Ханьгvй хvнд харанхуй хорвоог гэгээтэй нартай болгох хvн тэр болгон яаж дайралдах аж даа. Тийм vv дээ Чанцаал? гэхэд Чанцал баахан тулгамдаж, 
    Тийм ээ, тэр хvн чинь гэтэл 
    Тэр хvн чинь чи шvv дээ гээд Балбар агдганан инээсээр босож ирээд Чанцалын гараас шvvрэн авч тэврэхийг завдсанд, 
    Яах нь вэ хvvхдvvд ирлээ гээд булт vсрэн, зайлав. Балбар тэсэж ядан инээсээр ор руу нь очиж толгойгоо салаавчлан хэвтэхэд ханхар цээж нь оволзон байлаа. Хоёр хvv ээжийн орон дээр сунайтал хэвтэж байгаа танихгvй ахаас эмээн хатавчны дэргэд бие биедээ наалдан зогсов. Балбар єндийж ар суганаасаа савхин тvрийвчээ тэмтрэн аваад хоёр улаан аравт гаргаж, 
    Чанцаал, саахалт чинь агент хэвээрээ биз? Миний хоёр хvv нааш ир энvvгээр чихэр авч ид! гэхэд амтат энэ vгэнд урхилагдсан хоёр хvv шvлсээ залгиж алгаа тоссоор хvрч ирээд тус тусын хувийг авангуут уралдан гарч одов. Балбар дахин нэг галуун хvзvvт шавхаад Чанцалын оройн саалинд гарсан хойгуур хувцас хунараа тайчиж ор дэвсгэрий нь тавтайяа эзэгнэжээ. Маргааш єглєє нь Чанцалын хийж єгсєн бантанг идэж бас нэг галуун хvзvvт тонилгоод мордохдоо, 
    Чанцаал, маргааш манайд Дашинчилэнгийн хэдэн юм ирнэ. Газар газрынхантай гар барьж, ганзага нийлэх нь юу нь муу байх вэ. Чи бид хоёрын холбоотойг мэддэг л юм билээ. Ганц хvн айл болохгvй, ганц цучил гал болохгvй. Чи заавал очоорой гэжээ. Чанцал єглєєний саалийг сааж сvvгээ тушаагаад хоёр 
    хvvгээ ундалж гэрээсээ бvv холдоорой гэж сайтар захиад хэдэн зуны наранд онгосон торгон дээлээ ємсєж нэгдлийн адуунаас ногдсон хєгшин хvрнээ эмээллэн мордов. 
    Тийн тууварчдын буусан зvг сажлуулан явахдаа шимийн архины исгэлэн vнэрээр амьсгаалсан гvжирмэг эрийн хажууд єнгєрvvлсэн энэ шєнийн явдлыг санаж тvvний хэлсэн амласан нь vнэн болж, хvлээсэн мєрєєдсєн амьдрал нь биелбэл хаа ч явсан болно. Хоёр муу хvvгээ хvний зэрэгтэй єсгєж сургуульд оруулж бусдын цагаан гэр, хvлээн авагч, шинэ хувцас тэр бvхэнд атаархахааргvй тєрсєн эс боловч эцэг гэх хvнтэй, уруу дорой царайлахгvй хийморьтой явахаар болговол хамаг хэрэг бvтэх нь тэр.. 
    Намайг бодвол ухаантай чадалтай эр хvн уужим сэтгэл, гаргаж, хєєрхий хоёр vрий минь зєв сайнаар хvмvvжvvлэх нь лав. Балбар бол хvvхдэд их элэгтэй хvн юм. Бага балчирхан амьтад юундаа дасаж ядах вэ дээ. Энэ насандаа хvний сайныг олж ханилах хувь тавилантай явсан минь сая гvйцэлдэх нь энэ биш vv гэх зэргээр олныг 
    бодож явлаа. 
    Тууврын хонь мал, суурь сууриараа багшран бэлчээрлэж, уулын энгэр, дэнж дээрх тууварчдын гэр майхан энд тэнд vзэгдэнэ. Голдуу майхан байх бєгєєд гэр гэвэл хоёр гурвын зэрэг барьжээ. Тууварчдын зvvн жигvvрт байгаа хундан цагаан гар бол Балбарынх мєн. Тvvний дэргэд нєхєєст хар майхан, бодвол нєгєє Дашинчилэнгийнхний эмээлтэй морьд байв. Чанцал гэрээс зайдуухан бууж морио тушаад баахан зvрхшсээр гэрт оров. Нутгийн гурван харчуул ирсний нэг нь эрvv Дамба хочтой хижээл хvн. Тvvний эрvv хангинуур сvхний цохилуур шиг дєрвєлжин, нvvр агуу мєртєє нvд нь жартгар, нутаг усандаа хvндгvй этгээд билээ. Хоёр дахь нь нэгдлийн туслах нягтлан бодогч залуу, хvvхэн шинжийн цэвэр царайтай бєгєєд нэртэй хэрvvлч заргач хvн. Гурав дахь нь улсын заан цолтой хєх толгой хэмээх Гончиг, Балбараас дутуугvй сайхан эр бєгєєд мулгуу цєлх хvн. Балбартай хамт яваа тууварчин бололтой нэг євгєн байв. Тvvний хувцас ядуу, царай зvс аяншиж гундсан байдалтай ажээ. 
    Чанцалын орж ирэхэд Балбар хэдvvл дєрвєн ханатын хоймрыг бvрхсэн хивс дээр ясан даалуу тачигнуулж суулаа. 
    Балбар, Чанцалын єєдєєс наалинхай нvдээр мишилзэн : 
    Ээ ашгvй хvрээд ирэв vv. Бид эднvvст нутгийн чинь хvvхнээр хонины гэдэс арчуулна гэж суулаа шvv дээ. Малын тоосонд дарагдаж яваа мань мэтэд иймэрхvv єдєр олон тохиолдох биш. 
    3а , Сугар гуай хонио тєхєєрхvvдээ гэхэд ядрангуй царайтай євгєн гадагш гарч мєчийн дотор амжуулав. Чанцал хонины гэдэс янзалж хажуугийн майханд тогоо дvvрэн мах чанаж авчирсанд мань хэд ханцуй шамлан уулзав. Эрvv Дамба хаяанаас нэг лонх хар архи авч ханцуйгаараа жийрэглэн нэг цохисонд бєглєє нь бvлт vсрэн эхний хундага Балбарт зориулагдав. Цохиулах ээлжээ хvлээж байгаа лонх гэрийн хаяанд жирийн хэвтэх ажээ. 
    Хар архинд хатгуулсан даалуучингуудын vг олширч єгєє авааны тухай маргалдаж эхлэхэд Чанцал сэм гарч, євгєний майханд оров. ЄВГЄН Ч бас архинаас хувь хvртсэн тул онгод нь бяцхан орж утаа тортог болсон нєхєєст хар майхныхаа голд давшлан, 
    Хvvхээ наашаа суу. Би чамд санаснаа хэлье. Бэлтэй чадалтай нь цагаан гэртэй, чадалгvй дорой нь хар майхантай явдаг чинь ёс шvv дээ, Энvvнд гомдох юм алга. Малын тоосонд дарагдлаа гэнэ. Чухам хэн нь дарагдаж яваа бол доо. Би бол улаан цурав vр хvvхдээ тэжээх гэж хэдэн жил мал туулаа. Хаа ч гэсэн хєдєлмєр хийхгvйгээр амьдрах биш, сурсан дадсанаа хийж аминдаа ч гэсэн, улсдаа ч гэсэн зvтгэж явахаас єєр яах вэ, Мал тууна гэдэг чинь амар ч ажил биш. Хавар эрт гараад л ЄВЛИЙН эхээр гэрийн бараа харна. Ард vлдсэн хэдийнхээ тєлєє санаа зовно. Єлсєх даарах єдєр ч тохиолдоно. Гэлээ ч гэсэн амьдрахын тєлєє ариун цагаан хєдєлмєр хийж яваагаас хойш юундаа тэгтэл ажрах вэ. Yнэнээр явбал vхэр тэргээр туулай гvйцэнэ гэдэг. Балбарт би жаахан гомдох болсон доо. Танил талтай эр чадалтайдаа эрдэж хуурамч хуудуу явдалтай болж байгаа хvн. Хvн сайн явах тусмаа vнэнч болох ёстой сон. Хуурмагаар олдсон алдар нэр ,алт мєнгє шунал тvрvvлдэг нь ёс. Хvvхээ Балбарыг ЧИ яадаг болсон гэж санана. Єєрийн л ажил бvтэж байвал бусдынх яаж ч байсан хамаагvй. Ноднин адилхан л мал тууж гарсан. 
    Намар хамгийн тvрvvнд л тушаалаа. Тэгсэн чинь хамгийн туранхай мал тууж гараад хамгийн их таргалуулсан хvн Балбар боллоо. Євгєн ах чинь атаа жєтєє санаж амьтны мууг vзэж яваагvй. Хээл хахууль, авч улсын санг ч хохироодог, мань мэтийг хохироодог явдал байна. Балбар идэшний ганц хоёр юм илvvчилж аваачаад л тэндхийн дарга даамалтай сvлбэлдэн дархан эрх эдэлж худал хуурмаг баримт, шагнал мєнгє аваад тэргvvний сайн хvн болж явдаг нь тэр. Сvvлдээ бvр улсын малыг хольж хаяагаа хадардаг болж явна. Юу гэсэн vг байх вэ дээ. Ноднин зах дээр тав зургаан шар зарсан. Энэ жил арав хорь хvргэх бололтой. 
    Тєрийн тєлєє оготно гэж бодвол ч эс мэдсэн болоод л явмаар байна. Чи жаахан бодолтой байх юм бишvv гэхээр чамд падгvй гэж уурлах юм. Би бол эцгээс нь єєрцгvй хvн шvv дээ. Хvvхээ чи чинь Балбарын танил юм биз дээ. Єнгєрсєн намар хотоос нэг хvvхэн аваачсан их л эрх танхи амьтан байдаг. Євгєний энэ яриаг дуугvй чагнаж суусан Чанцал босон харайж 
    Юу гэнээ. Балбар эхнэртэй юм уу? гэж гайхаш тасран асуугаад євгєний хариу хэлэхээс ємнє гvин гарав. Даалуучингуудын нэг нь «Гозгор долоо гоохолзоно, говийн хvvхэн шоохолзоно» гэж єндєр дуугаар дуудахад Балбар «Хун галуу нагал навч хурын vvл хурмастын хишиг, ясны хайртай Янжин, янагийн хайртай Чанцал татлаа татуулах уу» гэж адтай хашгирав. Нєгєє нэг нь «Нутагт байдаг Янжин, замд байдаг Чанцал» гээч хэмээн согтуурахад цємєєрєє ха-ха-хо-хо гэж бvдvvн нарийн дуу гар хєхрєлдєн, Чанцал бєєн хар юманд бєглєрєн давчидсан цээжээ дарж шvvрс алдаад гэрээс холдон явав. 
    Нар шингэж цагаан гэгээ туссан vе байлаа.

     

     

    ЄВГЄН ШУВУУ

    Жав гуай, нар ханын толгойд тусаж байхад нvдээ нээлээ. Зовхи нь хєх няц болон хавагнаж ухархайдаа хонхойн ширгэсэн гэрэлгvй нvдээр гэрийн доторхийг тойруулан харах гэж ихэд хvндэрсэн толгойгоо арайхийн эргvvлэв. Хянган хамрын самсааны мєгєєрс нэвт гэрэлтэн шанааны нь яс арьсаа цоо татах бий гэмээр ёрдойжээ. Царайны нь єнгє энэ нvгэлт ертєнцєд амьдрах єдєр тоотой хvн гэдгийг илтгэнэ. Яс арьс болсон гараараа орны хєлєєс уясан татуурганаас чангааж байж биеэ хагас эргvvлээд явган ширээн дээрх шаазантай цийдмээр амаа дэвтээв. Тэгээд ханын толгойд туссан нарны гэрлийг хэсэг ширтэв. Гадаа зуны сайхан єдєр, Жав гуай тэнгэрийг тооноор, газрыг vvдээр харах тєдий болсоор уджээ. Гэвч ханын толгойд туссан нарны гэрлийн шар толбонд бvхий л газар дэлхийг бас харж болно. Насаараа хєндлєн гулд давхисан тал нутаг, vзэж єнгєрvvлсэн амьдрал нь vvрд нvдээ анихаас нааш яаж балран арилах билээ. Єглєє болгон «Одоо ингээд зовлон дуусах цаг ирээгvй» юу гэж горьдох боловч єдєр хоног єнгєрсєєр л байна. Хvн гэдэг мєн ч бєх голтой юм. Утсан чинээхэн улаан амь гэвч тасарч єгєхгvй нь гайхалтай. Євчин ойндоо хvрлээ. Жав гуай єнгєрсєн хаврын цагаан хагднаар хадан гэртээ харина гэж бодож байсан боловч бvтсэнгvй. «Би ер нь долоон голтой амьтан юмаа» гэж хvнд ярина. Yхэхийн тухай бодож яваагvй боловч vхэхээс нэг их айхгvй хvн байж. Yvнийгээ ойлгохдоо санаа амарсан бєгєєд элдэв зовлон гаслан болж гиншигнэлгvй зоригтой тайвнаар vхлээ хvлээж байна. Сэтгэлээр машид хатуужин чадахад биеийн шаналал хvртэл намдаад явчихна. «Ийм сайхан єдєр байтал vvдээ битvvлээд гардаг нь юу вэ?» гэж эхнэртээ уур хvрмээр аядсанаа «Жав чи бvv бухимдаад бай» гэж єєртєє тушаав. Тэгээд євчинд нэрвэгдсэн биеийн ой гутам нялуун vнэрийг дарах гэж хажуудаа арц уугиулаад юм бодов. Гадаа болжмор жиргэж алст адуу янцгаахад єєрийн эрхгvй сvvрс алдав. Хєгшнийх vнээ сааж байгааг сонсоод гар хуруу нь цуцдаг болж дээ гэж єрєвдєнє. Эхлээд vнээний хєхийг жигд шувтран шаагитал сааж байснаа тєдхєн гар нь цуцаж шор шор хийлгээд нэг хэсэг амарна. «Хєєрхий ээ. Хvvгээ цэргээс халагдаж иртэл ганцаараа байх болох нь» гэж Жав гуай бодов. Хvvгээ иртэл тэсээд байя гэж бодож байсан боловч дахиад хагас жил тэсэх ямар ч ид шид байхгvй гэдгийг мэдсэнээс хойш хєгшнєє зовоолгvй эртхэн шиг талийж одох юмсан гэж бодох болжээ. Санаагаараа ч гэсэн vхлийг ойртуулж болох мэт бодогдоно. Євчин нь нэгэнт газар авч нєгєє утсан чинээн улаан гол л аргагvй нэг цохиж байгаа нь илэрхий болжээ. Хоол унднаас гараад удав. Yхэх єдрєє хvлээнэ гэдэг єнгєрснєє бодож хэвт гэсэн vг байж. Жав гуай голтой байгаагийн ганцхан учир утга л тvvнд байна. Бусдаар бол хvний тооноос аль хэдийн єєрийгєє хасжээ. Бие vхэхээс урьтаж ухаан vхчих вий гэдэг л ганц айх юм нь. Гэвч бие доройтох тусам ухаан улам саруул болж байлаа. Биеэ ухаанаар захирая таарсан цагт одоо ингээд амьсгаагаа хураах цаг бол лоо гэж єєртєє тушааж болмоор санагдана. Гэвч тийм аяс нь хэзээ таарах тэгж таарсны тэмдэг чухам юу болохыг мэдэхгvй байлаа. 
    Єнєє єглєє євдєх шаналах юм нь нэгэнт дууссан мэт хачин байх ажээ. Амаа дэвтээгээд арцны сайхан vнэр vнэртэж хєшиж чилсэн биеэ аргацааж хєдєлгєєд автал vргэлж горойж барайж байдаг дотор нь уужран толгой нь хєнгєрчих шиг болов. Зvрхээ чагнавал их удаан боловч дэрээр дамжин дуулдтал лvг лvг цохиж байна. Жав гуай vvдний баруун хатавчинд єлгєсєн хазаар ногт хураалттай бараан дээр гєлмийг нь дэлгэж тавьсан харав. Эзэн нь мордох чадалтай юм шиг эмээл хазаар зэхээстэй байг гэсэн шиг хєгшин нь тvvнийг ер хєдєлгєдєггvй билээ. Зуухан дээр загсаасан єрєм нарны туяа шиг шаргалтана. Хоймрын авдар дээр хєгшний бадраасан зул гал дохиуртай хар цэцэг мэт бадамлан бєхєж байна. 
    Цаад зун сvмбэр хээ тавьж будсан унь нь нарны гэрэлд ярайна. «Манай гэрийн мод сайн. Хvv халагдаж ирээд бvрээсийг нь шинэчлэнэ биз.» Зvvн хаяанд хєгшний орны толгойд улаан шунхан дэвсгэр дээр алтан хорол тавьсан нvvртэй хуучин цагийн намхан авдар байна. «Тvvнийг сэргээгээд будчихдаг байж дээ. Хєгшин бид хоёрын анхны юм» гэж бодов. Тэр хуучин авдарнаас бусад юм цєм ёсоороо, бєхєж байгаа зул хvртэл ёсоороо бєхєж байх шиг санагдана. «Одоо ингээд болоо юм биш vv дээ. Хичнээн болтол єєрийгєє ч хvнийг ч зовоох вэ!» гэж гэнэт бодов. 
    Хєгшин нь vнээгээ саагаад орж ирэхэд айлын хvvхдийг давхиулаад нутгийн євгєцvvлийг ирээч гэж хэлvvлэв. Аргагvй цаг нь тулаад амин дээрээ байлгахыг бодож дээ гэж Жав гуайн vеийн гурван євгєн яаран ирлээ. Урьд газар хонхойтол сууж мордож байсан уяан дээр нь бууцгааж юу гэж хэлж уулзана даа гэж зvрхшээн ороход Жав гуай харин сулхан дуугаар боловч vхэх гэж байгаа хvний амнаас гарамгvй хєгжилтэй наргиантай юм ярьж угтлаа. Хvрэн торгон дээл ємсєж, дєчин таван оны чєлєєлєх дайнд тvр цэрэгт татагдан яваад авсан шар гуулин медалиа зvvчихээд єндєр дэр тvшжээ. Жав гуайн багын тvнш бєгєєд гэзэгт Найдан хэмээх саяхан болтол гэзэгтэй явсан хvдэр хар євгєн, нутгийн их хvндтэй хvн, ОЛОН жил Жав гуайтай хамт баг сумын элдэв алба хааж явсан боргоцой Дорлиг (Яагаад тийм хоч авсныг бурхан мэднэ.) Yеэл болох шумуул Жамц гэгч гонгиносон нарийхан дуутай євгєн vхэлд тулсан нєхрийгєє ингэж наргиж наадаж байх юм гэж санасангvй. Хатуу эр гэдгийг мэднэ. Гэвч харахад нvд хальтармаар болсон гэж сонсоод аргагvй зvрхшээн орж гарах нь ч ховордсон байж. Нэг голын, нэг vеийн євгєцvvл урт амьдрал туулж насан хэвийхийн жам ёсоор уван цуван цєєрсєєр боловч аз уу зандан цагийнхтайгаа адил бие биеэ нэрээр нь биш овгоор нь дуудаж наануу цаануутай явах учир нэг нь ингэж тасраад талийчихна гэдэг амьдрал єм цєм vсэрнэ гэсэн vг. Жав гуай vлдэх хэдийнхээ сэтгэлийг засъя гэсэн шиг байлаа. Гэзэгт сvvлхэн шигээр ирээд нvд дальдран зуухны аманд сууж мод толгойтойгоо ноцолдоход Жав гуай тvvнийг шоолж гэзэгт маань улам л єнгє ороод байна. Залуу эхнэр авах гэж байна гэдэг нь ортой догоо .Тэгтэл энэ бид хоёр чинь анх нэг жил эхнэр авсан юм шvv дээ. Одоо энэ Должингоо босгох гэж яаж хєглєж явснаа санаж байна уу? Должингийн муу эмээлийг чингэлэгнээс авах гэж яваад нохойд хонгоо уруулчихсанаа, мєн ч ядуу байж дээ. Эмээлтэй морь хєтлєєд ирэх чадал байхгvй. Одоо харин жаргаад, аагаа багтаахаа байж. Бас залуу хvvхэнд санаатай» гэхэд гэзэгт дорхиноо сэтгэл уужирч гаансаа євєртлєн «Золиг гэж! Нохойд уруулсан сорви одоо ч бий шvv» гээд гэрээр дvvрэн инээдэм болов. Андынхаа амин дээр байж уй гашуу болно гэсэн чинь харин найр наадамд ирсэн юм шиг хєгжєєнтэй болдог байна. Жав гуай тэдэнд, 
    Муу Дэвхэргийн (єєрийн нь хоч) чинь амьд явах хоног аргагvй гvйцэж байна. Та нарыгаа нэг хараад vхье гэж шийдлээ. Yхэхийн ємнє нэг сайн наргиж, та нарын хаа дуулах хуурдахыг сонсъё. Урьдын цагт юмсан бол хойт насандаа уулзаж юу магад гэхсэн. Намайг та нар эс мэдэх биш. Yхэлгvй мєнх хорвоо дээр тєрсєн бол одоо яая гэхэв. Алив vеэлээ чи хамраа харж уруу царайлж суулгvй наадах архи айрагнаасаа хий. Жаахан шар тос хєвvvлээд над ч гэсэн хийгээд аль! Муу дэвхэргэн алсын замд vдэж байна гэж бодоод л ууцгаа! Заавал хєдєєлvvлж ирчихээд уй гашуу тайлж байна гэж уу алба уу? Ямар ч гэсэн ухаантай амьсгаатай байгаа дээр нь амьд Жавтайгаа урьдынх шигээ наргиж байна гэж бодоод ууцгаа! гэж шахаж байв. Тэгээд хэлсэн ёсоороо шар тос хийж халаасан архи жаахан уучихаад нvд нь гэрэлтэж, ёнтгор шанаанд нь хvртэл цус туяарав. Yхэлгvй мєнх хорвоо дээр тєрєєгvйгээ сайн мэдэх тэр хэд тvншийнхээ vгийг аргагvй дагаж архи айраг ууцгаа! дуу шуу болов. Найрын гурван дуутай асан гэзэгтэд ая барих алба тулгарч гэзэгт хєєрхий минь, хуучин бууны хугархай гэдгээ vзvvллээ. Хєє тортог болсон сєєнгє дуутай морин хуурыг хєглєж амьсгаа тасалданги боловч сvрхий эршvvд баргил хоолойгоор,

    Зэ жигvvртэй тєрсєн маньд чинь 
    Жигтэй сайхан орон байвч 
    Жаргал зовлон алинд ч бол 
    Заяаныхаа хvчээр болдог бус уу

    гэж дуулахад Жав гуайн хєгшин эрэгнэгийнхээ хажууд нулимсаа арчин буруу харж суув. 
    «Гэзэгт ч нээрээ залуугаараа байна. Євгєн шувуу буцнаа гэж...» гээд Жав гуай шvvрс алдсанаа тvрхэн зуурын гунигаа хєєн зайлуулж «Боргоцой. чи тэр жил намайг яаж чадсанаа яриач» гэв. Боргоцой Дорлиг бугуйндаа алтан цаг зvvж, нvдэндээ сvvдэр шил зvvчихсэн дэгжин шовгор євгєн ярихаасаа тvрvvн хээг хээг инээгээд, 
    Би багийн дарга, Жав ухуулагч тэр зун алба ширvvнийг хэлэх vv. Дайны урьд жил шvv дээ. Залуу ч байж. Цэргийн агт, ноосны ноогдол гvйцээх гээд л бид хоёр єдєр шєнєгvй айл хэсдэг байлаа. Тэгэхэд баг гэдэг чинь одоогийн сум шиг нутагтай, явж барагдахгvй. Нэг єдєр доод Хvрэмт орж явсан чинь зам дээр морио барьсан хvн хэвтэж байна. Хvрээд очтол мань хvн хурхирч хэвтдэг байгаа. Ер нь бєх унтжээ. Тэгэхээр нь шогломоор санагдаад морийг нь хєтлєєд алга болж єглєє. Мєн ч дvрсгvй байж дээ. Мань хvн нэг сэрэхнээ явгарчихсан байдаг. Хагас єртєє шахам хєлєє холготол мацаж айлд хvрсэн байсан. Сvvлд тэгж явгаруулснаа хэлээд алуулах шахсан сан гэв. Энэ мэтээр идэр залуугийнхаа элдэв явдлыг дурсалцана. Шумуул Жамц согтохоороо уйлдаг, биеэ хичнээн баривч тэссэнгvй шvлсээ савируулж байгаад гингэнэтэл уйлчихав. 
    Чи битгий хvн уруу татаад бай! Уйлж байгаа нь хvртэл енгэнээд яг шумуул шиг гэж Жав гуайн шоолоход инээдэм болж харин ч гомдож орхисон Жамц, 
    Чи хэзээнээс чулуу шиг хатуу сэтгэлтэй хvн. Yлдэх биднийгээ ч зєєлєн дорой улс гэж мэдэхгvй гээд гарч явахыг завдсанд, 
    Yеэл минь! Би чинийхээ уян зєєлєн сэтгэлтэйг мэдэлгvй яах вэ. Тоглосон юм. Чи адуу хураагаад ирэхгvй юу, би нэг харъя гэж гуйв... 
    Жамц, адуу хурааж гэрийн гадаа авчирсан хойно хvмvvс Жав гуайг ширдэг дээр дамжлан гаргажээ. Жаран хэдэн жил амьдарсан хорвоо ертєнц зуныхаа нэг сайхан єдрєєр тvvнийг vдэн гаргаж байна уу? Наран хэвийж агь гангын vнэр анхилмал зєєлєн бєгєєд бvлээн сэвшээ vхлийн ємнє зоригтой тайван бай гэж аргадан илбэж байх шиг, Нутгийн хєх ногоон гvвээ толгод униар дунд замхран vзэгдэх нь уужим боловч хvний насан хязгаартай ямархан жамтай ертєнц билээ гэмээр. Энэ нар, салхи, тэнгэр, гvвээ толгодоо сvvлчийн удаа харж байна гэж Жав руай бодож байлаа Жамцын хурааж авчирсан адуу уургилан бєєгнєрч аагаа багтааж ядсан унага даага тангаралдан чарлалдах бєгєєд харин НЭГ хєгшин буурал сvргээс зайд уу зvvрмэглэн байна. Жав гуай тvvнийг харж омголтсон зийвгэр уруулаа муруйлган инээв. 
    Тэр буурлыг хараач? Мєн ч ястай адгуус юмсан. Муусайн байдасуудад гологдож vрээ шvдлээд хажиглуулаад одоо ч больж дээ хєєрхий. Гэхдээ надаас л тvрvvлсэнгvй дээ гэв. Чингээд хэдэн мєч єнгєрєхєд нар салхинд цочирдсондоо ч юм уу амьсгаа нь дээр гарч нvд нь ЖИГТЭЙХЭН хурцаар гялалзав. 
    Yеэлээ уурганы минь хуйвийг тайлаад аль! гээд хуйваа Гэзэгтэд єгч, 
    Чи залуу эхнэр авах санаатайгаараа vvнийг ав! Оонын хvзvvгээр хийсэн сайн хуйв шvv. Чадлаа vзvvлэхэд чинь хэрэг болно гэв. Дорлиг тvншдээ сийлбэр нь балартлаа элэгдэж мєлийсєн жижиг гартаам хєєргєє «Ганган хvнд гархи нэмэр» гэж єгєв. Чингээд сvvлийн vгээ хэлсэн нь, 
    Та нарыгаа, нутаг усаа, адуу малаа харж авлаа. Хичнээн сайхан салж болмооргvй ертєнц боловч Гэзэгтийн дуулдаг євгєн шувуу буцах цаг болжээ. Жаран хэдэн жил дэлхийн тоос хєдєлгєж их юм vзлээ. Гомдол алга. Сайн ханьтай, голомт залгах хvvтэй, сайхан нєхєдтэй жаргаж явлаа. Ийм тийм юм дутуу дунд байсан гэж гажрах юм алга. Олны дунд л явлаа. Жамц минь чи сэтгэлээ барьж vз! (Жамц уйлсаар холдов.) Бид чинь ингээд л уван цуван хойт энгэртээ гарах улс шvv дээ, Жам юм хойно. Ямар манай монголын удам тасрахаар биш! Та нар минь тэгээд vр ач єнєр єтгєн жарган дэгжиж яваарай! За одоо боллоо. Гэрт минь оруулаад аль! 
    Жав гуай vvр шєнє хагацахын алдад насан єєд болжээ.

     

     

    НАРАН ТОГОРУУ

    Миний бие зуны оройн нартай салах ёс гүйцэтгэн сүмийн хуучин туурины дэргэдэх ус нь ширгэсэн худгийн хашлага дээр сууж байлаа, Миний хүн болсоор өнгөрөөсөн арван тавхан жилийн дотор гайхмаар их үйл явдал болжээ. Сүм байсан. Сүм үгүй болов. Би түүний учрыг сайн ойлгохгүй боловч харамсах юм алга. Бага байхдаа ОЛОН гишгүүртэй хөх модон довжоо өөд нь ээжийн гараас зүүгдэн авирч гардаг сан. Сүмд ороход олон лам нар хурал хурж бүрээ бишгүүр хангинан, хүж гаврын үнэр анхилан, араа шүд нь арзайсан сахиус догшид, амгалан нигүүлсэнгүйн дүрт бурхад зулын гэрэлд гялбалзан байдаг сан. Бурханд мөргө гэхээр нь мөргөнө. Тэр бүхэн газар цөмөрсөн мэт алга болж зөвхөн сүмийн чулуун суурь үлджээ. Тэр чулуун дөрвөлжүүдийн хоорондуур лууль шарилж ургажээ. Харамсах юм алга. Мөхөх ёстой болоод л мөхөө биз, Худаг нь хүртэл ширгэчихсэн. Энэ худгийг миний аав ухалцсан гэж ярьж байсан санагдана. Аав минь ч байхгүй. Ер нь сүм дуган, аав бас өөр олон: юм алга болж урьд өмнө байгаагүй шинэ юм бий болдог юм байна. Дайн болов гээд манай нутгийн аль чадалтай түшигтэй эрчүүд цэрэгт дайчлагдсаар жил болж байна . Миний ах ч бас явсан. Эргэж ирэх үгүй бүү мэд, Дайны газар хүнд алуулчихдаг гэнэ. 
    Маргааш өглөө би ч бас явна. Аймгийн сургуульд явж байгаа хүн дайнд явж байгаа биш боловч урьд байсан юм байтугай, хүн алга болчихдог ертөнцөд ямархан хувь заяа угтаж байгааг хэн мэдэх билээ. 
    Ингэж бодоод газраас хайрга авч худаг руу шидэхэд ёроолын шалбаагт чол чол хийн унав. Би нутгийнхаа нартай салах ёс гүйцэтгэж байгаа учир шингэтэл нь энд сууна.Оройн саалины цаг. Айл айлын үнээний хороод тавьсан майн утаа найман сарын нов ногоон нуга тал дээгүүр алгуурхнаа суунаглан мөлхөнө. Тэрүүхэн урдах модны булгийн ойролцоо сүрэг улаан тогоруу бэлчиж явна. Оройн наранд ийнхүү улайран харагднам бөгөөд дэгдээхий тогоруунууд хүчийг сорих гэсэн мэт жигүүрээ дэлгэж явгалан гүйнэ. Тэр «тогоруунууд алс холоос ирдгийг мэдэх боловч «Миний нутгийн тогоруунууд баяртай» гэж дотроо би өгүүлнэм. Урд арын модны захын цэл ногоон цагдуулууд шингэх нарны гэрэлд мөн л улбар өнгөтэй болжээ. Надтай хамт өссөн тэр зулзаган моднуудыг би цөмийг танина. Булгийн эхний ганц хөгшин шинэс одоо хөгшрөөд бөв бөгтөр болжээ. Хөгшин мод үхэж залуу мод ургаж байдаг ёс юм бизээ. 
    Бага байхдаа борооны дараа татсан солонгыг барих гэж ойн зах хүртэл гүйхэд энэ цагдуулд зам хаадаггүйсэн. Чингэхээр надтай хамт «төрсөн» нялх модод байжээ. 
    Дэлэнгээ хөнгөлсөн үнээнүүд майн утаан дундуур толгойгоо сэжлэн олон зуны турш гаргасан цувцаараа бэлчээр тийш явна. Баруун хотын тэндээс нэгэн том улаан бух гарч ирээд хааяа шороо цацлан хүлзэж «надтай цанхаагаа гаргах бух байна уу» гэх шиг урамдан бүрхэрнэ. Наран сөрөг нэлдээ агь ургасан зуслан дэнж мөнгөн сортой харагдана. Хүүхдүүд хонио ялган шуугилдаж тэртээ зүүн үзүүрийн айлын гадаа цагаан морьтой согтуу хүн улаан юүдэнгээрээ даллан хашгирна. Тэр Тэхийн Палхай лав мөн. Тэх гэдэг нэртэй байх яах вэ. Харин Палхай гэдэг маань юу гэсэн үг вэ? Багад нь муу амтан болно гэж ёрлож өгсөн нэр шиг. Тэр Палхай манай нутагт үлдсэн цөөхөн эрчүүдийн нэг бөгөөд цаг үргэлж архи ууж авгай хүүхэд түйвээж явна. Өрөөсөн гар нь татанхай учир цэргээс гологдсон гэрэг. Палхайн орь дуунаас ургах мэт нөгөө улаан тогоруунууд нисэж майн утаан дээгүүр эргэлдээд ганц модны булгийн тэнд дахин буув. 
    Нар шингэх дөхжээ. Маргаашаас эхлээд би үхрийн хорооны шургааг дээр юм уу энэ худгийн ирмэг дээр сууж нутгийнхаа нар шингэхийг үзэхгүй, хол явчихсан байна. Нөгөө улаан бух хичнээн шороо цацлавч мөргөлдөх зүрхтэн ирсэнгүй тул цээлхэн залуу дуугаар урамдан үнээнүүдийн хойноос яваад өглөө. Би Палхайг тэр бухтай тархий нь хага мөргөлдүүлэх юм сан гэж бодоод инээд алдав. 
    Манай хөрш Сангид гуайн гадаа үнээгээ сааж дууссан хүүхнүүд цуглараад хангинасан сайхан хоолойгоор дуулцгаав. Тэдний дуу үдшийн сэрүү буусан нуга талын дээгүүр зэллэн, шингэх нарны түмэн цацарагаар дамжин одож байх мэт.

    Огторгуй харахад минь хол шиг аад 
    Орох л борооны түргэнийг дээ 
    Орчлон санахад минь хол шиг аад 
    Очих л насны түргэнийг дээ...

    Цэрэгт явсан эр нөхөр, сэтгэлт хүнээ санаж дээ гэмээр гэгэлгэн гунигтай дуулна. Хүн хүнээ хайрлах ба санах ёсыг би мэддэг болжээ. Чингэснээс хоолой дээр мннь бөөн хар юм тулж ирээд арай л уйлчихсангүй.

    Ганга л мөрний гургалдай 
    Гадаа ирээд жиргэнэ л...

    Ээжийн бурхны орон гэж ярьдаг тэр Ганга мөрөн хаа ч юм билээ? Энэ тогоруунууд тэндээс ирдэг юм биш байгаа? Үгүй, бий болох үхэх, төрөх жамтай энэ ертөнц ямар их уудам бэ. Тэр Ганга мөрөн гэдэгт нь хүрч очих цаг ирэх ч юм билүү «Мөнх биш хорвоод хүн төрдөг, ухаантай зоригтой яваарай» гэж аавын захидаг үнэн. Ухаантай зоригтой явбал аймгийн сургууль байтугай тэр гайхамшигт Ганга мөрөнд ч хүрч болно. 
    Хүүхнүүдийн дууг уяран чагнаж байтал нар шингэж улаан тогоруунууд жирийн хөх тогоруу болов. Нутгийн минь нар баяртай! Тогоруунууд ч нар шингэхийг хүлээж байсан мэт агаарт хөөрөн майн хөх суунаг дээгүүр алсыг чиглэн нисэв. Тогоруунууд минь баяртай! Би маргааш та нарын хойноос одно... 
    Од түгж дулаахан шөнө болов. Хөрш айлуудынхаа хөгшдийг сайн сууж байгаарай гэж хэлээд ир гэж ээж минь хэдэн хадаг өвөртлүүлээд явуулав. Алс явах хүн хөгшдийн ерөөлийг сонсох ёстой бөгөөд аян замд өлзийтэй болно гэж би итгээд, Ерөөл сонсохоос илүүд бодох нэгэн зүйл надад бий. Үерхдэг охин гэх юм уу, юу гэмээр юм бэ дээ. Булгийн ганц модон дор түүнийгээ хүлээж байхдаа зүрх минь түг түг цохилон байв. Зүгээр нэг үерхдэг бол юундаа ингэж зүрх булгилах билээ. Энэ амьтан болгон ямар нэг юм хүлээж ийм одтой дулаан шөнийн тэнгэр дор анир чимээ чагнаархан байдаг болов уу гэмээр. Хээр талд адуу янцгаан, мэлхий нойрмог дуугаар вааг вааг гэж ноход хөв хөв хуцна. Адуу адуугаа мэлхий нь мэлхийгээ, нохой нь нохойгоо хүсэмжлэн дуудаж байх мэт. Хүлээсэн тэр минь нүцгэн хөлөөрөө хий агаарт явах мэт чимээгүй гишгэлэн оддын гэрэлд сүүтэгнэн хүрч ирээд, 
    Цайгаа буцалгах гэсээр удчихлаа. Чи их хүлээв үү гээд зайдуухан суув. Саяхан болтол бид эзэнгүй зуслангийн байшин саравч, лууль шарилжинд нуугдаж тоглодог байсан атал одоо тийнхүү тоглох байтугай бие биендээ хүрэхээсээ эмээн болгоомжлох болжээ. Бие биесээ нууцаар хүсэмжилж сэтгэл догдлох сонихон. Бид хэн, хэнийхээ дээрхэн гарсан амьсгааг чагнаж нэг хэсэг дуугүй суулаа. Хажууд чөдөртэй морьд өвс ширд ширд зулгаахаас өөр чимээгүй. Охиноос буцалсан цагааны үнэр ханхлах нь нөгөө л аарц сүү болсон оготор даалимбан тэрлэгтэйгээ аж. Харин би дэлгүүрийн үнэртэй шинэ даавуу дээл савхин гутал өмсөөд харанхуйд боловч түүнийгээ байн байн харж, тийм сайхан шинэ хувцастайгаа охинд мэдэгдэх аргаа олж ядан суув. Ялангуяа савхин гутал хүсэл болсон эд билээ. Нэлээд томдсон тэр хуучин савхийг ээж минь бүтэн бодоор авч өгсөн юм. 
    Сампилын аав, Баатарын ээж гээд бүгдээрээ над мөнгө өгсөн. Ээж ноосныхоо мөнгөний талыг өгнө гэсэн. Би аймгаас чамд савхи авч явуулнаа. 
    Аймгийн хоршоо нээрээ их юмтай байх даа гэж охин горьдож итгэсэн дуугаар хэлэв. Бидний дуу хүртэл өөр болжээ. Ээж намайг ёстой эр хүн шиг бүдүүн дуутай болсон гэнэ. Охин хоолой дээрээс гарах огцом чанга дуутай байснаа одоо цээжний зөөлөн дуутай болжээ. Харанхуйд би түүний номхон бор нүдний гунигт харцыг мэдэрч байлаа. Би аймгийн сургуульд явж тэр минь аарц цагаа буцалгасаар үлдэх тул гуниглах нь аргагүй дээ. Би түүнд зүрх шимширтэл хайр хүрч байлаа. Оготор даалимбан тэрлэгний хормойгоор үхрийн баас шавхай болсон нүцгэн хөлөө ороож хацраа өвдөгтөө наагаад нулимст нүдээр гөлрөн хоцрох хөөрхийлөлт дүр нь үзэгдэв. Хүүхдийн харьцах гэнэн цагаан ёсыг эвдэж, аргагүй ертөнцийн нүгэлт амьдралын амтыг үзүүлдэг тийм нэгэн цагт ийнхүү хагацан салах өдөр тохиолдоно гэж санасангүй. 
    Гэвч хайр бол зөвхөн бодлоор биш бас биеэр хүрдэг ажээ. Мөнгөн тоос татан зурайх тэнгэрийн заадас, зуны шөнийн түмэн түмэн од гялалзах аугаа ертөнцийн дор хослон байдаг жаргал зовлон өчүүхэн хоёр амьтанд бас ноогджээ. Хүүхэд бас гэнэт нисэн одсоныг харамсах адил чимээгүй уйлан гашуун нулимсаа залгихад маань дотор бяцхан онгойв. 
    Би аймгийн сургууль төгсөөд цэргийн сургуульд явна. Цэргийн дарга болоод чамайгаа аваачна. Тэр болтол зуны амралтаар уулзаж байх боллоо доо. 
    Би чамайг хүлээгээд л байна. Ах жин тээж аймаг орвол хамт очиж магадгүй. Чи надад захидал л их бичиж байгаарай. 
    Тэгнээ. 
    Ээж чинь яатахав гэж хүлээж байгаа даа. 
    Яах вэ, миний хүүгийн дуу хүртэл бүдүүрээд ёстой эр хүн болж гээд л байсан. 
    Охин шүүрс алдаад миний гарт нэг зөөлхөн юм бариулж 
    Миний багын үс. Чи комсомол болгоно гэж гэзгийг минь хайчилчихсанаа санаж байна уу? гэв. Дүрсгүй толгой би нээрээ тайранхай үстэй хүүхнүүдийг хараад шодгорхон гэзгийг нь тас хайчлан «комсомол» болгосон юм. Хүүхдийн үнэр анхилсан тэр туг үс эрдэнэ чандмань шиг нандин болно гэж хэн санах билээ дээ. 
    Охин түүнийг зөнгөөрөө мэджээ. Амьдрал гэдэг үлгэр шиг ч юм шиг, үгүй ч юм шиг. Үлгэр хэвээрээ байгаасай гэтэл барин тавин үнэн юм болчихно. Амьдрал үлгэр байдаг нас өнгөрчээ. Бид хоёр үүнийг мэдрэн тэнгэр ширтэж гайхан ХЭВТЛЭЭ. Балчирхан ухааны гэнэхэн үлгэр дахин ирээсэй! Салалтын гунигт мөчид би тэнгэрээс үлгэр шившин гуйлаа. Тэнгэр над үлгэр хайрлав. Мөнгөн тоос татан зурайх тэнгэрийн заадсаар замнан сүрэг улаан тогоруу нисэн явтал нутгийн минь нарны гэрлийг авч яваа тэдгээр наран тогоруу алсын алсад нисэж одъё гэж намайг дуудан байх мэт. 
    Наран тогоруу! Хараач тэр нарантогоруу! 
    Амьдрал үлгэр биш ажээ. Хайрт бяцхан нөхрөөс минь үлдсэн юм хүүхдийн үнэртэй сэвлэг үс байна. Нутгийн минь нарны гэрэл сүүлчийн гэнэхэн үлгэрийг авч одсон Наран тогоруунууд алихан газартаа явна вэ? Алсын алст нисэн одъё гэж одоо ч намайг дуудсаар байна уу.

     

     

    УЛААН ШҮХЭР

    1. ХАГАС САЙН ӨДӨР Хоролмаа үсчний газрын том толины өмнө бие, хувцас хунараа сайтар шалгав. Урт сормуустай зууван шар нүдээ хүртэл хэдэн янз болгож үзлээ. Үсээ ийнхүү хараар будуулах болгонд шар нүд нь улам тод болчихдог билээ. Төрөлхийн юмыг яалтай ч биш. Одоохондоо нүдний будаг гэж гараагүй байна. Гээд энэ шар нүдийг нь сайханд тооцдог харцуул ч олон байдаг юм. Мягмар ч гэсэн «Чиний минь нүд наран нүд» гэдэг билээ. Наран нүд гэхээр их л сонин. Энэ өдөр Хоролмаа өөртөө нэг л аятайхан харагдав. Ягаан бор өнгийн оготор бошинз охидын хувцасны янзтай боловч нэг ч их буруу зөрүү харагдахааргүй. Түүний бахархал болох чийрэг сайхан хөл нь энэ зуны наранд хэдий нь хүрэн зандны өнгөтэй болсон гэвч судаснууд нь хөхрөн салаалж харагдана. Хэдхэн жилййн өмнө Хоролмаа нэртэй тамирчин байсан юм. Цэнгэлдэх хүрээлэнд цугларсан хэдэн мянган хүний өмнө уран хөдөлгөөн үзүүлж биеийн чийрэг чамбай, гоо үзэсгэлэнг гайхуулдаг байсан юм. Хөлд нь ийм хөх судас гарч ирэх юм гэж тэр үед огтхон ч санадаггүй байжээ. Спортын мастер цол ч насны энэ мэт хувирлыг нууж чадахгүй нь мэдээж. Нас гуч гарч биеийн уян налархай алдагдахад шүхэрч болсон билээ. Бүсгүйчүүд шүхрээр буух зоригт сайхан явдлыг хошуучлагчийн нэг нь юм. Тийнхүү Хоролмаа зөвхөн уран гимнастикийн спортын мастер төдийгүй зориг самбаа гоо жавхлан хосолсон хүүхэн гэж цууд гарчээ. Энэ бол түүний бахархал юм. Зууван шар нүдийг хүрээлсэн үл мэдэг үрчлээ энд тэнд ил гарч ирсэн хөх судас мэтийн насны тэмдэгт дарагдахгүйн тулд үсээ будуулж оготор бошинз өмсөж явдаг боловч сэтгэлээрээ бол тэрхүү «Наран нүд» гэдэгтэйгээ адилхан. 
    Хоролмаа хувцасныхаа өчүүхэн нугалааг хүртэл тольдож засаад үсчний газраас гарав. Түүний нүдэнд зуны тунгалаг хурц наран мэлтэсхийв. «Хүмүүс намайг аятайхан харж байна» гэж бодоход хөл хөнгөрөөд явчихна. Хоролмаа өөрийг нь хүн ямраар харж байгааг андахгүй. Атаархал, шохоорхол, адлал цөм хүний ганцхан харцнаас илэрхий болно. Хоролмаа үүнийг өөрийн эрдэм гэж санахгүй бөгөөд бүсгүйчүүд цөм тийм мэдрэмтгий биз гэж бодно. 
    Энэ хагас сайн өдөр хотын гудамж чөлөөнд зүйл зүйлийн цэцэг цацсан мэт олон өнгө хосолжээ. Тэдний дунд ягаан бор цэцэг бол Хоролмаа байлаа. Өөрийгөө тийн бодож, бүжигчин мэт өлмий дээрээ хөнгөхнөөр гишгэн цээжин биеэр урагш тэмүүлэн салхи татуулж явлаа. Түүнийг нүдний булангаар боловч харалгүй өнгөрөх харцуул үгүй. Энэ өдөр нартай жаргалтай өдөр ажээ. Өрнөдийн аль нэг орны жуулчин бололтой ёнхор хамартан дайралдав. Шорт хэмээх шуудаг өмсөж нэг их үстэй хөлөө ил гаргасан хийгээд нүдэндээ том хар шил зүүж гохийсон урт хүзүүндээ зургийн хэдэн аппарат зүүсэн лут эр Хоролмааг ээрч «Эрхэм хатагтай минь, ганцхан хурам хүлээнэ үү. Та ёстой сайхан монгол хүүхэн байна. Таны зургийг авахыг зөвшөөрнө үү» гээд хариу хэлэхийн завгүй зургийг нь дарж орхив. Гадаадын хүнтэй сээтэгнэв гэж ойлгосон зарим хүн зэвүүрхсэн юм уу шоолсон янзтай харжээ. Гэтэл Хоролмаа улам урамтай, баясгалантай боллоо. «Сайхан монгол хүүхэн» гэж харийн хүнд сайшаагдахад аятайхан байлгүй яах билээ. Багахан юмнаас ертөнц уужим болно. Гаднын орон зай өнгө үзэмжийг сэтгэлийн хэмжүүрээрээ хэмждэг хүний аятайхан ганц үг нарыг гэрэлтэй, тэнгэрийг чөлөөтэй болгоно. Амьдралын зам гэгчийн нэгэн хэсэг нь хотын шуугиант энэ гудамж болж алхаж гишгэхэд хөнгөн. Ийм цагт хүнийг хайрлаж яваагийн учир утга бүрэн болж ганц хүнд биш бүхий л ертөнцөд тэр хайраа хүртээмээр санагдана. 
    Язганасан энэ олон хүний дээрээс гал улаан шүхрээр бууж «Би та нарт хайртай Би газар, тэнгэр, хот тосгон, уул тал цөмд нь хайртай!» гэж хашгирмаар санагдана. 
    Баярлавал ч баярлахын чинээ баярлаж, гутаж гунивал ч өөд татахад хэцүү болчихдог зантай Хоролмаад «хаврын тэнгэр шиг» гэдэг маш дэлгэрсэн зүйрлэлийг хүмүүс «хайрлах» нь элбэг боловч өөрөөр байж чаддаггүй билээ. Энэ бол үнэн хэрэгтээ хаврын тэнгэр шиг муу зан биш, харин гэнэн цагааны тэмдэг болох бөгөөд ертөнцийн бүх явдлын төлөө баяр ба шанлалыг эдэлж байдаг хүний зан юм. 
    Гэвч үүнийг тэр болгон ойлгох нь үгүй. 
    Элдэв чимэг зүүлт баарцаглуулж хоргой торго өмссөн хоёр ихэмсэг хүүхэн Хоролмааг тээр ХОЛООС илэрхий шоолон инээлдэв. Нэг нь годгорхон гэзэгтэй охидууд байх цагтаа Хоролмаатай хамт сурч байсан танил юм. Одоо хотын цуутай авгайчуудын нэг бөгөөд Хоролмааг тоохгүй болсоор уджээ. Тоохгүй нь ч яах вэ. Хамгийн гомдолтой нь гэвэл Хоролмаагийн тухай элдэв хов жив тараадаг хүн. Хажуугаар нь өнгөрөхдөө маш увайгүй жоотолзон, 
    Мастер сайн уу? гэж ирээд л учир зүггүй инээд алдав. Хоролмаагийн дотор гэнэт харанхуйлж хотын дээрээс бууж үзэгдсэн нөгөө гал улаан шүхэр «Сайхан монгол хүүхэн» гэж хэлүүлээд баярласан баяр цөм хийсэн ариллаа. «Би эдэнд ямар муу юм хийлээ дээ» гэж Хоролмаа сэтгэл алдран гомдлоо. Нар бүдгэрч аугаа цэнхэр огторгуй хумигдчих шиг. Алдар цол ч юм уу гоо сайханд чинь атаархан хов живээ хавчуулж байна гэж харцуулын хэлэхээр нэг хэсэг итгэдэггүй явсан юм. Уран гимнастикийн нэрт тамирчин явсан жавхлант залуу насанд тэр бол тоохын ч хэрэггүй зүйл байжээ. ГЭТЭЛ ТЭНгэрээс шүхрээр буудаг болсны нь хойно элдэв муусайн хов бүр гаарч итгэхээс өөр аргагүй болсон билээ. Шүхрээр бууна гэдэг бол жишээ нь саяын хүүхний атаархлыг улам хөөргөх юм байжээ. Хэдэн нас дүү нөхөртэй суусан, шар нүдтэй байж үсээ хараар будуулдаг зэрэг нь бүр сүртэй юм болчихно «Юунд ингэнэ вэ? Би ямар гэмтэй юм бэ?» гэж бодох тусам нартай жаргалтай энэ өдөр хар өдөр болон хувирлаа.

    2. БҮТЭН САЙН ӨДӨР. Буянт ухаагийн дэнжид шүхэрчдийн үзүүлэх наадам болж байв. Чухам чаддаг чаддаггүй хүн бүхэн шүхрээр бууж баймаар цэлмэг баймаар цэлмэг сайхан.Шүхэрчдийг шохоорохоор ирсэн хүмүүс хотоос энэ аглаг ойд дэнжид хэсэг бусгаараа гарцгаажээ. Зарим нь Туулын усанд орж наранд биеэ шарж хэвтэцгээнэ. Хоролмаагийн нөхөр Мягмар хүмүүсээс холхон ганцаараа сууж байв. Хэдэн насаар эгч эхнэр авснаас болж үеийн нөхдөөсөө гашуун үг бишгүй сонсовч дотроо бахархаж явдаг хүн. Бас цуутай хүүхэнтэй суух гэж мэрийсэн эсвэл эр хүн байтал зальт эмийн эрхэнд орсон зэргээр адлан ярилцана. Энэ бол нөгөө ховч хүүхнүүдээс л гардаг үг юм. Гэвч Мягмар Хоролмаад үнэнхүү хайртай. Хоролмаа жөтөөч хүмүүсийн хэлцдэг шиг тийм адал самуун явдалтай хүүхэн биш гэдгийг мэдэж байвч олон хавар нэгэндээ гэгчээр элдэв муу үг дуулсаар хардлагын хар хумсанд зүрхээ маажуулах нь цөөнгүй болжээ. 
    Өнөөдөр Мягмарын нартай жаргалтай өдөр байх ёстойсон. Гэвч өчигдөр орой яльгүй юмнаас хилэгнэн, 
    «Чи учиртай гурвын Хоролмаатай яг адилхан» гэж ирээд л аашилснаа бодоход яс хавтайм ажээ. Жаахан халамцуу байсныг хэлэх үү. Энэ өдөр Хоролмаагийн наран нүд нэг нь бүүдгэр байлаа. Түүнийг нь сэргээж гэрэл гэгээтэй болгох гэж оролдовч нэг л болсонгүй. Шүхрээр бууж ирсэн хойно нь ямар аятайхан үг хэлье дээ гэж бодолхийлэн сууж байгаа нь энэ. 
    Нисэх онгоцны буудлаас хөөрсөн түрүүчийн «царцаа ногоон» эргэлдэн эргэлдсээр өндөр авч шүхэрчдийг цацлаа. Энэ бол эрэгтэйчүүдийн баг бөгөөд Хоролмаа гурав дахь онгоцноос үсрэх ёстойг Мягмар мэднэ. Олон өнгийн шүхэр цэв цэлмэг тэнгэрт цэцгийн цоморлиг мэт задран алгуурхнаа доошлох нь үзэсгэлэнтэй бөгөөд бахдалтай. Бууж ирэнгүүт нь угтаж очоод «Наран нүдээрээ намайг хараач! Газрын хөвгүүн миний сэтгэлийг гийгүүлэх гэж сарнай цэцгээс мэндлэн бууж ирсэн хурмастын ариун дагина минь! Би чамайгаа дахиад хэзээ ч гомдоохгүй гэдгээ тангараглая!» гэнэ. Тэгэхлээр Хоролмаа наран нүдээрээ инээгээд л миний хэлсэн муу үгийг мартчихна. Ер нь ийм нартай жаргалтай ертөнцөд хүн хүнээ атаа жөтөө санаж зовлон үүсгэхийн хэрэг юу байна ? Адгийн муу хов үг хүртэл зүрх сэтгэлийг могойн хор шиг хордуулж байна шүү дээ. Хоролмаа бид хоёр хичнээн жаргалтай байж болох билээ. Хэдэн насны зөрөө ад үзэгдмээр тийм ёсон бусын явдал юм гэж үү? Бид хоёрын хувийн явдал бусдад ямар хамаатай юм бэ? Хоролмаа түрүүн буудал руу явах гэж байхдаа яасан сайхан тэнгэр вэ гээд санаа алдсан. Цэлмэг сайхан тэнгэрт дуртай хүн чинь яаж хар муу санаатай байх юм бэ? Золигийн тэнэг би дэндүү хайртай болоод л дэмий үг хэлчих юм... 
    Мягмар энэ мэтийг бодон байтал гурав дахь онгоц Буянт Ухаа дээгүүр эргэлдэн хөөрлөө. Хоролмаа тэргүүтэй хэдэн бүсгүйчүүд их өндрөөс үсэрч дураар шумбасны эцэст шүхрээ задлах учиртай. Хүмүүс түүнийг маш их сонирхон хүлээж байсан тул тал бүрээс гүйлдэн цугларчээ. Онгоц цэв цэнхэр тэнгэр өөд хөөр хөөрсөөр зохих өндрөө авсан хойно хэдэн бяцхан цэг тасарч чулуу мэт уналаа. Хүмүүс амьсгаа хураан нэг-хоёр-гурав-дөрөв гэж тус бүрдээ тоолно. Хар эрчээрээ унаж явсан тэр цэгүүд хэдхэн хурамын дараад бас л хөх, шар, цэнхэр ,цагаан өнгийн цэцэг болон дэлгэрэв. Харин гал улаан өнгийн цэцэг дэлгэрсэнгүй. 
    Та минь ээ! Нэг нь ойчив биш үү! гэж хэн нэгний хашгирахад Мягмар толгойгоо халхлах мэт гараа сарвайн, 
    Ээ чааваас! гэж гаслаад тэр зүг гүйлээ, Түргэн тусламжийн тэрэгний чагнаал час час хийв. Мягмар хирдхийн айсандаа тэнхээ нь барагдан «Шүхэр нь задарсангүй юу? Шүхэр нь! Шүхэр нь задарсангүй юу? Яачих нь энэ вэ?» гэж дэмий л уйлагнан гүйж явлаа.

     

     

    ШАР НАВЧНЫ ХАЛУУН

    Салчин Бат, Соном, Сономын гэргий Балжид гурвуул Улаан Ханы єврєєс зургаан тавагтай сал холбож гараад Онон мєрнийг уруудсаар явлаа. Навч шарлах аагим халуун дулааны vе мєрний vер татарсан хийгээд тэнгэр хур бороогvй тул сал урсгана гэдэг нэг ёсны жаргал. 
    Бат саяхан цэргийн албанаас халагдаж ирээд нутагт нь байгуулагдсан модны vйлдвэрт салчин болжээ. Хэдэн жил алс газар, тєрсєн нутгаа мєрєєдєн явсан тул угаасан ус ундалсан голынхоо дєлгєєхєн урсгал дээр тааваараа хєвж явна гэдэг бvр ч их жаргал. 
    Бат салны толгойг авч явлаа. Салчны гарт элэгдэж мєлийсєн цагаан хусан сэлvvрээ мєрлєн тvшиж нэг гараар ташаа тулсхийн зогсоно. Мєрний ёроол оюу номын эрдэнэсийн хайргаар бvрхэгдсэн мэт намрын шар нарны гэрэл нэвтэлсэн тунгалаг ус хєх ногоон єнгє хослон гилбэлзэж хоёр эргий нь vзэсгэлэн бас гойд. Сал хvний амьсгалахын аяыг дагах мэт vл мэдэг холбилзон урагшлахад нэг хэсэг улаан шаргал навчтай монос мод, нэг хэсэг алтан шаргал навчтай улиас бургас хосолсон жигдхэн шугуй, нэг хэсэг цэл ногоон титэмт нарсан модоор бvрхсэн элгэн єндєр уул, эгц цавчим байцас мєрний эргийг шахан дvнхийж уснаа тольдоно. Нэг хэсэг хадлангийн сайхан нуга тохой нээгдэж намрын ажилдаа гарсан хvн амьтан бухал євс урц майхан задгай галын галын утаа vзэгдэнэ. Алс тэртээд хєвчийн хєх нурууд униартан харагдана. Тэнгэрийн єнгє бас л цэв цэнхэр. Байгаль дэлхийн єнгє vнэр, анир чимээ амт шимт бvхнийг сая л нэг бvрэн мэдэрч байх шиг санагдана. 
    Єнгє тvмэн зvйл байхад vнэр бас тvмэн зvйл. Мєрний ус хvртэл чухам тийм гэж болшгvй vнэртэй. Чийг нэвтэрсэн нарсан гуалингаас давирхайны аятайхан vнэр анхилна. Голын нуга тохойгоос хадсан євсний vнэр, утааны vнэр, бал бурмын vнэр анхилна. 
    Бат аяа дэлхий ертєнц юутай сайхан, юутай уужим бэ! гэж цээж тэлэн, гар дэлгэнэ. Халхгар тvрийтэй ємднийхєє шуумгийг дээр шуужээ. Цэргийн сургуульд чангарсан хєлий нь булчин зангирч овон товон харагдана. Зузаан хар даавуу цамцныхаа энгэрийг задгай орхисонд наранд тvлэгдсэн цээж нь улаан хvрэнтэнэ. Идэр наснаас тогтнох насанд шилжиж яваа эр хvний ухаан бодол, хvч, тэнхээ бvрэлдсэн Батын нvvр царайд гаднаас ертєнцийн туяа нэвт туссан хийгээд дотроос сэттэл яруухан догдолсны шинж илэрхий. Хvн байгаль хоёр єнгє зvс хоршин таарч тийнхvv гоо сайхан буюу сvр жавхланг илтгэх юутай жавхлан. 
    Батын сэтгэлийг хєєргєсєн нь эр хvний араншинд таарсан хийморьтой ажил, шар навчны халуун туссан нь ч биш vнэнхvv хvний сайхан нь билээ. 
    Онон мєрний усанд хэдэн жил урссан хашир салчин Соном салан дээр барьсан бяцхан шовгорын vvдэнд дэвссэн євсєн дээр тэрийн хэвтжээ. Тvvний чац урт, цээж ханхар гутлаа тайлж хєсєр орхиод хоёр сєємийн тавхайгаа наранд ээжээ. Дєшний єнцєг шиг дєрвєлжин том толгой дороо гараа зєрvvлж дэрлээд хємсгєє буулган нvдээ аньжээ. Босоод ирвэл сортоотойхон эр байлтай. 
    Тvvний хєлийн vзvvрт оготор яндантай жижиг тємєр зуух, хєлтэй ширмэн тогоо урт иштэй хангинуур сvх хэвтэнэ. 
    Шовгор дотроос Сономын эхнэр гарч ирээд нуруу хотойлгон суниахад цомхон бєгєєд махлаг бие нь чангарч хєх нь товойно. Магнай єргєн хємсєг тодгvй боловч цэвэр галбиртай уруул зузаан, царайн єнгє бов бор ажээ. 
    Бат аа чи одоо унтаж амар. Би жаахан зогсъё гээд салны захад очиж тэрлэгнийхээ ханцуйг шамлан, хормойгоо євдєгнєєс дээш цуглаж шуугаад хоёр гараараа мєрний уснаас утгаж нvvрээ угаав. Бат тvvнийг тааламжтай харж, 
    Хар хvнээ босгохгvй юу гэхэд 
    Жаахан унтаг даа гэв. 
    Тэгвэл би зогсож л байя. 
    Ядрахгvй байна уу? 
    Ядраах юм даанч алга. 
    Нэг ядраах юмсан гэж инээгээд Балжид хар хvнийхээ хоёр сєємийн тавхайг шаахайгаараа єшиглєж, 
    Хvvе бос бос! гэхэд цаадах нь нvдээ нухалсаар єндийж ирэв. 
    Бат Балжидыг дєрєвхєн жилийн дотор ийм дориун хvvхэн болчих юм гэж ухаан зvvдэндээ оруулсангvй. Цэрэгт мордохоос нь ємнє хэлбэрээ гvйцэд олоогvй биетэй, ичимтгий бvрэг зантай, туранхай бор охин байжээ. Гэтэл дєрєвхєн жил болоод буцаж ирсэн чинь ийм аятайхан хvvхэн болоод хадамд гарчихсан байв. Улаан Хан ууланд анх тvvнийг vзээд Бат амаа барьжээ. 
    Соном бол Балжидаас хориод насаар ах хvн. Сономд атаархасхийн явдаг залуу хєвгvvд Балжид тvvний юунд нь болж суусныг хэтэрхий хошин санаагаар тайлбарлан ярилцана. Бат нас их зєрєєтэй эр эм хоёрын байдлыг ажиглан шинжвэл нас зєрєєтэйгээс єєр муу юм байхгvй шиг бєгєєд хошин шог болгоё гэвэл хэн гуайгаас ч єє сэв олддог билээ. 
    Бат хvний vр ямархан болдгийг эс ойлгосондоо битvvхэн харамсана. Тийн хамт сал урсгах болсондоо нэг талаар эмээж, нєгєє талаар баярласан болой. 
    Бат Сономыг хэзээнээс сайн мэднэ. Харах царайнд хан гарьд шиг атлаа тєвшин даруу зантай ажил хєдєлмєрт гаргуун сайн, нутаг усныхандаа хvндтэй хvн. Улаан хан ууланд байгаа модчины бригадын дарга сал урсгахдаа туршлагатай сайн хvнийг зориуд дагуулж явуулсан нь энэ билээ. Тэндээс гараад хоёр хоног урсахад байгалийн vзэсгэлэн сайхны хажуугаар Балжид хvvхэн харааг булааж зvрхийг хєндсєєр байлаа. Нарны туяа салхины vнэр, усны амьсгал тэр бvхнийг шингээсэн эрvvл цэвэр бие харцуулын дунд vнэ цэнгээ олсон зоримог хєдєлгєєн, цог жавхлангий нь агшин бvхэнд нээн vзэхдээ могойн єрєвхийлэлд орсон болжмор мэт зайлах газаргvй болно. Yvнээс инээдэмтэй юм уу гунигтай байдалд ороход нэгхэн алхмын зайтай. Гэвч Бат болчимгvй багачуул мэт тархиа алдахгvйг хичээн ийнхvv нvд хужирлах тєдийхнєєр сэтгэлийн шуурга намжихыг хvлээхээс єєр аргагvй болов.Тєгрєг саран нарсны vзvvрт хатгагдсан намуухан бєгєєд дулаахан шєнє зургаан тавагт сал мєрний усан дээрх сарны цагаан зурааг даган анир чимээгvй урагшилна. Салны толгойд Соном сэлvvрээ тулаад хєглийн зогсоно. Шовгорын vvдэнд зуухны амаар гал улалзан тvvний дэргэд Бат Балжид хоёр сууна. Бат євсєн дээр тохойлдон хэвтээд галын ойр гурил элдэж суугаа Балжидыг гєлрєн харна. Гурил элдэхдээ ч хvн ийм аятайхан хєдєлж болдгийг гайхна. Тэгээд энэ шєнийг єнгєрєєвєл дахиад хамт явахаа болихоос єєр аргагvй гэж шийдсэн байв. 
    Хааяа сэлvvрийн чимээ сонсдоно. Сарны цагаан зураанд мєрний ус гилтэгнэн зургаан тавагт нь аниргvйхэн гулсана. Бат Соном тийш хяламхийн хараад, 
    Балжид аа гэж бачимдуухан шивнээд Балжид єєдєєс нь харж мишээв. 
    Балжид чи их ондоо болжээ. 
    Юу нь ондоо гэж? 
    Юм бvхэн чинь. 
    Та яаж мэдэв? 
    Хараад л мэдлээ. 
    Тэгээд ямар болсон байна 
    Их аятайхан. 
    Урьд аягvй байсан уу? 
    Би чамайг ийм болчихно гэж бодоогvй 
    Yнэнээ хэллээ л дээ та намайг тоож хардаг ч vгvй байсан. 
    Харин ээ юу ч гэх юм бэ дээ. Чамайг ийм болно гэж мэдсэн бол. 
    Яах байсан бэ? 
    Яаж ч мэдэх байсан. 
    Та намайг яаж тоох вэ дээ. Харин би бол таныг харж л явдаг байсан. 
    Бат нvдээ эргэлдvvлэн єндийж ирээд, 
    Одоо... одоо... гэж шивэгнэхэд Балжид хариу хэлэлгvй ялдамхнаар инээгээд, 
    Соном оо салаа татъя! Орой боллоо гэж цууриа шингэн дуугаар нєхрєє дуудан хэлэв.

     

     

    ДИВААЖИНД ХҮРГЭХ ОНЬС

    Жамбал дархан наян гурван насан дээрээ зөнөглөв. Архинд дуртай бөгтгөр хар өвгөн юмсан. Уг нь удамт цуутай дархан билээ. Мод, төмөр, алт, мөнгө цөмийг хийнэ. 
    Нас өтөлж гар хуруу нь эвлэхээ байж, нүдний нь хараа муудахаар авгай нар тогооны хариулга уулгаад алх сүхээ ишлүүлэх юм уу хугархай шанага, цоорхой хувингаа гагнуулах болов. 
    Айлын саравчинд дороос чийг татахгүй гэж адсага дэвсүүлээд цагааны шар шүүснээс чангагүй хариулга нэг данхыг хажуудаа тавиад төмрийн бал, модны давирхай нэвт шингэж, түлэнхий борц шиг болчихсон мойног хуруунуудаа эвлүүлж ядан, хамраа шуухитнуулж сууна. Тэгээд нөгөө муу хариулганаасаа том шаазанд хийж жавьжаараа савируулан залгилахад төвөнхний нь мөгөөрс дээш доош гүйж ходоод хоолой нь хүд хүд дуугарна. 
    Тэгэхээр нь хүүхдүүд бид шоолон инээлдэхэд хулгар чихэндээ шөрмөсөөр тогтоосон гуулин хүрээтэй дугираг саравчныхаа дээгүүр хялайн харж, 
    Босоо ороолонгууд зайлцгаа! гэж аашилдаг байв. Тэгж сууснаа нөгөө муу хариулгандаа согтоод алх дөш хамаг юмаа талаар нэг шидчихээд айлын хооронд өөд сөөргөө бөгтөгнөж хар нударгаа зангидан газар тэнгэр цөмийг зүхэн агсарч явна.Тэр жилийн зун өгөрч хэвтсэн хөөргөө тавьж зэвэрч хэвтсэн дөшөө зоогоод нарийн төмөр ширээж ямар нэг сонин юм дархалж эхлэв. Бид юу хийхийг нь үзэх гэж өдөржин сахидаг боллоо. Жамбал гуай бид нараар залхтал хөөрөг даруулж хасуураа бариулах бөгөөд заримдаа балтаа алдаж орхиод, 
    -Гараа хугарсан! босоо ороолонгууд гэж хараана. Өвгөн дархан эхлээд модон бултай төмөр хигээстэй хоёр нэг жижиг дугуй хийж давирхайлав. Дараа нь хоёр том дугуйгаа төмөр голоор холбож хуучин өвсний машины зүрх араа суулгаад жижиг дугуйгаа түүнтэй холбов. Хүүхэд багацуул байтутай томцуул ч гайхан сонирхох болов. Харин Жамбал гуай чухам юу дархалж байгаагаа хэлж өгөхгүй, хүн шалгаагаад байвал уурладаг байв, Нөгөө гурван дугуйдаа баахан араа шүд тааруулаад гөлмөн төмрөөр хоёр том далавч хийж бэхлэв. Тийн нэг өглөө үээгдээгүй сонин юм болох дөхлөө. Хүүхдүүд бид тэр гайхамшигт төмөр шувуу хэрхэн нисэхийг үзэх гэж хэд хоног тэсгэлгүй хүлээсэн билээ. Тэр өглөө цэлмэг сайхан байлаа. Салхи ч үгүй, үүл ч үгүй нисдэг л юм бүхэн нисэхээр байжээ. 
    Жамбал гуай төмөр далавчит оньсон тэргээ зам дээр аваачиж урт оосроор оосорлоод биднээр чирүүлж гүйлгэв. Өөрөө хормойгоо шуугаад хойноос нь тэнхээ мэдэн харайлгаж, 
    Хүүе босоо ороолонгууд бушуул! Түргэл! гэж хашгирав. Бид хурдан морины хүүхдүүд гийн гоолох адил дуу шуу тавьж замын тоос манартал гүйлдэн төмөр далавчаа сар пар дэвж яваа дээхгэр тэрэг маань хэзээ энэ хөх тэнгэр өөд нисэх юм бол гэж эргэн эргэн харцгаав. Тэгтэл тэр маань нисэх байтугай нэг сөөм ч хөөрсөнгүй. Бид ч хуурай газар хаягдсан загас мэт ангалзан зогсов. Жамбал гуай элгээ тэврээд пүфф-пүфф-босоо ороолонгууд! гэж амьсгаадан байв. 
    Тэгээд бид гайхамшигт оньсон тэргээ урамгүй чирсээр дархны саравчны хажууд авчирч хаяв. Ямар нэг эрэг шураг нь дутагдсанаас ийм боллоо гэж бодож байсан билээ. 
    Оньсон тэргээ амжилтгүй туршсанаас өвгөн дархан ихэд гутарч хэдэн аяга хариулга уугаад аанай л газар тэнгэр лус савдаг бүхэнд агсарч, 
    Би юу ч хийж чадна. Үзээд байгаарай! Би оньсоороо диваажинд нисэж очно, Муусайн чавганц нар өмхий хар усаа харамлаж суухад би бурхны мутраас нанчид хүртэнэ. Хүүе та нар дуулж байна уу Би энүүгээрээ диваажинд нисэж очно! Дарь эхийн гараас алтан тагштай нанчид хүртэж жаргана. Тэгээд муусайн чавганц нарт тэнгэрээс салаавч тавина гэж төмөр далаачаа унжуулсан оньсон тэргээ тойрон хашгирч явав. Маргааш нь хөөрхий Жамбал гуай орноосоо босох тэнхэлгүй болсон бөгөөд гурав хоногийн дараа бурхан болов. 
    Нөгөө диваажинд хүргэх оньсон тэрэг нь бидний тоглоом болж удсан ч үгүй далавч нь санжганав. Сүүлд дарханы ач нар хоёр том дугуйд нь урт мод хадаж ус зөөдөг тэрэг болгож билээ. 
    Өвгөн дархан үхэн үхтлээ тэнгэрт нисэх оньсон тэрэг хийж чадна гэж итгэж явсан болов уу?

     

     

    ХОНГОР ЗУЛ

    YЛГЭРИЙН ОРОНД ЄГYYЛЛЭГ

    Ойн цагдаа намайг vvр цайхаас урьтаж ирээрэй гэсэн. Хонгорзулын тухай ярьж єгнє гэснийг санаад би эртээ гэгч бослоо. 
    Эмгэг биеийн нь яс янгинан євдєж байгаа бололтой гиншиж хэвтсэн эмгэн буурал эжий минь дэнгийн гэрэл бvртэлзэж, нойрмог нvдээ нухлаад, 
    Хvv минь ийм эрт хаачихна вэ? гэж дорой дуугаар асуув. 
    Ойн цагдаатай хоёул гєрєєс намнана гэхэд, 
    Мэдэж яваарай цаадах чинь олигтой хvн биш дээ гэв. 
    Тэнгэрийн хаяа битvv байхад ойн цагдаа бид хоёр хєвчид гарахаар явлаа. 
    Энэ хvн бусдын боддогтой адил тийм тэнэг мангуу биш. Хэрийн хvнтэй нийцдэггvй нууц сэтгэлтэй, хачин этгээд байдалтай бєгєєд ой модыг амьтайгаа чацуулан хамгаалдаг учир муу санаатай мулгуу бодолтойд тооцогддог биз дээ. 
    Заримдаа ой тайгаар орон гэрээ хийж, хэд хоног залган уул хєвчийн гvнд хэрэн хэсэн явах бєгєєд идэр гурван есийн хvйтэн шєнє, битvv ойн дунд гулгуун хэмээх их тvvдэг асаагаад, бор гєрєєсний мах шарж идээд, нударгын чинээн толгойтой оготор гаансандаа тамхи нэрж, гашуун утаагий нь залгилж, хєвчийн хvрэн баавгайн арьсан дээр хажуулдан хэвтэхдээ ганц бах нь ханадаг гэлцэнэ. Сvсэг ихтэй чавганц нар тvvнийг «хар махгалын ХУВилгаан гэж цуурхдаг билээ. 
    Эх нутгаа орхин явснаас хойш олон жилийн дараа би нэгэн сарын амралтаа єнгєрvvлэхээр буурал ээжийндээ ирсэн бєгєєд бага залуу насандаа, ойн цагдааг бусдын адил зэвvvрхэн vздэг байжээ. Харин одоо ном бичигт шунамхайрч, байгаль ертєнц хvн амьтны элдэв явдлыг ихэд сонирхох болсон тул ойн цагдааг амьдралын нэгэн vзvvрт сэтгэл санаагаа нууцалж хvнээс онцгой явах тавилантай болсон сонин хачин хvн гэж тvvний амьдралын учир явдлыг уудлан илрvvлэхээр санаа шулуудан аль л байдаг арга ухаанаа зарж ой хєвчийн тухай vлгэр домгийг нь єдєєн яриулж аливаа санал бодлыг нь даган баясан, тал єгсний учир би дотно хvн нь болж авлаа. 
    Бидний ууланд авирахын vес vvр цайж эхлэв. Нэвсгэр хар ойн дундаас энд тэнд хєвчийн хєх байцас цухуйн харагдахаар ойн цагдаагийн ярьсан vлгэр домог санагдана. 
    Хонгорзулын тухайд бол бас л ямар нэгэн vлгэр домог сонсоно гэж боддог байлаа. 
    Хонгорзул! Ойн цагдаа хааяа энэ нэрийг хэлэхдээ нvд буруулж, уйтгартай бєгєєд сvртэй болдог байлаа. Тэгэхээр нь Хонгорзул гэгч єєрийн нь амьдралтай ямар нэг холбоотой байх гэдэг бодол тєрєєд тэр тухай ярьж єгєєч гэж гуйхаар «Найман сарын сvvлчээр Нэрст уулын ар талд гарч баавгай агнана. Тэгэхдээ би чамд ярьж єгємз» гэсэн юм. Одоо бид тийшээ очиж яваа нь энэ билээ. 
    Ойн цагдаа хvнд, хєлтэй хєгшин зээрд морин дээрээ хажуулдан хєглийн харлаж байгаа ойн зvг ширтэж явна. Том гуулин аралтай суран бvсэндээ vйсэн хуйтай, ясан иштэй том хутга хавчуулж мєрєвч мод нь халцарсан хураан буу vvрч, ярайтал чихсэн сумтай ширэн дайз бvсэлжээ. Бvйлсний vндсээр хийж, хvрэл цагирагаар чимсэн том гаансаа зуусан нь бух тэрэг мэт утаа савсуулж, он жил хуучирсан одончуу юvдэнгийн нь чихэвч налбаг салбаг хийнэ. 
    Ой хєвчид мацахдаа гєрєєс мэт сурамгай болсон морь нь битvv ширэнгийн зай завсрыг андахгvй ажээ. Би дєрєєгєєрєє модонд тээглэж, нvvрээ мєчирт чавхдуулж, яаран бачимдан дагаж явлаа. 
    Yvрийн туяа ойн гvнд нэвтэрчээ. Гэвч нvд дасаагvй хvнд нvvл модны орвон, ойн ёроол дахь бул чулуу, модон гахай юмуу баавгай шиг харагдана. Наймдугаар сард ой хєвч бvрэн чимгээ зvvжээ. Шилмvvст модны титмийг цогцолсон гишvv мєчрийн завсраар, оюу єнгєтэй гэгээ татан, нарийхан гол шиг хус улиас навч найлзуураа дааж ядан гайхахдаа шєнийн будангаас хvртсэн шvvдрийн сэрvvн дуслаар шvршинэ. Ойн хєвд ногоонд шингээстэй чийг усыг амталсан зvйл бvрийн цэцэг жимсний анхилуун vнэр єгvvлж баршгvй сайхан. Наран єєдєлж уулын ташланд туссан тvрvvчийн туяа нь моддын завсраар харван зурайж, шєнє тогтсон манан буданг нэвтлэв. Моддын урт хар сvvдэр уул єєд тэмvvлж, нарны гэрэлд умбасан ойн цоорхой дахь єндєр ургацат цэцэг ногоонд агссан шvvдрийн бємбєлєг алтан одот ундрам чулуу мэт гялалзав. 
    Бид эртэлж мордсон тул одоо нэгэнт Нэрст уулын ар биеийг барьж явна. Нэлээд єндєрт гараад эргэж харвал тэртээ хєхємдєг лаван татсан хєвчийн дээгvvр цаст уулын цагаан оргил єглєєний наранд тодроод, цэлмэг тэнгэр єєд улбар туяа цацруулан байна. 
    Би байгалийн vзэсгэлэн сайханд сэтгэлээ єгч орхиод, замчныхаа тухай мартах дєхжээ. Тэгтэл морьд маань чихээ сортойлгон сэрэмжлэхийн сацуу ойн цагдаа ямар нэг бодьгvй биетэй юм шиг чив чимээгvй vсрэн бууж, нvд ирмэхийн зуур буугаа мулталж цулбуураа над хаяж єгєєд битvv ширэнгэнд шингэн замхрах адил алга болов. 
    Хэдэн мєч єнгєрлєє. Чихээ солбиулж, биеэ хєвчлєн байгаа морьд гэнэт огло vсэрсний дараа буун дуу сонсдов. Ой мод сvртэйеэ нvргэлэн цууриатав. 
    Дахиад шувуу жиргэж, уулын горхи шоржигнохоос єєр анир чимээгvй болсны дараа буу дуугарсан зvг яаран очлоо. 
    Ойн цагдаа хожуул дээр сандайлаад хvрэл чимэгт аварга гаанснаасаа хєх утаа баагиулна. Хажууд нь том хар баавгай хэдийн унажээ. 
    Болор уст уулын горхины дэргэд гал тvлж бяцхан зэс тогоонд цай тавиад хоёул тавлан суулаа. Горхины урсах чимээ их л сонихон нэгэн vе бvл-бvл-гvл-гvл гэх бvдэг чимээ сонсдож байснаа бас тогтуухан цєєрємд чулуу шидэх адил тодхон чимээ гарна. Жигvvртэн шувуу жиргэх ус шоржигнох, навч найлзуур сэржигнэх энэ бvхэн ерийн боловч сэтгэл санааг бvvвээлэн мансууруулагч ойн доторх хєгжмийн хєг аялгуу ажээ. 
    Нар дээр гарч модод сvvдрээ хураавч, цаст уулнаас vлээж байгаа намрын салхи сэрvvн. 
    Ойн цагдаа хvндээр шvvрс алдаж миний бодлыг замхрууллаа. 
    Хонгорзул минь яг энvvхэнд намайгаа хvлээдэг сэн гээд ногоон дээр хажуулдав. 
    Би ам ангайж, амьсгаагаа дарлаа. 
    Хєєрхий Хонгорзул минь гайхалтай бvсгvй байж билээ. Тєрсєн нутгийнхаа ой хєвчийн эзэгтэй, лусын дагина шиг энэ байгаль ертєнцийг цогцолсон ил далдын vзэсгэлэн сайхан бvхнийг над мэдрvvлсэн юм даа. Дvv минь чи тvvнийг цэцэгнээс мэндэлсэн бvсгvй байсан гэж бодоорой. Ойн яргуй цоморлигоо дэлгэх, монос мод нахиагаа задлах єдрийг хvртэл тэр андахгvй мэддэг байлаа. 
    Ойн дунд энэ дэлхийн vзэсгэлэн сайхны охь манлай нь байдаг юм шvv. 
    Бидэнд олдохгvйгээс биш ой дотор алтан мєнгєн цэцэг навч байдаг гэж Хонгорзул минь ярьдаг байлаа. 
    Модны навч цэцэгний дэлбээнд тогтсон шvvдрийн дуслыг мєнхийн рашаан гэж хvртдэг, ой хєвчийн агаар салхинд шингэсэн цэцэг жимсний vнэрийг мэддэг байжээ. Хонгорзул vнэхээр цэцэгнээс мэндэлсэн юм. 
    Энэ дэлхий ертєнцєд хичнээн их хайртай байсан гэж санана. 
    Ой мод, цэцэг навч, жигvvртэн шувуу тэр бvхэнд хичнээн хайртай байсан гэж санана. Хонгорзулын минь хайрт орон дэлхий ой хєвч бидний богинохон жаргалын єлгий болсон юм. 
    Дvv минь чи ой шуугиж модны навч шивэгнэхийг сонсож байна уу. Миний Хонгорзул ертєнцийн энэ эгшиг дууг гайхалтай уран гоё тайлбарлан ойлгуулж чаддаг байлаа. Єєрєє хичнээн сайхан дуулдаг байсан гэж бодно. Хонгорзулыг дуулахаар хєвчийн мод жингэнэн цууриатаж цэцэг навч найган ганхаж, огторгуйд нисэж яваа бvргэд шувуу жигvvрээ дэлгээд элэн хальдаг байсан юм. 
    Хонгорзул арван долоохон настай, уулын горхины ус шиг мэлмэрэнхэн байдаг тунгалаг хар нvдтэй, шvр шунх шиг улаан ягаахан уруултай уяхан бор бvсгvй байлаа. Эх болсон байгаль дэлхийн хайр хишиг vзэсгэлэн гоог євлєн авч тєрсєн юм. 
    Дvv минь! Хонгорзул арван долоохон настай байжээ. Бид хоёр эрхийн чинээ, эвий багахан наснаасаа баян Гарьдын хонь хариулдаг байв. Он жил єнгєрч, хvний vрс єслєє. Золгvй нэг єдєр Баян гарьдын хорлонт нvд Хонгорзулыг ширтсэн юм. Тэгээд хоёр чих дvлий хойтох урдахаа мэдэхгvй усан тэнэг хvvдээ эхнэр болгож богтлон авлаа. 
    Хонгорзулыг баян Гарьдын мангуу хvv гэрийнхээ мухарт хашиж, хорт могой шиг хяхарч, ховдог чоно шиг архирч байжээ. Хавчиг толгойтой, хар элэгтэй тэр муухай амьтан хаа л явбал дагаж явдаг, хавьтсан хvнтэй хардаж хайр найргvй жанчдаг байлаа. Хєєрхий Хонгорзул хатсан навч шиг хорчийж, хар нvд нь булингартаж, ягаан уруул нь зэвхийрлээ. Аз болж тэнэгийнхээ нvднээс далд хааяа надтай уулзавч, бузарлагдсан бие ариун нєхєрлєл ангид гэж хэлдэг байлаа. 
    Тэр жилийн хавар боллоо. Мєрєн голын мєс халзарч шугуй мод нахиалж, усны шувуу ирэв. 
    Баян Гарьдын малын хойноос явж байгаа Хонгорзул гунигт дуу холыг зорин уянгална. Тэнэг хар хvн сайн морь унаад тvvнийг харуулдан явдаг байв. Хєвчийн мод ногоорч хєхєє шувуу донгодов. Огторгуйн мандалд наран гийж, дэлхийн хєрсєнд цэцэг ногоо дэлгэрч байвч Хонгорзулын нvд уйтгарын мананд хучаастай. Тэр сэтгэл булаам ялдам сайхнаар инээмсэглэдэг байснаа ч мартжээ. 
    Зуны тэргvvн сарын нэг єдєр Гарьдын бэр оргож гэнэ гэж нутгийнхан ярилцлаа. 
    Хонгорзул бид хоёр яг энvvхэн хавьд уулзсан юм. Тэгээд эх нутгийн маань уул хєвч, ой мод хар элэгтэн, харгис санаатнаас биднийг нууж, ариун усаараа ундалж амтат жимсээрээ тэжээсэн юм. 
    Хонгорзул дахиад цэцэглэн сэргэлээ. Зуны цэлмэг шєнийн тvмэн тvмэн од хайрлан ширтэж, цаст уулын сэрvvн салхи энхрийлэн илбэж, жигvvртэн шувуу тойрон жиргэж, хєх хад хємєгтєє хоргодуулж, ногоон ой сvvдрээрээ халхалж байлаа. 
    Баян Гарьдын тэнэг хvv араа шvдээ хавирч, ар євєрт гарч хагархай хэнгэрэг шиг паржигнаж, хамаг амьтны тvйвээж байжээ. 
    Хонгорзул vнэхээр цэцэгнээс мэндэлсэн юм. Тэгэвч айл амьтан адуу малын барааг мєрєєдєх болж, бид ХЄВчийн гvнээс эргэж ирлээ. Тэгтэл гай дайрч Гарьдын хар тэнэг миний анд явсан хойгуур Хонгорзулыг олоод боож алсан юм. 
    Би гашуудал хилэнгийн туйлд хvрч Гарьдын тэнэг хvvгийн тархий нь хага ДЭЛСЭЖ, гэр оронгий нь тvймэрдээд монголын хязгаар нутагт хулжин одож билээ. 
    Хуучин цаг улирч, хувьсгалын цаг эхлэхэд би буцаж ирсэн юм. Дvv минь чи тэгэхэд єлгийтэй хvvхэд байжээ гээд хонгорзул цэцгийн зєєлхєн бємбєлгийг илбэн: 
    -Хєєрхий миний Хонгорзул ийм л цэцэгнээс мэндэлсэн юм даа гэж хоолой зангируулан єгvvлж билээ.

     

     

    ТYЙМЭР

    Урь унахтай зэрэг хєвчийн цас хайлж, ойн хєвд хатсан шилмvvс хагд євсний vл мэдэгхэн vнэртэй уруйн шар ус хєндий тал руу садран бууж ирнэ. Их уснаа нийлэхийг тэмvvлсэн бяцхан горхи дов сондуул дундуур мурилзан жирэлзэн урсах замдаа бархаглан бєєгнєрсєн хог євсєнд хаагдах боловч хvчээ хурааж нєгєє муу хаалтыг тєдхєн зад цохиод дэвхрэн цовхрон одно. Хаврын шар усны єчvvхэн горхи урсах зvгтээ бол хэр баргийн саад боомтонд хаагдалгvй гол мєрєнд цутган ннйлнэ. Хvний амьдрал ч бас тийм бvлгээ. 
    Тээр жилийн хавар нэгэн vдэш Баадай Бархас зуухныхаа аманд бярдан бууны сум цутгаж суулаа. Єнгєрсєн євєл хєвчид ан гєрєє хийж хэдэн зуун хэрэм, арваад шилvvс авлаж, хоршооноос хоргой торго базаан авч, холын сайн дарханд мєнгєн тоног захисан бєгєєд хавар хээрийн нохой хэдийг нудрах санаатай буу зэвсгээ зэхэж байгаа нь энэ. Эхнэр Намжилмаа нь бараг л хvнээс ялгаагvй хоол иддэг зургаан тайга нохойгоо тэжээж орон гаран байснаа, 
    Бархас аа! Тvймэр! Тvймэр гарч байна! гэж гаднаас хашгирав. 
    Хаана? Юун тvймэр? 
    Зvvн уулын оройгоор улаа бутарч байна. 
    Салхи хаанаас байна 
    Хойноос 
    Аа тэгвэл яах вэ гэж Бархас ажиггvй єгvvлэв. Намжилмаа хар хvнээсээ «ТЭГВЭЛ яах вЭ» ГЭДЭГ vгийг бишгvй сонсож «Бидэнд л хамаагvй бол яавал яаг» гэдэг ийм зантай хvнийг тvшиж явснаас хойш чимээгvй л єнгєрєєхєєс єєр аргагvй. Хэлмээр юмаа дотроо нууж яваа хvн байн байн санаа алдах болдог ажээ. Санаа алдахаар дотор нь багтарч байсан бєєн хар юм жаахан задарч тавигдах шиг болно. Хvнийг дандаа хардаж ажиж байдаг хvний дэргэд санаа алдана гэдэг бас явдалтай. 
    «Эм хvний оролцохгvй юм» ГЭДЭГ НЬ ОЛОН болохоор ингэж санаа алдаж явах тавилантай тєрсєн юм шиг Намжилмаа одоо ч бас гvнээ сvvрс алдаж дуугvй боллоо. Зvvн уулын хяр дээр их тvймрийн туяа нэвт харваж нєжин улаан судал татсан хєглєгєр хар утаа эвхрэн зангирах нь галав ертєнцийн vзэгдээгvй том араатан vхлийн шарх олж, улаан цусан дундаа хєрвєєн тийчигнэж байх шиг. Идvvрээ долоож байсан ноход гаслан шарваганалдав. Намжилмаа тvймэр гарахыг бишгvй л vзсэн атлаа «Юу л болдог бол доо» гэж зvрх тvгшин бодлоо. Ганц єнєєдєр ч биш ер ямархан ч юмнаас айж тvгшин байвал ингэж бодох болжээ. Ийм болсноо ажиж мэдэх тусам ямар нэг муу юм зєгнєж байх шиг санагдана. Гэвч єєрт нь гvйцэд ойлгогдоогvй сэтгэлийн энэ тvгшvvр эртний байжээ. 
    Баадайн Бархас нас гуч гарсан мєртєє эхнэргvй байсан vед нутгийн дэл сул хvvхнvvд хаана хэдийд бууж мордсон хэнтэй юу гэж шалигласныг нь хvртэл сонин хачин болгож ярилцдаг байв. Нутгийн цуутай хархvvг дам дамаа шохоорхож хорвоо дэлхийн олдошгvй амьтан болгон ярилцах нь юм vзээгvй охидын эмнэг сониуч сэтгэлийг бас гижигдэнэ. Хувьсгалаас хойш хориодхон жил єнгєрч байсан тул баян хvн бардам омогтой, хол ойрын холбоо сvлбээгээрээ тvрээ барьдаг зан арилаагvй байсан даг. Баадай гэгч хэдэн зуун vхэртэй нутгийн ганц баян. Тэгээд Бархас хэт давлиун хэрцгий зантай санж. Тэр нутгийнхан догшин хэрцгий хvн болгоноос айж дальдарч суудаггvй байсан биз. Харин Бархасыг басамжлах юм уу илэрхий муу хэлэх хvн бараг vгvй. Тэр vед холбоо сvлбээтэй хорон санаатай хvнээс далдуур их л болгоомжиЛДОГ байж. Бархас нэг талаар айхтар хэрсvv ухаантай, юмны ая зvйг олдог авхаалж самбаатай хурц хурдан vг яриа, цог жавхлангаараа гэнэн цагаан хvмvvсийг бишрvvлж муу ч сайн ч юм бvхний тvрvvнд гарах дуртай хvн. Хувилгаан дvртэй цєєвєр чонын араншинтай тэр чонын араншингаа нуун дарж бусдад ажиг сэжиг огтхон ч авахуулахгvй явж нэг л цагт харанхуй булангаас харайн ирж багалзуурыг тас хазахад бэлэн байдаг билээ. Эцэг эхийн сургаал аваагvй тэнэг танхайчуул бороохой бариад дэвхэрч байхад тэрхvv чонын араншинтан ханцуй дотроо хутга бариад инээсээр ирэх жишээтэй. Бархас бол эр хvний ид хавыг нэг нь нєгєєгєє цусанд хутгасан хойно шалгаж болно гэж боддог байлаа гэхэд тvvнээс наахнуур яваагий нь ид хав гэж ойлгож байсан гэнэн охидын нэг нь Намжилмаа байжээ. Нас дєнгєж хорь хvрч хол ойр, золтой золгvй хадамд гарч байгаа vеийн охидод битvvхэн атаархах боловч угаас бvрэг ичимтгий тул эрд гарч айлын бэр болно гэдэг нэг их сонин хачин ч юм уу эсвэл аймаар сvрдмээр ч юм шиг бодогддог санж. Тийм байтал Баадайн Бархас тэднийхээр бууж мордох нь олширчээ. Намжилмаа ч нууцгай єрсєлдєєнд амархан автагддаг эмс охидын зангаар дотроо битvvхэн баярлана. Ганц охиныхоо тєлєє бурханд залбиран суудаг аав эжий хоёр нь тэдний хэрэгт оролцсонгvй юу болохыг хvлээж суулаа. Гурван жилийн ємнє євлийн тэр нэг шєнє Намжилмаагийн сэтгэлд vхтэл салахгvйгээр шингэжээ. Урд єдєр нь танил хархvv ирж энэ шєнє сар гарахтай зэрэг vхрийн хашааны ард гараад байгаарай. Бид хэдvvлээ ирнэ. Айж ичээд яах вэ. Yнэнийг хэлэхэд манай энд чам шиг азтай хvvхэн байсангvй гэжээ. 
    Намжилмаа ингэдэг л ёстой юм байхдаа гэж хэзээ нэг цагт зайлшгvй тохиолдох жамыг дагах дагахгvйгээ ч гэнэн багын алдаа, хожмын зовлон байх байхгvйг ч ухааралгvй хий балмагдан самгардсаар байтал шєнийн сарны цагаан туяа тооноор тусав. Байя гэхэд байж болохгvй, явъя гэхэд явж болохгvйн зовлонг зvvднээсээ бишдээ vзээгvй хєєрхий гэнэхэн амьтан дээл хувцсаа арайхийн ємсєж хамаг бие салганан чичирсээр болзсон газар нь хvрч ирэв. Yхрийн хашааны ард цан хvvрэг болсон морьд цас хяхтнуулан, сvvдэрт суугаа хэдэн хvний тамхины гал улалзан байв. 
    Намжилмааг хулгасаар хvрч ирэхэд Баадайн Бархас юу юугvй тэвэрч аваад баахан ичиж зовмоор энхрийлэн сахалтай хошуугаар vнсэн таалж гоё эмээлтэй жороо морь унуулаад сартай шєнийн мэлийсэн цагаан тал дундуур давхилдан одов. Замдаа нэг айлд буусан нь хэдэн танил хvvхнvvд засал хийж гэзгий нь хоёр салаа болгон эхнэр дээл ємсгєхєд тэссэнгvй эхэр татан уйлж гарахад хvvхнvvд «Хvний эхнэр болж байгаа хvн ингэдэггvй юм. Буруу харж уйлаад зєв харж инээгээрэй» гэж хадамд очоод яах ёстойг нь заан сургажээ. Намжилмаа ийнхvv Баадайн Бархасын эхнэр болж євлийн тэр шєнє дэр нийлvvлэн жаргал зовлонгийн алийг мэдэхгvй гайхан хэвтсэн билээ. Намжилмаа гаслан шарваганалдах тайган нохдын идvvрт мах шєл нэмж хийгээд гэртээ ороход хар хvн зэс шанага дотор тугалга хайлж суув. Нэг удаа єєр хvнтэй хардаж «долоон нvхэнд чинь хайлсан тугалга цутгаж ална» гэж зvхэж байсан нь Намжилмаагийн санаанд гэнэт оров. 
    Аймаар их тvймэр гарч шvv яадаг билээ? гэхэд 
    Гардаггvй тvймэр гарч шатдаггvй ой шатаж байгаа биш дээ гэв. 
    Тvймэр унтраах гэж амьтан хvн зvдрэх байлгvй 
    Аа унтраадаг нь унтраана биз. Муусайн чоно дvрвэж талд гарна. Хэдийг нударч авъя байз гэхэд «дан л ална нударна» гэх юм гэж дотроо дургvйцэвч, 
    Євгєєн ямар хоол хийх вэ гэхэд 
    Дуртайгаараа бантангаа л хийхгvй юу даа гээд эхнэр єєдєє хяламхийн харснаа, 
    Чи нэг л бvдvvрээд байх чинь. Таргалаад тэр vv 
    аль... гэхэд 
    Гурван жил зvгээр байсан юм чинь таргалаад бvдvvрээ биз гэж Намжилмаа уурсан єгvvлэхэд Бархас инээж, 
    Эм хvн ч таргалах муу биш дээ гэж шалиглав. 
    Маргааш єглєє нь болоход уул талыг тvймрийн хєх утаа битvv бvрхэж шатсан ой модны хиншvv хяр хамар цоргин байлаа. Хаврын хавсарганд гарсан хєвчийн тvймэр яах ийхийн зуургvй газар авч тал хєндийн хагданд бууж ирвэл нь хvн мал зугтааж зайлахаас єєр аргагvй. Бугын жимээс єєр нэвтрэх газаргvй гvн ой, нэг зуун жилийн хєвд хvлэр, давирхайндаа нэвчсэн мод ёроолын хур хагданд авалцан нэг єндрийн оройгоос нєгєє єндрийн оройг дєлєн улаан хэлээр долоож хадны хагийг хvртэл хуу хуйхална. Гал ихдэхээр салхи улам ширvvсэн нэг нуруунаас нєгєє нуруунд дамжуулан шатна. Хєвчийн зузаан хєвдєнд гарсан гал зуны бороонд л сая нэг унтардаг ажээ. 
    Бархас тvймрээс дvрвэсэн чоно намнаж хєндий талыг хэрэн хэсэн явахад бvстэй бvсгvй олон хvн тvймэр унтраахаар ундуй сундуй явцгааж байлаа. Гэтэл хаврын хар салхинд хєєгдсєн тvймэр тэр шєнєдєє сvйд хийж хэдэн айлын гэр бараа, хашаа хороо, хонь. малыг хар нvvрс болгожээ. Хоёр гурван хоногийн дотор хавь орчмын хэдэн их уул тvймэрт автагдав. Сумын захиргаанаас бvх багт зар тарж єрх тутмаас нэг хvн хагас сарын хоол хvнстэйгээр дайчлан мордууллаа. 
    Бархас багийн даргын тушаалыг нэг их ойшоосонгvй «Тvймэр гарсан биш хэдэн чоно алаад байна. Чоно гэдэг чинь хазах шvдтэй залгих хоолойтой тvймрээс илvv дайсан» гэж сурталдав. Багийн дарга Намжилмаатай гадаа уулзаад, «євгєд настан хvртэл явж байхад та хоёр ингээд хоцрох нь уу? Намжилмаа чи ёстой гvзээнд наалдсан дэлvv болоо шив дээ» гэж гамгvй хэлээд морджээ. Намжилмаа нулимсаа арайхийн барьж гэртээ ороод, 
    Чамайг явахгvй юм бол би явж болохгvй юм уу? гэхэд 
    Хээр гарч харцуулын євєрт унтах дуртай эмс явдаг байх. Чи явна гээд байвал явахгvй юу даа гэж дамшиглав. 
    Маргаан зєрєєн дээр хар муйхар зангаа vзvvлж бах ханадаг Бархас зургаан тайган нохойгоо дагуулаад чоно намнахаар арилж єглєє. Намжилмаа хvн зонд нvдлvvлж хараал идэж явахад хvрлээ гэж гомдовч ийм догшин дориун хvнд элэг бариулсаар одоо болсон хойно яах ёстойгоо vл мэднэ. Бодоод байвал Бархасын эхнэр болоод жаргал эдэлсэн юм огт vгvй, харин ч vеийнхээ хvvхнvvдээс хоцорч хохирсон нь илэрхий. Ер нь ч эмэгтэйчvvдийн байдал их єєр болж бичиг vсэг суралцах алс газар сургууль соёлд явахаас аваад тєр улсын хэрэгт оролцох болсон нь бахдалтай. Наад зах нь нутгийн залуу хvvхнvvд багийн улаан гэрт цугларч «зээ хєє соёл эрдэнийн соёмбо vсэг солонгорсон сvртэй чиг улаан туг намилзанхан манданаа хє хє» гэж дуулцгаах нь хvртэл эрийн боол гэрийн зарц биш гэдгээ ойлгосон бvсгvйчvvдийн шинэ соёлын тэмдэг. Гэтэл Намжилмаа энэ бvхэнд оролцох завшаангvй. Баг, сумын наадам юм уу найранд хоргой торго ємсєж, алт сувд зvvж, наймангийн баавартай эмээл тохож явахаас єєр цэнгэлгvй. Сvv цагаа болсон урд хормойгоо шавхай дээгvvр чирч ,гучаад vнээ ганцаараа саагаад єглєєнєєс vдэш хvртэл архи нэрэн, ааруул ээзгий хийж, арц утаж бэлдэх, гутал хувцас оёх зэрэг гэрийн ажил хийх би барлаг зарцаас ялгаагvй. Энэ бvхнийг бодож єєрийн байдлыг бусдынхтай жишиж vзэхэд хамгийн золгvй, эрх мэдэлгvй амьтан болж хувирна. Намжилмаа энэ тухай бодон бодсоор анх удаа зориглон яавал яаг гэж шийдээд жаал зугаа хоол хvнс тєхєєрєн мордож тvймрийн хєх утаан дунд бvрэлзэн байгаа алсын уулсын зvг явлаа. 
    Мєнх, Намжилмаа хоёр тvvдэг галын дэргэд эмээлээ дэрлээд хэвтэж байлаа. Нэг гал болж буусан бусад хvмvvс цєм ундуй сундуй унтацгаажээ. Эд нар нэг их модтой ард гарсан тvймэр дарах гэж хоёр хоног хоол нойргvй vзэлцсэн боловч хяр давуулж алдаад морь биеэ амраахаас єєр аргагvй болсон нь энэ. Ядарч туйлдсан хvмvvсийн хурхирах, салхинд мод хавиралдах, морьд євс зулгаан тургилах, тvvдгийн цучил пис пис хийх чимээ сонсдоно. Намжилмаа Мєнхийн ясархаг туранхай гарыг хєхєн дээрээ барьж хэвтэхдээ зvрхнийхээ булиглан цохилохыг мэдvvлж хvн болсоор vзээгvй ийм тvгшvvртэй атлаа баясгалант шєнє тvймрийн утаа vнэртсэн хээрийн салхинд жаргал цэнгэлийн дээдийг амсан байх шиг санагдана. 
    Мєнхєє чиний нойр хvрэхгvй байна уу? 
    Yгvй 
    Бархас биднийг лав дуулсан байх даа. Хvрээд ирвэл яанаа? 
    Одоо яая гэхэв. Yнэнээ л хэлэхээс ! 
    Яаж ч мэдэх хvн шvv. 
    Яав гэж дээ. Хvнийг айлгаж дарлаж сурсан хvнээс айгаад байх тусам гаардаг юм. Ер нь хvн хvнээсээ айж, зовохгvй зовлонгоо эдэлж явдаг цаг єнгєрсєн юм биш vv. 
    Хvvхний зvрх бумбагар дулаахан мээмэн дороос нудран булиглахыг мэдэрч хэвтэхэд «энэ ижилгvй сайхан амьтантай заяагаа холбохын тєлєє нэгийгээ vзээд vхсэн ч яах вэ» гэж бодогдоно. Ойрхон идшилж байсан морьд ямар нэг юмнаас vргэж хухиралдав. «Хvн ирэв биш vv» гэж бодогдон Намжилмаагийн хамаг бие зарсхийв. Гэвч дахин анир чимээ гарсангvй. Мєнх хvvхнийг ямар ч аюул ослоос хамгаалж болмоор тайван байна. Ийм эрэмгий хатуувтар зан суусан нь хэзээнийх билээ дээ. Дєрвєн жилийн ємнє цэрэгт дайчлагдан Байшинтын хороонд очин цэргийн хатуу дvрэм журамд нухлагдан олон газраас ирсэн янз янзын хvмvvсийг vзэж хvний ааш араншин цаг тєрийн аясыг дагаж хувирдгийг ойлгож хуурай хичнээн хатуу боловч єєрєєсєє хатуу тємрийг дийлдэггvй юм гэж бодох болжээ. Нэгэн vvрний шоргоолж хvртэл бие биенээ барьж иддэгийг гайхаж явсан гэнэн залуу нас єнгєрч ухаан суугаад ирэхээр хожмын амьдрал алсын зорилго гэдэг ертєнц шиг том юм тулгардаг нь хууль. 
    Юун боловч цэргийн хугацаа дуусахыг хvлээн байтал єнгєрсєн цагаан сарын эхээр бам євчин тусаж эмнэлэгт хэвтэж байхад аав нь очиж хэдэн сарын чєлєє гуйж аваад гарсан билээ. Євс дэвссэн тэргэн дээр чоно даханд манцуйлуулж, хавагнан уйтарсан хоолойгоо хяхтнуулан, нийлэх шахсан зовхиныхоо завсраар зурвасхан хєх тэнгэрийг харж явахдаа хєдєє хээр vхэж хєєрхий муу аавыгаа тамлахгvй юмсан гэхээс биш, ингэж уулын хярд гараад ийм хярвас vнэртсэн шєнє, ийм уяхан зvрх ний лугшилтыг мэдэрч хэвтэх юм гэж ухаан зvvдэндээ оруулсангvй. Хамаг бие нь хавагнан нєжирч vхсэн амьдын хооронд болсон хvvдээ аав эжий хоёр нь модны шилмvvс, нохойн хошуу хандлан уулгасаар хєл дээр нь босгожээ. Тийм байтал энэ тvймэр гарав. Тvймэрт явмаар санагдаад сууж болсонгvй. Аав эжий хоёр нь гvйцэд тэгшрээгvй биеэ ална гэж хоригловч хэвтсээр байгаад бохир хєшсєн vе мєчєє тэнийлгэж хээрийн салхинд олны дуулианд явж хийморио сэргээе гэсээр байгаад гарсан хэрэг. 
    «Би ч ёстой заяаныхаа дуудлагаар гарч ирсэн дээ» гэж бодоод 
    Намжилмаа чи Бархас хvрээд ирвэл харих уу? гэж асуув. 
    Харин ээ. Харь л гэх байх даа. 
    Аль болох сайнаар нь болгохыг бодъё 
    Гэртээ харьснаас ингээд л ууланд явж баймаар санагдах юм. 
    Тэгвэл хоёулаа vvрээр яваад єгье 
    Харин ээ. Энэ хvн амьтан юу гэх бол оо? 
    Намжилмаа минь чи ёс алдахаас айж байна. Хар хvнээ хаяад хээр хєдєєгvvр єєр хvнтэй нийлээд явчих гэдэг бузар явдал гэх хvн мундахгvй биз. Эм хvний ёс гэж хориглох цээрлэх юм чухам юу эс байлаа даа. 
    Алдахгvй гэсээр хичнээн олон бvсгvйчvvд зовлон эдэлсэн гэхэв. Хvний л ёс гэж байхаас биш эр хvн тэгэх ёстой, эм хvн тэгэх ёстой гэж ялгаад байх юм vгvй болжээ. 
    Хvний хэл амнаас л айх юм гээд Намжилмаа санаа алдав. Ингээд хоёул нэг хэсэг дуугvй хэвтэцгээлээ. Мєнх нvдээ аньж хагас дутуу зvvрмэглэв. 
    Мєнхєє! Мєнхєє! Галуу ганганаад байна. 
    Аа галуу гээд Мєнх дорхноо сэргэв. Тvймрийн утаа хахсан шєнийн тэнгэрт галуу ганганалдах нь бvдэгхэн сонсогдоно. 
    Намжилмаа удахгvй vvр цайх нь. Би морьдоо эмээллэх vv? гэхэд vvр шєнєєр нэг тийшээ яаран нисэх галуун дууг сонсоод тэдэн шиг ингээд л арилж єгєх юмсан» гэж бодож хэвтсэн Намжилмаа 
    Бархас бидний хойноос нэхэж очих байх даа гэжээ... . Мєнх, Намжилмаа хоёр хяр дамжсаар хоноглосон газраас нэлээд холдсон хойно уулын оройд нар тусав. Нар тусангуут шєнийн чийгт нам газар огшсон утаа алгуурхан хєєрч эхлэв. Мєнх, Намжилмаа хоёр зэлvvд буйд 
    уулын хярд єглєєний улаан нартай гурвуул чєлєє жаргалтай явна гэхээс єєр юм тэрхэн зуур бодохгvй болсон байлаа. Ингээд чухам яах ёстойгоо, хvн амьтан муучлан хэлэлцвэл биесээ яаж зєвтгєхєє, эх эцэгтээ юу гэж хэлэхээ ч мэдэхгvй, зуугаад алхмын зайтай байгаа ширэнгэ дотор чулуун зvрхтэй аймшигт эр хилэнгийн цус гvйсэн нvдээр харж, гєрєєсний цох алдалгvй онодог мэргэн буучийн чадлаар шившсэн сумаа vсэргэхээр зэхэж азарган цагаан шvдээ хавиран отож байж болох юм гэдгийг ч мартжээ. . . 
    Єглєєний улаан нар «би л энэ дэлхийг гийгvvлж байвал та хоёрт єєр юу ч хэрэггvй» гэж хэллээ гэхэд «Нар минь нар минь та л байвал бид хоёрт юу ч хэрэггvй гэж хэлэхээр байлаа. Намжилмаа харанхуй хар нvхэн дотроос ийм єндєр газарт, энэ нарны гэрэлд гаргаж авчирсан буянт хvн нь чамархайныхаа судас гvрийлгэж хянган хамрынхаа самсааг vл мэдэг сарталзуулан их л эмгэг зовуурьтайгаар амьсгаадах боловч нvдний нь харц хачин сэргэлэн, инээх ярих нь цовоо цолгионд дотор бие солонгорон туяарах мэт болж янаг ялдам аашаараа баясуулан хайрлаж явлаа. Ажлын муу хувцас омголтож шалбарсан уруул, утааны vнэртэй vс гэзэг аль бvхнээсээ санаа зоволтгvй янаг дурлалын охинд согтууран мэлмэрч явлаа. Мєнх Намжилмааг хайрын дєлгєєн харцаар ширтэж 
    Чи минь ямар сайхан нvдтэй юм бэ? гэж гайхах бахархах зэрэгцэн єгvvлэв. 
    Тийм гэж vv? Жаргалдаа болоод л юу юм гэхээс биш юу нь сайхан аж даа. 
    Би чинийхээ нvдийг ийм сайхан болгох жаргал авчирсан бол ч бурхан болжээ. 
    Тиймээ Мєнхєє минь. Чи миний бурхан... 
    Нар дээшлэх тусам утаа шингэрэн хєєрсєєр эдний явж байгаа уулан дээрээс тvймрийн цурманд шинэ ногоо соёолсон цэл ногоон хєндий харагдав. 
    Хараач! Ямар сайхан ногоо ургаа вэ? гэж Намжилмаа хvvхэд адил баясан єгvvлэхэд Мєнх тэр жаргалант ногоон хєндийг харж, 
    Галд хуйхлагдсан газраас хог євсгvй шинэхэн ургамал ургадаг нь сайхан юм даа гэж бодлогошрон хэлжээ. 
    Бархас vvрээр нутгийнхныхаа буудалласан газар хvрч ирэв. Уур хилэнгээ багтааж ядан, зvс царай хvн харахын аргагvй болжээ. Нэр тєр, аж амьдрал бvх юмаа доромжлуулан дэвсvvлсэн гэж бодоход галзуурмаар байв. Бусдад муугаа vзvvлж зориг золбоо шантарсан юм уу бачимдан балмагдсан янз яасан ч vзvvлэхгvй, хэрэв тэгвэл адгийн муу юмнуудын элэг доог болж эр чадал эрх ямбаа алдана. Харин завхай зайдан, чивэлт муу эмийг єт хорхойн чинээ бодолгvй хаяж орхих чадалтайгаа харуулна. Гэтэл Баадайн Бархас эхнэртээ хаягджээ гэж хотлоороо шуугилдах болно гэхээс ой тайга цууриатан хашгирч хараан зvхмээр. Юунаас ч буцаж няцахгvй хvн болохоо vзvvлж хор єшєєгєє авахаас єєр замгvй. 
    Энэ насанд vзэгдээгvй муухайгаар доромжилж гутаасан бузар булай амьтныг ой ширэнгэд отож байгаад цусаар будаж орхиё. Наана нь л муугаа vзvvлж болохгvй гэж шvдээ зуусаар ирлээ. Хvрч ирэхэд нь нутгийн хэдэн харцуул мордохоор зэхэж байлаа. 
    За євгєд минь. Тvймэр сайн унтрааж байна уу! гэж аль болох хэнэггvй асуусанд, 
    Чамгvйгээр ч унтраахгvй тvймэр байнаа гэж нэг нь ёжлон егvvлэв. Бархас биеэ арай ядан барьж, 
    Манай эхнэр унтраалцаж яваагаас хойш би яах вэ. Энэ араар чоно харж явснаа амар мэндий нь мэдэх санаатай ирлээ гэхэд 
    Амар мэнд яваа санаа зоволтгvй гэв. Нєгєє нэг нь 
    Энэ шєнє бидэнтэй хамт л буусан юмсан.Єєр газар очиж тvймэр унтраахаар явсан юм болов уу даа гээд дооглосон маягтай инээлдэв. Бархас эднийг ингэнэ гэж ер санасангvй. Урьд нь ингэж шоолох байтугай vг зєрєхєєсєє тєвєгшєєдєг байсан улс юу болсныг бvv мэд. Хvний эрхэнд орсон номхон дорой бvсгvйн санаанд оршгvй шийдэмгий явдал эдний санаа бодлыг єєрчилсєн гэдгийг Бархас тэрхэн зуур ойлгосонгvй. Арслангийн дvрээр айлган сvрдvvлж явдаг хvн, цаг ирэхэд ганцаардан дарагдаж бачимдан цухалдсаар багтран ойчдогийг мэдсэнгvй. 
    Бархас «эд нар цємєєрєє хуйвалдсан байна шvv. Та нарыг дарж номхотгох арга олноо гайгvй» гэж дотроо зvхэн зvхсээр мордож чухам хаашаа явах, яахыгаа ухааралгvй зугтаах мэт уулнаас давхин буув. Бэлд ороод шатсан газраар явж байтал хойноос нь тав зургаан залуучууд гvйцэж ирээд нэг нь 
    Бархас чи хаачих нь вэ? Биднээс юунд зугтаав? гэхэд морио огцом татаж, 
    Та нар яах гээв? Чоно агнаж явна гэж хэлээгvй юv гэж тэсвэр нэгэнт алдан хашгирлаа. 
    Бархас аа чи наадах буугаа бидэнд єгєхгvй юу? гэхэд 
    Та нар яах гээд байна. Намайг алуурчин дээрэмчин гээ юv гэхэд, 
    Чи ч уурын мунхгаар хvн алж мэдэх хvн шvv дээ. Мєнх, Намжилмаа хоёр салахаасаа єнгєрсєн. Наадах буугаа орхиод юу болсныг жаахан бод. Тэгээд гэртээ харь. Чиний чоно хєєж зугаацаж явахад бид тvймэр унтраах гэж ядарч зvдэрч явна. Гай тарилгvй явж vз. Ертєнц уужим хойно чамд тохирох хань олдох юм байгаа биз гэх зэргээр тал талаас нь тулган шаардаж гарлаа. 
    Бархас уурласандаа vг хэлгvй муухай орилоод морио толгой тvрvvгvй нvдэж ой руу давхив. Битvv ой ширэнгэ дvндуур зvг чиггvй нэвтрэн цагаан газар гарч ирээд тэртээ талын уулнаас бууж яваа хоёр морьтонг харангуутаа Мєнх ,Намжилмаа хоёр мєн болохыг таньж ойн захын боролжинд орж нуугдав. Уулнаас нам руу бууж яваа Мєнх, Намжилмаа хоёр ажиг сэжиг авсангvй. Бархас морио модонд оруулж уяад буугаа сумлаж боролжин дунд отон хvлээв. Хуучин балархай зам эндээс гучаадхан алхмын зайтай ажээ. Одоо Бархасын толгойд ЮУ ч орж ирэхгvй дvнсгэр хоосон болсон байлаа. Мєнх Намжилмаа хоёр замд орж яаралгvй галгиулсаар ойртон ирлээ. Намжилмаа цовоо ЦОЙЛГОН дуугаар ой мод цууриатуулж баясан инээхэд Бархас «аа муухай эм инээж явна уу чи» гэж зvхээд шvдээ тас зуун буугаа мєрлєж зэхэв. Мєчийн дараа цус асгаруулан унаж болохоо мэдэхгvй дурлалт хоёрын баясал жаргалын царай илхэн харагдах боллоо. Бархас эхнэрийнхээ хєхний хооронд шагайж, чичрэхгvй гараар гох дарахад бэлэн болжээ. Гэтэл Мєнхийн туранхай гар Намжилмаагийн хєхийг илбэж байлаа. Намжилмаа Мєнхийн мєрийг тvшиж нар єєд харан нvдээ аниад таашаан эрхэлж байна. Намжилмаа гайхалтай єєр болчихжээ. Урд vзэгдээгvй янаг ялдамхан аальтай уян налархай биетэй эрх танхил, цог жавхлантай болжээ. 
    Амьдрал, дурлал, тэнгэр, нар, ой мод, євс ногоо цємийг чимэглэн баясуулах чадалтай бумбагар цагаан мээмийг нь цусаар будсан хvн хvн биш араатан. Энэ гоо сайхан мээмэнд хvрэх байтугай харах эрх байхгvй болсон Бархасын бууны онгорхой хар ам салгалсаар доошлов.Намжилмаа амьдрал, дурлал, ой мод, євс ногоо, жигvvртэн, шувуу цох хорхой цємийг баясуулан инээлээ.

     

     

    ГАЛ ШАРЫН УНАГА

    Мянга есөн зуун гучин зургаан оны улсын наадмын тэргүүн өдөр соёолон морь уралдав. Буянт-Ухаагийн өмнөх дэнж дээр морь барих газар наадамчид цугларчээ. Сайхан хувцсаа өмсөж, үнэтэй цайтайгаа зүүж, сайн морио унаж ирсэн наадамчин олныг үзвээс тэнзэн ташуур морин дэл дээр хөндөлсүүлж, зандан хусуур, мөнгөн хутга дурдан бүсэндээ хавчуулсан омогтой залуус, сувдан даруулга алтан сам зүүж, эмээл хазаараа мөнгөөр бүрсэн чинээтэй айлын охид, янгиа тохсон ядуу малчин, мэргэдийн дүртэй өвгөд, Сүвээдэй баатрын шадар явж алсын аян дайнд алжаан ядарсан эртний цэрэг эрийн шинжтэй хижээл харцуул монгол, европ хувцас өмссөн хотын гангацуул, цэрэг цагдаа, албан хаагчид цөм бий. 
    Морь ирэх дөхсөн тул цугларсан олны байдал нэн хөөрүү, морьдын эзэд болоод тэдний бараа бологсод аймаг сумаараа ялгаран бөөгнөрч тэсвэр муухантай нэг нь морьтой цагдаа нарын нүдийг хариулж байгаад олноос тасран Богд уулын өмнөд ташлан өөд ум хумгүй давхих нь өндөрт гарч харах гэсэн хэрэг. 
    Хурдан морьтой гэж монголдоо алдаршсан Галшарынхан бол ч бүр тусдаа, амгалан дүр үзүүлцгээн сөөм соруултай гаансаа хэнэггүйхэн сорж сууна. 
    Өндөр захтай луу хээтэй, хул торгон дээл, хүрэн одончуу юүдэн, давхар сарьстай наамал гутал өмсөж, дарь ганга хийцийн мөнгөн хутга зүүсэн агаад, хүч тарга сайн авсан гунан бухын шинжтэй зангидмал дөрвөлжин эр тэндээс холгүй нэг нөхрийн хамт хүүрнэлдэж суугаа ядуухан хувцастай, шарлангуй морьтой намхан хар хүн тийш гаансаараа зангаж, 
    Манай аймгаас хангайн нэг хар юм иржээ. Морь уяхын оронд модон тэргээ хийж суувал барав гэж дээрэнгүй хялбалзан өгүүлэв. 
    «Хангайгаас ирсэн хар юм» гэдэг нь дөчөөд настай хамаг шим шүүсээ амь зуух булаалдаанд бараглан дууссан хатангир биетэй, тийнхүү хүнд хүчрийг туулан давахын эрхээр гунигт ухаан суусан нигүүлсэнгүй бөгөөд хүлцэнгүй харцтай хүн ажээ. Хажуу дахь нөхөр нь цулбуураа өвдөгтөө ороогоод хоргой даалингаас пийсүү хөөрөг гаргаж ийн өгүүлрүүн, 
    Дагдаан хээр халзан чинь гарахдаа гойд өнгөтэй харагдсан. Юмыг яаж мэдэх вэ, магнайд ирж магад, 
    Дагдан нөхрийнхөө хөөргийг алган дотроо бөмбөрүүлж, 
    Өдрийн аз дайрч юу магад даа. Юу ч л гэсэн айргийн тавд ороосой гэв, Тэгтэл морь ирлээ. Морь! Морь! гэж олноор шуугилдан эх захаа алдлаа. Төвшин дүр үзүүлэгч Галшарынхан ч босон харайлдаж морь морь доо мордон ухаан жолоогүй давхин одов. Хэний морь түрүүлэх бол гэхээс өөр юм бодох хүн үгүй. 
    Дагдан, нөхрийн хамт морь баригчдаас холдон зогсов. Тэртээ ӨМНӨХ гүвээний үзүүрээр улаан тоос манарч тээр тоосон дундаас цойлон гарч байгаа морьдын бараа үзэгдэв. Хэдхэн мөч өнгөрөхөд эхний хэдэн морь зуузай холбон тодорч хуйлран боссон улаан шаргал тоосноос сугаран зугтлаа. Энэ үес, хотол төгссөн түмний магнай! Төгөлдөр хурдан хөлөг ямархан зүсмийн болохыг мэднэ гэж нүд салгалгүй ширтэж байсан хүмүүс. 
    Бараан морь! Бараан морь байна! гэж дуу алдацгаав. Үнэхээр нэг бараан морь олноос онцгойрон дүүлэн зүрх нь аман дээрээ гарсан хүмүүсийн хэдэн амьсгаа авахын хооронд улам тасран айсуй. Морь бариачид болон морьдын эзэд, 
    : Ай ямар гайхалтай тасардаг морь вэ? хэмээн гайхах баярлахаа багтааж ядан тэмүүлэв. 
    -Дагдан балрын үеийн яндан дурангаа сунган харж байснаа, 
    Хээр халзантай минь яасан адилхан харагдана вэ Мөн шиг л болоод байна гэхэд хажуу дахь нөхөр нь дуранг авч хараад 
    Ай мөн байна! Яах аргагүй мөн! Ай хөөрхий сайхан амьтан! гэж баярын дуугаар өгүүлэв. 
    Тийн хэдэн мөч өнгөрөхөд хангайн хар Дагдангийн хээр халзан дөрвөн туурай нь газар хүрэхгүй мэт хөнгөхөн бөгөөд жигдхэн дүүлсээр барианы газар ойртон ирэв. Дагдан нөхрийн хамт урагш ухасхийн морь бариачдаас зайдуухан давхин, туранхай хорчгор цээжнээс нь гарамгүй бадриун сайхан хоолойгоор хүнгэнэтэл гууглахад хээр халзан нь эзнийхээ дууг таньж суга үсрэн хурдлахад морь баригч гүйцэж ядан хөөв. 
    Хээр халзаныг нь татангуут Дагдан мориноосоо үсрэн бууж хотон шувууны хошуугаар хийсэн хусуураа барьсаар гүйж ирээд хэдэн зуун морины тоосон дундаас гарч иртлээ нүүр нүдгүй шороонд дарагдсан бүлтгэрхэн хүүгээ тэврэн авч духан дээр нь үнсэхдээ тэсгэлгүй асгарсан нулимсаа ханцуйгаараа арчиж, хошууран дагасан олноор хаанахын хэний морь вэ хэмээн шуугилдахад, 
    Миний морь, миний морь гэхээс өөр үг хэлсэнгүй. Хээр халзан нь эзнийхээ уяран баярласныг мэдсэн мэт ган зуузай цагирагтай хазаар юугаа дарж, омголон цог бадарсан хүнхэр нүдээ гялбалзуулан, сайхан хагсарснаас өнгө зүс нь хилэн торго шиг болсон урт сайхан зоо юугаа хотолзуулан тойрч авай. Тийнхүү Галшарынхан, хангайн хар хэмээн хочилсон ядуу малчин Дагдан хээр халзандаа их наадмын хүрээнээ түмний эхийн цол дуудуулж улсын наадмын тэргүүн бай аваад уулын чинээ урамтай уул нутагтаа буцлаа. 
    Улаанбаатараас гаран гартал нь моринд хорхойтой, энгэр тостой баяцуул хоргоож, хаш манан соруул, хатир жороо морь, хамба торго, халиу булга цөмийг тоочин үнэ хаяж нэхүүл дагуул мэт салахгүй нэг хэсэг зовоожээ. 
    Гэвч Дагдан ам тосодсон морин эрдэнэ, амин сүнс нь болсон ганц бор хүүгийнхээ унааг авдар алтаар ч өгөхгүй гээд халхгар баяцуулыг хавьтуулсангүй. 
    Тэгэх нь аргагүй. Хангайн хар Дагданд халзан хээрээс нь илүү чухаг амьтан энэ ертөнцөд байсангүй. Үүнээс таван жилийн өмнөх зудтай өвлийн цаг Галшарынхан, Онон, Хурахын сав газар оторлон иржээ. Тэгээд хаврын эхээр орон нутагтаа буцахдаа туранхайлж уруудсан хэдэн адуугаа нутгийн айлуудад тараагаад буцжээ. 
    Тийн Дагдангийнх хээр зүсмийн нэг муу гүүтэй болсонд ногоо соёолох үеэр хээр халзан унага гарав. Дагдангийн ганц хүү унах морьтой боллоо гэж баярлахын ихээр баярлажээ. Зуны эхээр унаганы эх гэнэт үхэв. Аав хүү хоёр өнчин унагаа гараар тэжээж тэнхрүүлээд айлын адуунд тавилаа. 
    Дараа жилийн хавар адуу дэллэх нэгэн өдөр Дагдан, хүүгийн хамт талын хороонд очив. Тэнд дэллэхээр хураасан олон адуун дунд хээр халзан нь байсан бөгөөд зээрэн хөлтэй өндөр мундаатай, өргөн ташаатай, шингэхэн сүүлтэй, цог бадарсан хүнхэр нүдтэй, цагаан саран чимэглэсэн тэгшхэн магнайтай хөөрхөн даага болсон байлаа. Нутгийн харчуул хормой шууж, бугуйл ногт барин ногоонд цадсан омголон адууг хөөрцөгнүүлэн ааглаж байв, Хээр халзан нь байн байн бугуйл исгэрэхээс зугтаан олон адуунд шахагдан цовхчиж явснаа нэгэн завсар гарахад ухасхийн, тохой зайтай барьсан дөрвөн шурхаагт хороон дээгүүр дүүлэн гарч уулын зүг ороолон одов. Хүмүүс «ямар бэрх амьтан бэ!» хэмээн гайхацгааж, зугтсан адуу эргүүлж байсан хэдэн залуус хойноос нь элдэн, тэртээ уулын ташланд арайхийн гүйцэж барив. Морь дэллэж байсан хүмүүс Дагданд «Одоохон сургаж номхотгохгүй бол зэрлэг амьтан болуузай» гэжээ. Морь сайн шинждэг нэг өвгөн, хээр халзанг үзээд «Хурдан хөлгийн гадар дотор бүх шинж бүрдсэн сэргэлэн сайхан амьтан байна. Хойтон жилээс наадамд уявал чинь ам тосолж мэднэ. Галшарын гүүний унага бус уу» хэмээн шохоорхжээ. Хээр халзан нь энэ мэт олон хүний дурыг булааж магтагдсанд эцэг хүү хоёр их урамшив. 
    Дагдангийн ганц бор хүү үнэхээр сайн морьтой болохын золтой учрал тохиолдсон нь энэ билээ. Эцэг хүү хоёр хээр халзангаа гаднаа байлгахдаа өдөржин тойрч байн байн дэл сүүлий нь засаж, эмээл хазаар чөдөр ногты нь тааруулж, адуунд тавьсан цагтаа өнжөөд л нэг эргэж тойрч бараагий нь харан баясдаг болжээ. 
    Дараа жилийн зун цаг хээр халзангаа өөрийн гараар сойж сумын наадамд уралдуулсанд саахалт түрүүлж түмний эхийн цол анх дуудуулан тэргүүн байр авчээ. Тийнхүү хээр халзан нь Монголын удамт хурдан хөлгийн нэгэн болж болохыг мэдсэн Дагдан хязааланд нь сойж, аймаг сумын таван наадамд уралдуулсанд булчинтай харваачийн тавьсан сум адил сугаран түрүүлж ирсэнд хангайд орхисон муу гүүний нь унага гэдгийг мэдэхгүй ГалШарынхнаас эхлээд ойр холын блон амьтан баярлах нь баярлаж, гайхах нь гайхаж, шунах нь шунаж, хар Дагдангийн халзан хээрийн алдар цуу мандаж эхэлсэн билээ. 
    Мянга есөн зуун гучин долоон оны зуны эхэн сард хөвчийн мод ногоорч, хөх ногоо дэлгэрч, хөхөө шувуу донгодож байв. Галшарын унага Монголын удамт хурдан хөлөг хар Дагдангийн халзан хээр эзнийхээ гэрийн өмнөх уяан дээр тунгалаг цөцгийт сэргэлэн нүдээр алсын барааг ширтэнхэн зогсож авай. Цагийн тэнэгэрт бие хөнгөрч, хөх ногооны униар татсан уул талыг үзэхээр ижил сүргийн дунд чөлөөтэй явахыг хүсэмжлэн уяагаа тойрон эргэлдэнэ. Олон морьдын тоосон дундаас цойлон гарч омогшин давхих цаг ойртсоныг бас мэднэ. 
    Тэгтэл өмнөөс нэг морьтой хүн давхин ирж уяанд буув. Хээр халзан харийн хүнээс сэжиглэж чихээ хуумайлган хамраа сарталзуулан ташаагаа өрж зогслоо. Ирсэн хүн эзнийхээс нь их хурц бөгөөд хүйтэн нүдээр шунамхай ширтэн хэсэг зогссоноо ямар нэг юм гүвтнээд том том алхсаар гэрт орлоо. Хээр халзан хүний хэл мэддэгсэн бол «Чи нэг л өдөр миний гарт орно доо» гэснийг ойлгох байсан билээ. 
    Хэдэн мөчийн дараа эзэн нь янгиагаа барьсаар гарч ирэв. Бага эзэн, эзэгтэй хоёр нь гарч ирээд гашуудан уйлалдав. Эзэд нь ийнхүү уй гашуу болж байхыг хээр халзан урьд хожид үзсэнгүй. Их эзний нь царай уяа тойрондох газар шиг баргар болжээ. Янгиагаа тохоод мордоход нь хээр халзан уяагаа нэг тойроод жолооны аяыг дагаж харийн хүний ирсэн замд оров. Үл таних хүн зэрэгцэн явахад үлдсэн эзэд нь енгэнэтэл уйлалдсаар хоцров. Ой мод ногоорч, гол горхи жирэлзэн урсаж, хөх ногооны униар татсан уул даваа, тал хөндийг өдөржин туулсаар олон байшинтай суурин газар ирлээ. 
    Эзэн нь энд буунгуутаа муу янгиагаа авч хөсөр орхиод хазаары нь мултлан магнайгий нь илбэж, ямар нэг энхрий үг хэлээд муухай үнэртэй, шилэн нүдтэй том хар тэргэнд суун алга болжээ. 
    Хээр халзан чухам хэрхэхээ мэдэхгүй том хар тэргийг ажиглан зогсож байтал тэр нь гэнэт догшноор нүргэлэн дуугарахад цочин холби үсэрч нутгийн зүгт хөхрөн буй уулс тийш давхин оджээ. 
    Тэр өдрөөс хойш эзэн нь бараа сураггүй алга болжээ. Бага эзэн нь хааяа барьж унах боловч зуны цаг урьдын ёсоор уяж сойхоо мартсан мэт байлаа. 
    Зуны дунд сарын нэг өдөр хээр халзан нутгийн олон адуутай хамт туугдан нутгаасаа гарлаа. Өдөр хоног өнгөрөх тусам газар орны байдал улам танигдахгүй болсоор байлаа. Уулс нүцгэрч, гол горхи ховордож, өвс бэлчээр тачирдаж, унаган цагаасаа дассан нутгаас нь огт өөр болов. Нэг өдөр хэсэг уургачид хэдэн талаас нь довтлон хашиж байгаад барьж авав. Тэгээд нэг өндөр хар хүн ганцаарангий нь хөтлөн явсаар алсад нэг их суурин газар харагдах дэнж дээр барьсан хэдэн цагаан гэрийн өмнөх уяан дээр авчирчээ. Тэр шөнө өнгөрч наран мандсан цагаас өндөр хар хүн түүнийг сойж эхэллээ. Хээр халзанд шинэ эзний төрх байдал, үг дуу нэг л янзгүй байсан бөгөөд унаган цагаас арчлан бойжуулж нүдэнд дулаан биед нь таатай болсон угийн эздий нь халамж даруйхан дутлаа. 
    Хангай зүгт нь цэнгэг салхин сэрүүцүүлж байдаг сан бол энэ нутагт халуун нар төөнөхөөс гадна өвс усны үнэр амт хүртэл тэс өөр. Хээр халзан харийн нутагт ирж өөр хүний гарт орсноо мэдэж тэртээ умар зүгт хөхрөн харагдах уулсыг ширтэн уйтгарлах болов. Хэдэн хоног өнгөрөхөд бие хагсарч, хөл хөнгөрсөн боловч тарлаанд давхиад дотор нь чнчирсхийн хоёр нүд нь байн байн харанхуйлна. Гэвч улаан хөлтийг урдаа оруулах шинжгүй хэвээрээ билээ. Шинэ эзэн нь сар сойгоод авч явлаа. Гурван бээрийн газрыг туулаад их наадмын газар ирэв. Хээр халзан түмэн зүйлийн өнгө байдал, агшин дуу хосолсон наадмын хүрээнээ амьтан хүний бужигнаан, агт морьдын давхилдаанд хөөрч шандас юугаа сорих цаг болсныг мэдэж билээ. Ийнхүү нэг өдөр наадамд сойсон хэдэн зуун морьдын дунд гарч наадмын хүрээг тойрон багачуулын гийнгоолох хангинасан сайхан дууг сонсохдоо бүх бие нь хөнгөрч шандас шөрмөс нь хөвчлөн чангарав. Чихэнд дассан монголын сайхан аялгуун дор туг далбаа намируулсан том хөх асрын өмнүүр дүүлэн гарснаас хойш гарааны газар хүртэл агсран тэмүүлж очоод эргэх хормыг алдалгүй цомбон дөрвөн туурайгаараа зөөлөн газрыг огло татан уулын буга адил хэд сайхан дэгдээд түрүүчийн хэдэн морьдтой зуузай холбон авлаа. 
    Ийнхүү бусдын тоосонд дарагдахгүй болсон хойноо уяасан хүүхдийн аяыг дагаж хүч хямгадасхийн хоёр жигүүрээс морьд сугаран гарвал хазаар дарж хурдлан зэрэгцсээр газрын дунд хүрэхийн алдад дадсан зангаараа гэнэт цойлон гарч олон морьдоос тасран одов. 
    Хойтох морьдын төвөргөөн улам улам холдохыг мэдэж чихээ хулмайлган, нүдээ цахилуулан дүүлсээр хэдэн мөчийн дараа наадмын газрын барааг харлаа. Тэгтэл хажуу талаас гурван морьтон гарч ирсний дотор шинэ эзэн нь байсан бөгөөд урт ташуураа далайж паргиа дуугаар хашгиран ойртсонд халзан хээрийн дотор гэнэт багтарч хөл нь нугарах шиг болов. Гэвч барианы газар нэгэнт ойртсон байлаа. Паргиа дуут эзэн нь давтан шахаж эхлэв. Хойтох морьдын төвөргөөн ойрхон болжээ. Халзан хээр хажуугийн хүнд ташуурдуулж байсан удаагүй. Гэтэл шинэ эзэн нь муухай орилж, бүдүүн ташуураар зоо нуруугий нь гам хайргүй жанчив. Хээр халзан хэрдхийн цочсондоо хэд сайн харайгаад урд хоёр хөлөө хуга ташуулсан юм шиг годройтон унав. Дөрвөн мөчөөрөө газар самардан босох гэж зүтгэсэн авч толгой нь даагдахгүй болсон байлаа. Хажуугаар нь харайлган өнгөрөх морьдын хөлөөр боссон улаан тоос дарж, магнай дээрх улаан сар нь шороонд хутгалдаж хар хөлс асгаран, хөх мах нь чичрэн таталдаж, нүдний нь тунгалаг цэцгийд ЦУС хуралдан ирэв. 
    Хээр халзан амь тэмцэлдэх хүчин эгшин зуур барагдсаныг гайхсан мэт урт сайхан хүзүү юугаа сунгаж хамраа сарталзуулан хөлстэй нь зууралдсан улаан шороог тургиж ядан хэвтсэн бөгөөд чичирхийлэн буй ЗОВХИН дороос нь тунгалаг хар нулимс мэлтэгнэн үзэгдэж билээ.

     

     

    ЁСЛОЛЫН БУУДЛАГА

    Дөчин таван оны гангийн улаан униарт зуны дундуур юмсан. Дөчин таван он их дайны сүүлчийн нүргээн, зүүн өмнө зүг хошууран нисэх алсын бөмбөгдөгчид, цэргийн хээрийн сургуулийн их бага бууны чимээгээр сэтгэл зүрхнээ итгэл түгшүүр хамтад үлдээсэн бөгөөд мөн тэр зун цаг дайн дажнаас болсон нэгэн явдал, идэр залуу насны ааг охийг агтлан барьж агсан хүлээсийг алдууруулсан гунигтай атлаа сайран учрал тохиолдсон нь эдүгээ хорин жил өнгөрсөн боловч ив илхэн тов тодхон хэвээр билээ. 
    Онон голын дунд биеэр нутагтай хангай зүгийн идэр хорин хөвүүд бид цэргийн даргын сургуулийн зуны амралтаар гэртээ буцаж явлаа. Өндөрхааны өртөөнөөс оройхон мордоцгоож сэмжин үүлтэй цэгээн цэнхэр тэнгэр, хөх униарт хөвчийн уулс нь гойд сайхан харагдах төрсөн нутгийн зүг давхилдан одохдоо гундмал зүстэй өртөөний морь, гандмал хувцастай өвгөн улаачийг өрөвдсөн ч үгүй дээ. Улаан халзтай хар өмд, улаан хүрээтэй малгай, улаан хөх өнгийн таних тэмдэг, морин толгой сийлсэн том гуулин тольтой бүс зэрэг ёслолын хувцастай бид хөдөөнийхөнд сайрхан гайхуулж, морь мал үргээж, өөрсдийгөө гойд гайхан улс гэж санаж явжээ. Гэр орондоо яарсан хорин хүүхдүүд унаа морь бэлэн гаргаж улаа нэхнэ гэдэг тун ч яггүй. Өндөрхааны өртөөнөөс гарсаар морины ам таталгүй Дулааны босго өртөөнд ирэв.Тайны гэрт буувал үзэгдээгүй гоё хувцастай цэргийн хүүхдүүд биднийг айлын багачуул гайхан шохоорхон угтлаа. Хэдэн гэрийн цаадах том цагаан гэрийг өртөө даргынх гэнэ. Улаач маань тэднийхээс гарч ирээд морьдоо холбох зуур, 
    За тархигүй банди нар минь, өнөө явдаг чинь ч өнгөрчээ гэж бүр нэг болж гэсэн байртай өгүүлэхэд бид ч өртөө даргыг унаа морь даруй гарга гэж тулган шаардахаар очлоо. Их таван ханатай цагаан гэрийн битүү ширдэг дэвссэн хоймор, баруун зүүн талын угалзан хашлагат орны өмнүүр таанын айрагны тос нэвчсэн хүрэн улаан царайтай хэдэн хижээл харцуул хүүрнэлдэн суужээ. Мяндсан шаглаастай оймс, ногоон сарьстай гутал, өндөр захтай цагаан чисчүү цамцтай жирвийтэл имэрсэн ширвээ сахал, цохон дээр нь хөвчлөн нийлсэн өтгөн хар хөмсөгтэй сүрлэг эр мөнгөн тольтой хар хилэн жинтүү тохойлдон суугаа нь гэрийн эзэн бололтой бөгөөд биднийг даанч тоох шинжгүй. Түүний арын хананы толгойд уртад гэгчийн шийртэй, доргоны арьсан бүр хадаг яндар уясан хот цэнэг тэргүүтнээ унжуулсан, долоон дээгүүр доогуургүй идэштэй онгорхой хар бух байна. Гэрийн голд уран цоолбор угалзтай зургаан тотгот их ган тулга тулсан бөгөөд алхан хээтэй цагираг дээр нь «Мянган малтан» гэж алтан үсгээр сийлжээ. Энэ бүх янз байдал нь гэрийн эзний сүр хүчийг илтгэн бидний уур омгийг дарж авлаа. 
    Та нар чинь хөө өртөө хооронд морины ам татдаггүй сүрхий дарга нар юмаа. Морь багтрааж албал яана гэж хөмсгөө нумын хөвч татах адил болтол зангидан өгүүлэхэд нэг том хултай айраг үзүүлж суугаа муйхар шар хүн, 
    Энэ олон генералуудыг чинь яадаг хэрэг вэ. Янгиа тохойд ч явуулалтай биш. Тохитойгоор нь морь тэрэг гаргаж өгнө байгаа даа гэж даажигнав. Зөвхөн гоёлын хувцсаараа ч биш дажны цагийн цэрэг эрийн ёсоор биесээ их тоож явсан болохоор дур гутаж, амралтын хоног хугацаа цөөн, саадгүй өнгөрүүл! гэсэн албан бичигтэй, улаан зартай гэх зэргээр ам амандаа шуугилдахад өртөө дарга олон таван үггүй маргааныг тасалж, 
    За шалдан банди нар минь юу ч болсон цайны гэрт очиж тараг идээд тавтай нойрс. Өглөө нэг арга бодъё гэлээ. 
    Энэ бардам сүрлэг эрийг яаж ч чадахгүйгээ ойлгосон бид тайны хар гэрт цуваа дэвсэн тэрийлдэж хөх пүүшиг баагиулан тараг ирэхийг хүлээцгээв. Тийн байтал том модон хувинтай юм дамжилсан хоёр бүсгүй хүрч ирлээ. Нэг нь саалийн тэрлэгтэй, саарин хөлтэй хөдөөх байрын хүүхэн, нөгөөх нь хар дурдан даашинзтай торгон оймстой хот янзын алхаатай хүүхэн. Хөдөөний хүүхэн биднээс ичингүйрэн гарч одоход хотын хүүхэн модон хувингаас элгэн тараг аягалж гарав. Бид гөлгөн ноход шиг хэл амаа долооцгоон хүрээлж мариа сайт нуруу бие нь өндөр гэгээний дарь эхээс дутуугүй гоолиг, зүс царан эрүүл саруул нь ямар ч өө сэвгүй тэр хүүхэнд нүүр тал олохыг өрсөлдөн энэ тэрийг асуун шалгааж байз. Хүүхэн ч үе тэнгийн хорин жулдрайг илэрхий голж шилэн, гоо сайхнаа бахдан үзүүлж хотын сургуулийн сурагч өртөө даргын охин хойно залуу эрсийн зүрхийг маажих аргаа олж яваа нүгэлт ертөнцийн «дар эх» болохоо нуусангүй. Тэгсээр ар гэр рүүгээ амь тэмцэн яарч бослого гаргах холгүй явсан бид энэ Дулааны өртөөн дээр элгэн тараг идээд хэд хоносон ч хамаагүй болж орхидог байна. 
    Тэр шөнө өртөө даргын охиныг шохоорхон хэлэлцэж сүрлэг аавын нь гэрээс сэмхэн гаргах арга сүвэгчилсээр цэрэг зантай болчимгүй багачуулын ёсоор нэгэн инээдэмт шийдвэр гаргав. Тэгсэн хойно тайны хар гэрээс гарцгааж айлын ноход яргиулсаар өртөө даргын гэрийн ойр очиж хамгийн зоригтойд тооцогдох нэгнийхээ хорыг малтаж гарсанд тэр маань юунаас ч буцдаггүй хүн болж гэрийн хаяа руу гэтэж очоод хананы нүдээр гараа шургуулан тэмтэрч, 
    Хүүе, хүүе, Гараад ир, гараад ир л дээ гэв. Бид юу болохыг хүлээж амьсгаа даран байв. Тэгтэл ч хэрэг бишдэж нөгөө нөхөр маань 
    Ео, ёо, гар гар! гэж муухай орилов. Бид ч үхэр мал үргээж унаганы зэлэнд таварцаглан ум хумгүй гүйлдсээр тайны гэрт хоргодож цааш юу болохыг хүлээн байтал нөгөөх маань уухилсаар гүйж ирээд, 
    Үхсэн муу гөлөгнүүд хүн баригдаж байхад хаяад зугтана гэнээ гэв 
    Тэгээд яав? гэсэн чинь 
    Яах юу байх вэ, гараа хуга мушгиуллаа. Муу золигнуудын турсагыг хуулаад тэмээн тэргээр явуулна гэж байна гэхэд, 
    Урьдаар сахлыг нь барьж үзээгүй хохь чинь зэргээр шоолж хөхрөлдсөөр тэр шөнө бараг унталгүй үүр цайлгав. 
    Биднийг тэмээн тэргээр явуулах юм гэж даанч бодсонгүй. Гэтэл өртөө дарга хэлсэн үгэндээ эзэн болж өглөө нарнаар гурван тэмээн тэрэг зэхээд аймаг орохоор арилж өгсөн байлаа. Тийнхүү бид тэмээн тэргээр Буянт хэмээх холын өртөө хүрэхээс өөр аргагүй болжээ. Тахийсан хөх гэдэстэй нүцгэн атнууд ам ангайн салхидаж алсыг ширтэн аажим тайсан алхахдаа хигээс нь холхисон модон мөөр яйжигнан хяхтнах ямаан тэрэгнээ шавааралдсан улаан алаг амьтдыг гайхах адил хааяа толгой эргүүлэн харна. Тэр өдрийн халууныг хэлэх үү. Замын хагаст нэгэнт тэсвэр алдацгаан суран бүсээ тайлж тэмээнүүдийг гуядан хашгиралдахад өвгөн улаач арга буюу жонжуулан явав. Гэтэл дунд тэрэгний тэмээ бурантагаа таслан дэрс сондуул дундуур таварган туйлж улаан халзтай «генералуудыг» талаар нэг цувуулан эцэст нь ямаан тэрэгний яйжгий мөөрийг яйран болгож орхилоо. Ээ дээ бид мөн ч булчимгүй явж дээ. 
    Бид аав ээж, амраг садандаа аятай сайхан амраад найман сарын сүүлчээр нэгэн зэрэг мордож мөн л улаан тоос манарган ундуй сундуй давхилдсаар Дулааны өртөөнд ирэв. Энэ удаа ширүүн ааштай өртөө даргаас хариугаа авахаар хатуу шийдсэн байлаа. Нар жаргаж байх үеэр усан хулгана болсон морьдоо уяан дээр нь татаж бууцгаан цөмөөрөө өртөө даргын гэрт оров. Гэтэл гэрийн эзэн уй гашуудалд дарагдсан янзтай царай барайлган суужээ. Охин нь орныхоо урд буруу харж суугаад хувцас хунараа вааданд боож, эх нь эрэгнэгийн хажууд хонины шууз, ааруул, боорцог зэрэг хүнсний юм янзалж сууна. Гэрт байгаа өөр хэдэн хүн ч гуниг гутралын байдалтай ажээ. Эл байдал биднийг эрхгүй нсмхруулав. Гэрийн эзэн зөөлөн нүдээр харж, 
    За хүүхдүүд минь сайн явж байна уу? гэхэд, 
    Сайн, сайн гэцгээж 
    Сууцгаа гэхээр нь хаяагаар түлхэлцэн суув. 
    Хүүхдүүдэд унд хийж өг! Байгаа морь эмээлээ гаргаад явуулъя. Сургуульдаа яарч яваа байлгүй. Миний хүү аавынхаа эмээлийг гарган тохоорой. Тэгээд эдэнтэй явна биз гэхэд гэрт байсан өртөөчингүүд уван цуван гарцгаав. Энэ удаа ийм амархан цуваа залгаж өртөө даргын охиныг дагуулан явах болсон хийгээд гэр хотлоор уй гашуудалтай өайгааг гайхацгаан анир чимээгүй байв. Дулаан хайрханы өрнө шил дээр үдшийи цагаан гэгээ тасран ахуйд мордоцгоож өртөө даргын охиныг дундаа хийгээд буцах шувуу мэт зэл татан одов оо. Надад дээсэн дөрөөтэй өгөр янгиа тохсон, шодон сүүлтэй, цүдгэр гэдэстэй хөгшин гүү дайралдсан боловч өртөө даргын гоё охинтой дөрөө харшуулан явахад эмнэг зүрх шархиран булгилж, идэр биеийн гал халуун цусыг эргүүлэн буцалган хөөж, сэтгэл санааг хөрвүүлэн хөдөлгөж байлаа. Дулааны даваан дээр гарч ирэхэд нэгэнт харуй бүрий болжээ. Тэртээ дор тэнгэр газрыг зааглан Өндөрхааны гэрэл яралзана. 
    - Аймаг, аймаг харагдлаа! Одоо ч давхиад бууна гэлцэн монгол хүний заншил ёсоор даваан дээр азнав. Тэгтэл гэнэт газар дэлхий хотосхийн доргиж, морьд холби үсрэн дараачийн эгшнээ аянга ниргэх адил их чимээ нүргэлэн маш өндөрт хэдэн арван галт бөмбөг дэлбэрч харагдав. 
    Юу вэ? Юу болов? Агаарын их буу буудаж байна гэлцэн сандарцгааж байтал улаан, ногоон, шар өнгийн пуужин цацран гэрэлтэв. 
    Ёслолын буудлага, ёслолын буудлага болж байна! Дайн дуусжээ! гээд урай хашгиралдан ухаан жолоогүй давхицгаалаа. 
    Би өртөө даргын охиноос хоцрохгүйг хичээн үйлээр ногдсон хөгшин гүүг суран бүсээрээ баруун зүүнгүй гуядаж явлаа. Тэгтэл нөгөө муу дээсэн дөрөө тасарч янгианыхаа бүүрэгнээс хальт шүүрээд биеэ татаж чадалгүй явж өглөө. Цулбууртаа чирэгдэн уруу газар хэд өнхрөөд бостол нөхөд маань урай хашгиралдсаар алга болов. 
    Хүүе мондинуудаа хүлээгээч! гэж цухалдан хашгиртал өртөө даргын охин морио татаж ирээд: 
    Яав? гэхэд нь 
    Яагаа ч үгүй. Азгүйдэхэд нэг муу янгиа таарсан нь дөрөө тасраад гэж «За та нар явж л бай. Би чинь харин янгиа тохсон биш аятайхан ойчлоо. Амаа барих бий та нар» гэж хараан дээсэн дөрөөгөө залгаад мордож хүүхэнтэй зэрэгцэн алхуулав. Агаарын их буу нүргэлэн хаврын шөнийн одот тэнгэрт галт сумаа тургина. 
    Ингээд дайн дуусжээ. Нэг муу ах минь түр цэрэгт явсан юмсан. Одоо эргэж ирнэ дээ гэтэл хүүхэн гэнэт хамаг бие алдран найгаж намайг түшээд, 
    Ах минь, ах минь, миний ах эргэж ирэхгүй... гэж ихэр татан уйлав. Өртөө даргын гэр хотлоор гуниг гутралд дарагдсаны учир энэ байжээ. Таван жил үргэлжилсэн их дайн энэ ертөнцийн таван тив таван далай үлэмжийн их орон зайг үхлийн хар салхиар сүйрүүлэн өнгөрчээ. 
    Ах минь! Хөөрхий ах минь! Би ганцхан ахтай юмсан... 
    Дайн дууссаны ёслолын буудлага нүргэлэн олон өнгийн пуужин цацран гэрэлтэнэ. 
    - Яая гэхэв дээ. Олон аавын хүү гэртээ буцаж ирээгүй. Дайн үргэлжлээд байвал бид ч гэсэн яах байсан юм гаж янгиа тохсон ядуу хөвгүүн би хүүхний биеийг түшээд хацар дээгүүр нь урсах бүлээн нулимсыг алгаараа арчиж аргадан энхрийлэн явахад агаарын их буунууд нир нир хийж, амрагийн зүрх түг түг цохилонхон байсан сан.

     

     

    ОГОТНЫ НYХЭН ДЭХ СУВД

    Ноён Конрад Фон Бурген томоос том тавхайтай атлаа их л турь муутай чєргєр урт хєлєє бичгийнхээ ширээн доогуур жийж мєлчгєр халзан дагзаа зєєлєн сандлынхаа тvшлэгт наагаад нvдээ анив. 
    «Энэ удаа ямар хvvхэн тvрvvлэх болоо? Нєгєє Гамбург хотын бvжгийн хvрээлэнгийн Моника гэгч царай муутай боловч сайхан хєлтэй хvvхэн нэгэнт хуучирчээ. Бvжиг хийхдээ даанч сайхан хєдєлдєг хvvхэн шvv. Чєтгєр алгадулмарын хєлийг» гэж бодоод мишидхийн инээмсэглэж vслэг богинохон хуруунуудаараа ширээгээ тоншиход шалзны чинээн бадмаараг шигтгээтэй том алтан бєгж нь гялсхийв. 
    «Одоо Дортмунд, Эссен, Гамбургийн их баячууд сонгож авсан охидынхоо тєлєє дэнчин тавьж, бvжгийн хvрээлэнд тэднийг хараад хамаг бие нь халуу шатаж байгаа. Та нарыг уу! Амаар чинь шороо ємхvvлнэ дээ.Энэ хєгшин Берлинд єєдтэй хvvхэн чухаг болжээ. «за яах вэ ямар ч дагинаас єє сэв олж болно. Конрадын сэтгэл ямархан чивэлт эм тохирохыг та нар мэдэхгvй» гэж доод урт хєлєє татаж нvдээ нээв. 
    «Шинэ цагийнхан» хэмээх олзтой бєгєєд баруун Берлиний том хэвлэлийн газрын эзэн язгуурт Конрад Фон Бурген баяд ноёдын дунд эмсийн vзэсгэлэн гоог нэвтэрхий мэддэг хvн гэж алдаршжээ. Мєн эмсийн vзэсгэлэнг эд мєнгє болгож чаддагаараа улам алдартай билээ. 
    Шампан дарсаар ходоодоо эрхлvvлж, сайхан хvvхнээр нvд хужирлаж, цаг зуурын хоосон цэнгэлд мансууран ташуурагч ихэс дээдэс Фон Бургений тэрхvv авьяас чадварыг тэнгэрт гартал магтан сайшаадаг ажээ. 
    Нас сvvдэр зууны хагасаас хальж толгой дээр нь тоотой хэдэн vс vлдсэн авч эмс охидын хvрээлэнд урт хєлєє чирч явахдаа сэтгэл нь ганц уужирдаг хvн, «шинэ цагийнхан» хэмээх сэтгvvл санаачлан гаргасныгаа нийгмийн ємнє гавьяа байгуулсан гайхамшигт хэрэгт тооцжээ. Тvvнээс олсон олз ашиг нь тоймгvй. Сvvлийн хэдэн жил дараалан баруун Германы эрхэм vзэсгэлэнт эмсийг шалгаруулах наадам гэгчийг зохиож тийнхvv тvрvvлсэн хvvхний гэрэл зургийг элдэв этгээд байдлаар эхээс тєрсєн янзаар нь сэтгvvлийнхээ ар євєрт олон мянган хувь дармалдан тарааж жирийн явдал хvний ёсонд сэтгэл санаа ханахгvйд хvрсэн завхай зайдан хєрєнгєтэй баячууд болчимгvй этгээдийн нvдийг хужирлаж тачаалыг хєдєлгєн олз ашиг олсоор ажээ. 
    Одоогоос хэд хоногийн ємнє эмсийн vзэсгэлэнг шалгаруулах ээлжит наадам уралдаан зарласан тул тийнхvv байн байн урт хєлєє жийж нvдээ анихдаа юуг vзэж юуг мєрєєдєж байгааг тааварлах бэрхгvй. 
    ...Баруун Берлин энэ ертєнцєд тvгшvvр тєрvvлж байгаа нэг голомт . Энд баруун зvгийн тархигvй этгээдvvд амьсгаалах мєч бvхнээ мєнгєєр тоолдог зальхай баячууд хууран мэхлэгчид, хорлон сvйтгэгчид, чимээ шуугиан дэгдээгчид, их замын дээрэмчид, хумсаа нуусан фашистууд зэрэг зvсэн зvйлийн амьтан цугларчээ. 
    Конрад Фон Бурген єєрийгєє улс тєрийн барометр гэж vзэх бєгєєд баруун Берлиний цэнгэлийн газар, их бага зочид буудал, эмсийн хvрээлэнгээр хэсvvчилж тэрхvv зvсэн зvйлийн амьтны vг яриа янз байдлыг сэм тагнаж хэрэгтэй цагт хошуу нэмж, vзэл санаанд нь он таалагдвал хайр шан хvртээж явдаг заншилтай. Энэ орой Бурген «Кемпенский» хэмээх их зочид буудлын газар очихоор явав. Тэр сvvлчийн маягийн «Опел» тэрэгнийхээ жолоог хааш яаш барьж зєєлєн суудал дээр ихэмсгээр гэдийж зузаан уруулаа ярвайлган «Идэрхэг» дууны ая исгэрч яаралгvй явлаа. 
    «Курфурстендам» буюу язгууртны их чєлєє хэмээх єргєн гудамжаар баруун зvгийн орон бvхний таних тэмдэгтэй эрээн мяраан их бага тэрэг сvлжилдэн, худалдаа, дэлгvvр, vзвэрийн газар, зочид буудал, баячуудын орд харш банк албан газруудын гэрэлт хаяг, эмэгтэйчvvдийн хєхний 
    даруулгаас эхлээд Бавар нутгийн цагаан дарс тэргvvтэнг тэнгэр бурхантай цацуулан магтсан неон зарлал зvйл бvрийн єнгєєр солонгорон бvжиглэнэ. 
    Амраглахийн цаг дээр орчлонг умартдагийн тэмдэг болох хонгор шар vсээ задлан намируулж, бэлхvvсээ тахийтал татаад євдєгнєєс нь дээш халхлах тєдийхєн банзал ємсєєд годгонолдож яваа завхай хvvхнvvдийн хойноос хавчиг малгай хойноос хажуулдуулж тавьсан ам халамцуу америк цэргvvд єлсгєлєн хэрээ шиг гуагалдаж явна. Энэ бvхэн Фон Бургений нvдэнд хэтэрхий жирийн бєгєєд єчvvхэн явдал тул огтхон ч vл ойшооно. 
    «Кемпенский» зочид буудлын єндєр цонхнуудаас гэрэл цацарч цэнгэлийн танхимд жаз хєгжмийн эх захгvй шуналт дуу сонсогдоно.Фон Бурген зочид буудлын гол хаалгаар орж ирээд алтан саа хуартай ёслолын хувцаст залуу хаалгачинд малгайгаа шидэж єгєєд ,зуушны танхимын гол шилэн хаалгыг омогтойхон тvлхэж ороод , таних танихгvй хvмvvс тийш ёсын тєдий мэхэсхийн мэндлээд ганцаараа ширээнд суув. 
    Бараа сvрийг нь андахгvй болсон vйлчлэгч тvvнийг удаан хvлээлгэсэнгvй. 
    Бvжгийн хvрээлэнд баруун Берлиний цуутай хvvхнvvд єдий нь цугларчээ. «Шинэ цагийнхан» сэтгvvлийн хуудсанд vзэсгэлэнт нvvр царай, бие цогцосныхоо хєргийг хэвлvvлэх завшааныг хvсэгчид тэдний дотор бас буй. 
    Мєн баруун Берлиний єнгє vзэмж нь болсон америк, франц, цэргийн дарга нар, баян эздийн хєвгvvд, єндєр тэмvvлэгч дундчууд тэдгээр сайхан бvсгvйчvvдийг ээрэн тойрон байна. 
    «Рок-н-ролл» гэгч сэтгэлийг гижигдэж тархийг мансууруулагч шуналт бvжгийн хєгжим эгшиглэхэд архи дарсанд ам халамцсан тэр хvмvvс мєн л царай улайж нvд булингартсан vзэсгэлэнт эмс охидын бэлхvvсээр тэврэн авч хєгжмийн ая тvргэсэхvй лvгээ хvvхнvvд саа євчинд дайруулсан мэт язав татав хийж хєл гуяа гялалзуулан, ууц нуруугаа хєдєлгєх бєгєєд эрэгтэйчvvд нь тэдний биеийн илчий мэдрэхийн тулд ичгvvргvй наалдан нvдээ аньж, шvдээ зуух ажээ. 
    Конрад Фон Бургенд энэ бvхэн бас л жирийн уйтгарт явдал мєн.Цаг vеэсээ тvрvvлж яваа соёлт ихт хvний сэтгэлийг амьдарлаас ихээхэн гажууд этгээд сонин явдал сая хангаж чадна гэж vздэг Бурген шиг хvнд юм бvхэн хуучирч ,vеэ нэгэнт дуусгасан мэт санагдана. Бурген Франц газрын хатуу дарс балгаж ярвайгаад ядахдаа зоригтойхон хєдєлдєг хvvхэн ч алга болжээ. Сайхан хvvхэн олно гэдэг гvн далайн ёроолоос ширхэг сувд бэдэрч олохоос бэрх болжээ гэж эгдvvцэн бодоод ширээн дээр хэдэн марк шидээд ихэмсгээр гарч одов. 
    Тэрээр тэргэндээ очиж суугаад чухам хаашаа явахаа мэдэхгvй нэг хэсэг болоод, хотын захад гарч «гєрєє хийхээс» дээр юмгvй гэж шийдэв. 
    Берлиний зах шиг тийм харанхуй газар сонин явдал тохиолдож мэднэ. Бурген хотын захын нэг гудамжнаа хvрч зуушны газруудын хаягийг харж явав. «Улаан тоть» ч гэнэ vv «Пепе» ч гэнэ vv гэрэл цацарч цэнгэлийн танхимд жаз хєгжмийн эх захгvй адаглаад л нэр нь хvртэл санаанд таарахгvй. Газраас vргэлж цонхтой навтгар байшингийн vvдэн дээр «Оготны нvх» гэсэн неон бичиг чєтгєрийн гал мэт сvvмэлзэнэ. «Очиж очиж оготны нvх шvv. Ямархан оготнууд байдгийг ороод vзье байз.» Фон Бурген тэргээ цонхны дор тавиад намхан хаалгаар нь орохдоо малгайгаараа тотгы нь шvргэж хараал тавив. Навчин тамхины ємхий утаа дvvрсэн давчуу єрєєний нэг буланд муу сэжиг тєрvvлмээр царайтай хэдэн хvн шар айраг ууж гvнгэр гэнгэр ярилцана. 
    Зуушны газрын эзэн болох усны замаг мэт усгал ногоон нvдтэй бvдvvн шар хvн vзтэл єндєр язгуурт зорин морилсныг мэдэж гvнээ мэхийн ёслоод, 
    Лолитаа! Ноёнтонд vйлчил гэж хашгирав. 
    Лолита нь хажуугийн єрєєнєєс яаран гарч ирэв. Фон Бурген адтай хєх нvдээрээ тэр залуухан бvсгvйг хєлєєс олгой хvртэл ажиглаад «энэ чинь харин хєєрхєн оготно шив. Сонин хэрэг байна. Хєєрхнєєр барахгvй бvр сайхан чивэлт vv дээ» гэж бодоод тас хар єнгєтэй хуучин торгон цамцны цаана vл мэдэг гэрэлтэн тєвийж байгаа Лолитын хєхєн дээр хараагаа тогтоов. 
    Лолита Фон Бургений хvйтэн хєх нvднээс дальдарч доошоо хараад 
    Ноёнтон, та юу захих сан бол? гэв. 
    Оготно минь, энэ нvхэнд чинь франц дарс байдаг бол нэг жvнз аваад ир! гэхэд Лолита эргэж явав. 
    Бурген тvvний уяхан хєдєлгєєнт нуруу бие, чийрэг булчин нь vл мэдэг гvрвэлзэж байгаа цэвэрхэн хєлийг хараад мушилзан тамшаалж, 
    Яриан алгаа! Ёстой л оготны нvхэн дэх сувд мєн байна гэж бувтнав. 
    Лолита жижиг тосгуур дээр болор жvнзтэй архи бариад эргэж ирэв. Фон Бурген тvvний єєдєєс эрээ цээргvй ширтэнэ. «Уруулыг нь хараач! Чивэлт чинь vнэхээр Моника Лиза мєн байна шvv!» 
    Оготно минь чи Монна Лиза мєн! Чи бол ёстой оготны нvхэн дэх сувд байна даа... 
    Лолита тvvний vгийн учрыг ойлгож ядан, 
    Юу гэсэн vг вэ? ноёнтоон гэхэд Фон Бурген vг дуугvй гараас нь татаж хажуудаа суулгаад, 
    За хєє чи бvv годгоноод бай. Би эмсийн vзэсгэлэнг мэддэг хvн шvv. 
    Ноёнтоон, би таны vгийг ойлгохгvй байна. 
    Ойлгохгvй байна уу? Та нарын ухаан ерєєсєє богино, тэр ч яамай. За хєє чи ноёдын хатагтай нар шиг баян тарган амьдрах дуртай юу? 
    Би... би мэдэхгvй... 
    Нэр чинь хэн бэ? 
    Лолита 
    — 3а хєє. Лолита чи бол vнэхээр оготны нvхэн сувд байна. Би чамайг энэ нvхнээс чинь гаргаж шуналт олны ємнєх єндєр тавцан дээр тавья. Тэр шуналтангууд чамайг хараад шvлсээ залгих болно. 
    Ноёнтоон, би ажлаа хийе дээ. 
    Байз! Би чамд учрыг ухуулж єгье. Чи «Шинэ цагийнхан» сэтгvvлийг vзсэн vv? 
    Yзсэн 
    ТЭГВЭЛ би тэр сэтгvvлийн эзэн эрхлэгч Конрад Фон Бурген гэгч байна. Манай сэтгvvлийн газар баруун Германы эрхэм vзэсгэлэнт эмсийг шалгаруулах уралдаан зарлаад байна. Би чамайг тэр уралдаанд єєрийнхєє ємнєєс тавья. Байз! Дуугvй бай! Чи доройхон амьтан ямар vзэсгэлэнтэйгээ мэдэхгvй биз. 
    Оготно минь бодооч! Тvрvvлсэн хvvхэнд бид дор хаяад тvмэн маркийн шан єгнє. Чи ёстой дээгvvр гvйдэлтэй, дэргэдээ шивэгчинтэй гvнж шиг амьдрах болно. За тохирлоо шvv. Олон vг байхгvй! Май миний хаяг энэ байна. 
    Маргаашнаас чи Берлиний дээд зэргийн зочид буудалд суух болно. Хувцас хунарыг чинь би бэлтгэнэ. 
    Сувд минь чи энvvгээрээ vvлэн дээр мордоно шvv гэж ууцан дээр нь пад хийтэл алгадаад босож явав. Лолита хэрхэх учраа олохгvй алмайран зогсов. Фон Бурген тvрийвчнээсээ баахан мєнгє гаргаж ногоон нvдэнд нь тавиад : 
    Май золиосонд нь ав. Хєєрхєн оготно чинь нvхэндээ буцаж ирэх, vгvйгээ єєрєє мэднэ биз гээд Лолита тийш нvд ирмэн хи хи хи гэж хєхрєв. 
    Ногоон нvдэт энэ солиот ноён мєнгєє буцааж авчих вий гэсэн мэт бушуухан авч халаасандаа чихээд шvдээ ярзайлган инээж гvйлгэнэн мэхэлзэв. Булангийнхан чангаар хєхрєлдєв. 
    Фон Бурген хаалганы тотго мєргєєд хараал тавьсаар гарч одов. 
    Лолита бvр шєнє орой болсон хойно ажлаа сая дуусаад хувцсаа солино. Залуу бvсгvйн гоо vзэсгэлэн нь «Оготны нvхэнд» ирэгсдийн жvнз архи, аяга цайнд амт шимт оруулагч нэг ёсны vнэртэн амттан болох тул ногоон нvдэт тvvнийг овоо аятайхан хувцасладаг ажээ. 
    Лолита олон нугалаат хормойтой эрээн даавуу даашинз, нимгэхэн ултай шаахайгаа ємсєєд хvзvvнийхээ ноосон ороолтыг авахдаа ийн бодов «Петрийн минь авч єгсєн ороолт шvv дээ. Хєєрхий минь байдаг цалингаараа авч билээ. Чинийх шиг ийм зєєлєн сайхан хvзvvнд, ширvvн юм хvргэж, болохгvй гэж хэлсэн юм. Миний хувцас хунар дотроос хамгийн олигтой нь энэ шvv дээ. Петр минь ээ! Би чинь тэр уралдаанд нээрэн тvрvvлчихвэл яана. Тэгвэл бид хоёр хичнээн аз жаргалтай алдар олох билээ. Тийм аз заяа даанч байхгvй биз дээ. Лолита бас сэмэрхий ханцуйтай оготорхон бєгєєд давуухан пальтогоо ємсєх зуур тэгэхэд би хvvхдээрээ байжээ» гэж гунигтайхан бодов. 
    Лолитын харьж ирэхэд Петр хэдий нь хvрч ирээд хvлээж байлаа. 
    Тэр Лолитын зvvдэнд vзэгддэг хонгор сайхан инээмсэглэлээр угтаж цоморлигоо дэлгэхийг завдан буй сарнай цэцгийн дэлбээ мэт жимбэгэрхэн улаан уруулын нь шимэн vнсээд, 
    Лолита, би чамд цєцгийтэй боов авчирсан гэв. 
    Баярлалаа хайрт минь. 
    Би єнєєдєр цалингаа авлаа. Маргааш хоёулаа оготны чинь нvхэнд очиж жаахан сууна даа. Лолита янаг нєхрийнхєє vгнээ сэтгэл уяранхан, 
    Энхрий найз минь миний сэтгэл хичнээн догдолж байгааг чи мэдэхгvй байна. Зол жаргалтай амьдрах цаг ирвэл юутай гайхамшиг билээ. Би чамдаа цємийг ярьж єгье гэв. 
    Шєнє орой болжээ. Хотын энvvхэн зэлvvд зах газар анир чимээгvй Лолитын бяцхан єрєєний цонхоор хавар цагийн чийглэг салхин vлээж, vл мэдэг утааны vнэр анхилна. 
    Лолита Фон Бургены хэлсэн бvхнийг Петрт ярьж, 
    Чи минь юу гэж бодож байна? гэж асуув. Угаах халуун усанд ясаа тултал дэвтэж хачин зєєлхєн бєгєєд тэнхэлгvй болсон гары нь Петр илбэн байж, 
    Чам шиг сайхан бvсгvй энэ дэлхийд ховорхон гэж? би хэлдэггvй юу. Азаа vзэх ч юмгvй, чи минь заавал тvрvvлнэ. Жирийн ядуу бvсгvй баян хатагтай нараас илvv сайхан болдгийг тэдэнд vзvvлээч! 
    Би нээрэн тийм сайхан гэж vv дээ? 
    Тийм гэм дээ. Чи юм бvхнээрээ тэгш сайхан. Лолита чи бид хоёр дєрвєн жилийн ємнє уулзсан шvv дээ. Тэгэхэд чи хvvхдээрээ байжээ. Хvмvvс чамайг хєєрхєн хvvхэд гэдэг байгаагvй юу. Харин одоо чи нас бие гvйцэж улам ч сайхан болжээ. 
    Петр ээ, хувь заяа хvнийг юунд хvргэж болохыг яаж мэдэх вэ. Фон Бургены хэлдэг шиг тийм их шан хvртвэл яана? 
    Тэгвэл ч бид хоёр адаглаад л хамт амьдрах чадалтай болно доо гэхэд Лолита жаал хvvхэд мэт баярлан хєєрєхдєє алга хавсран нvдээ аньж, 
    Ямар сайхан бэ! Тэр их мєнгєєр бид юу хийх вэ? Одооноос л сайн бодъё. За ямар ч байсан хотын захад жижигхэн байшин авна. Эхлээд гэртээ хямдхан тавилга авсан нь дээр биз дээ. Бас жимсний цэцэрлэгтэй болно. Машин аваад хэрэггvй. Хэтэрхий vнэтэй юмаар яах вэ. За тэгээд хоёр ээлжийн аятайхан хувцас авах хэрэгтэй. 
    Лолита єєр юу хэрэгтэй болохыг бодож чимээгvй болов. Сэтгэл уярсан Петрийн зовуурьт бvдэгхэн нvдэн дээгvvр нулимс гvйлгэнэлээ. «Миний хєєрхєн Лолита Чи санаандгvй, намайгаа эр нєхрєє гэж бодох болжээ. Лолита би vvрд чамтайгаа. Yхлээс єєр юм биднийг хагацаахгvй». 
    Сараалжин торноос салан ниссэн шувуу цаст єндєр уулын зvг яаран одохтой адил сэтгэлийн зовлон тайлагдах vе хааяа олдоход хvнд бэрх амьдралын учир, тvмэн давхар хvлээсийг умартан хvсэл мєрєєдлийнхєє жолоог алдагч гэнэхэн хоёр залуу ийнхvv ирээдvйн єдрvvдийг бvрхсэн манан буданг арилгаж хєєрєн баярласан нь туйлгvй. 
    Маргааш нь Фон Бурген Лолитыг язгууртны их чєлєєнєє буй нэг зочид буудалд хvргэж єгєв. Юм зvvж болох газар бvхэндээ есєн шидийн чимэг зvvлт агсан, хижээл насаа vл ойшоон хэтэрхий хєнгєхєн хувцасласан єндєр туранхай авгай тvvний захиалсан єрєєнд хvлээн байлаа. Фон Бурген хувхай гарыг нь vнсэхчээн болоод, 
    Оготно минь, эрхэмсэг Мадлен чамд дээдсийн ёсыг таниулж єгнє. Илvv хувцас эмэгтэй хvний vзэсгэлэнг нуудгийг юу андах аж гэж хавчгар ЦЭЭЖЭЭ тvрэн чангаар инээгээд, 
    Эрхэмсэг Лолита, би орой ирж таны тєрєл арилжсаныг сонирхоно гээд гарч одов. 
    Мадлен Лолитад баян чинээлэг, сайн тєрєлт хvмvvс ялангуяа єндєр соёлт, эрх ямбат эрэгтэйчvvдийн дунд биеэ яаж авч явах тухай, алхаж гишгэхдээ ууц нуруугаа яаж хєдєлгєх, гараа хэрхэн хаялах, нvдээ яаж харах, уухдаа хормойгоо яасхийж єргєх тэр бvхний тухай ширхэг дараалан зєвлєж, єєрийн биеэр vлгэр дууриал vзvvлэв. 
    Фон Бурген Лолитад хямдхан боловч vзэмжтэй хувцас бэлтгэсэн байлаа. Мєн биеэ янзалж, хоол унд захиалах зардалд хэдэн зуун марк vлдээжээ. 
    Лолита, Мадлен авхайг явсан хойно их л тvгшvvртэй байдалд байгаагаа гэнэт мэдэв. Турк газрын зєєлєн хивс дэвссэн жижиг єрєєнд байх суух газар ч олдохгvй байлаа. Нэг жvнз жимсний ундаанаас єєр юу ч идэж уусангvй. 
    Бодсоор байтал энэ бvхэн ямар нэг аймшигт явдалд хvргэж болох мэт санагдав... Лолита оройхон Петртээ утасдлаа. 
    Би яадаг билээ? Сэтгэл тогтож єгєхгvй их хэцvv байна. 
    Лолита хайрт минь зоригтой бай. Би чамдаа ойрхон байх арга бодно. 
    Би нэг л юмнаас айгаад байна. Чи ажлаа тарангуут наашаа ирэхгvй юу? гэтэл ямар нэг хvн хаалга цохив. Лолита учиргvй цочиж хамаг бие нь донсоллоо. Хариу зєвшєєрєл хvлээлгvй Фон Бурген Францын цэргийн нэг хошуучтай хамт орж ирэв. 
    Аа, эрхэмсэг Лолита, Та бvр холбоо барьж эхлээ шив дээ. Зvйтэй. Ийм гайхамшигтай бvсгvй ямар ч эрийн сэтгэлийг булааж мэднэ. Оготно минь сайн тєрєлт ноён Монарел тантай танилцахыг хvсэж байна. 
    Хошууч Монарел Лолитыг шуналт нvдээр зовоож, халуу шатаж байгаа урьхан цагаан гарт нь уруулаа хvргээд, 
    Лолита та vнэхээр сайхан байна. Би залуудаа яруу найрагч байсан юм. Манай Марсель хотод яг тантай адилхан ийм цэнхэр нvдтэй, хонгор vстэй бvсгvй байдаг байлаа. Сайхан амьтан богинохон настай байж мэднэ. Би тvvнийг Эсмеральда гэдэг байлаа. Тэр хууль бус тєрvvлсэн нялх хvvхэдтэйгээ хамт усанд орж vхсэн юм. 
    Ноёнтоон та єєр юм ярь л даа гэж Лолитын гуйхад Фон Бурген чангаар инээхийн далимд санамсаргvй царайлан євдгий иь бариад, 
    - Зєв, Ноён Монарел, таны ийм эмзэгхэн сэтгэлийг мэдээгvй биз гэв. Монарел Лолитын євдєг дээр байгаа Бургены гарыг харж инээвхийлээд, 
    Яруу найрагч байсан хvнд эмэгтэй хvний эмзэгхэн нь тааламжтай. Оготны нvхэн дэх сувд гэж та их онож хэлжээ. Энэ сувдыг хэдэн єдєр євєртлєхийн тулд таны баян санд єчvvхэн нэмэр оруулахаас татгалзахгvй гэж Францаар єгvvлсэнд Лолита юу ч ойлгосонгvй, 
    Фон Бурген Монарел тийш сэм ирмэж, 
    - Парисынхаа сайхан хvvхнvvдийг мєрєєдєж байгаа таны байдлыг би мэдэж байна. Манай хєгшин Берлиний энэ vзэсгэлэнт ядуу бvсгvй таны сэтгэлийг хангаж чадах эсэхийг бvv мэд. Харин миний хувьд бол энэ сувдыг хамгийн ашигтайгаар хэрэглэхээс єєр зvйлгvй гэдгийг нуугаад яах вэ гэв, 
    Хошууч, Лолитын євдєг чичирхийлэн байгааг харж ямар нэг инээдэмтэй юм хэл vv гэтэл хvн хаалга цохин Лолита их л тулгамдан бачимдаж байсан тул Петрийг ирээрэй гэснээ сая санаж, Фон Бургены гарыг євдєг дээрээсээ тvлхээд босох гэтэл, 
    За ор, ор! гэж хошууч зандрангуй хэлэв. Хаалга аяархан нээгдлээ. Петр, Лолитыг их л гайхсан ширтэж танихгvй ноёдоос тєвєгшєєн зогсов. 
    «Миний Лолита ямар єєр болчихоо вэ. Энэ франц намайг муухай харж байна Лолита! Миний хєєрхєн Лолита!» 
    Фон Бурген урт хєлєє ууртайгаар татаж ядан татавхийн, 
    Залуу хvн та наадах хаалганыхаа цаана гараад хааж орхи! гэхэд Петр ЛОЛИТЫГ нvд салгалгvй ширтсээр гэдрэг ухарч хаалгыг алгуурхан хаав. Фон Бурген бvдvvн хар янжуур сорон ярвайсхийгээд, 
    Энэ сайхан эр таны найз уу? гэж даажигнан асуухад Лолита хариу хэлсэнгvй. 
    -За тэр ч яамай хэрэг. Харин чи наадах нємрєгєє тайлаад эрхэмсэг Мадлены заасан ёсоор биеэ vзvvлээдэхээч. 
    Намайг єршєєгєєч! Би их ядарч байна, 
    Тэгвэл Монарел та энэ Хатагтайд туслаач! гэхэд Лолита яаран босож нємрєгєє унагав. Фон Бурген Лолитаг тойрон явж ар єврєєс нь шиншлэн хараад, нємрєгий нь авч єгєєд, 
    Маргааш орой Кемпенский их танхимд таны хувь заяа шийдвэрлэгдэнэ. Тэгэхдээ харин арай хєгжилтэй байхыг гуйя. Ноён Монарел аа! Эрхэмсэг Лолитад амралт хэрэгтэй байх шиг байна гэлээ. 
    «Кемпенский» зочид буудлын цэнгэлийн их танхимын хажуугийн жижиг єрєєнд Мадлен авхай Лолитын биед засал хийж байлаа. Энэ vед Петр мєн зочид буудлын vvдний баганын сvvдэрт зогсоод эмсийн vзэсгэлэнг шалгаруулахад оролцохоор ирж байгаа олон янзын хvмvvсийг ажиглаж Лолитын бараа харагдах бол уу гэж горьдоно. Цэнгэлийн танхимд Берлинийн томчуул, дээгvvр гvйдэлтэй хатагтай нар, баруун зvгийн жуулчин, англи франц америкийн цэргийн эрхтэн, зохиолч, тvшмэл, жvжигчин сонин сурвалжлагчид цугларан ирсээр байна. Зvг бvхнээс цахилгаан гэрэл бадарч мяндас тансаг намируулж эрдэнэсийн чимэг зvvсэн хатагтай нарын бие єнгє бvрийн туяа цацаруулж зvйл зvйлийн vнэртэн анхилан, болор жvнзэнд шампан дарс ЦЭЛЭЛЗЭЖ, ЦЭНГЭЛД ташуурсан хvмvvсийн нvдийг согтуурлын манан бvрхэнэ. 
    Танхимын голд дугуй тавцан засаж дээр нь «олноос онцгой vзэсгэлэн гоо, хvн болгонд заяагдаагvй боловч цэнгэл жаргалтай амьдралыг олох тvмэн зvйлийн арга зам та нарын ємнє нээлттэй байна» гэж бичжээ. 
    Танхимд хєгжим эгшиглэхэд Мадлен авхай «Лолита Борхман арван есєн настай» гэсэн бичиг бvхий хар торгон туузыг Лолитын мєрєнд зvvж бараг нvцгэн биенд нь мєн хар торгон нємрєг нємрvvлээд, 
    За гарах цаг боллоо. Тайван байж vзээрэй. Намбатайхан хєдлєхєє бvv мартаарай гэж захив. Цэнгэлийн танхимд орох хаалганы хєшгийн цаана зэрэг булаацалдах бусад хvvхнvvд зогсож байлаа. Мєн л овог нэр насыг нь тодорхойлсон єнгє бvрийн тууз зvvжээ. Тэдгээр хvvхнvvд Лолитад єєрєєс нь хавьгvй сайхан юм шиг санагдав. Гартаа микрофон барьсан дэгжин залуу хєшигний цаанаас гарч ирээд, 
    Хатагтай нар аа, нємрєгєє авна уу. Сэтгэлийнхээ догдлолыг барьж тєлєв тєвшин байж чаддаг єндєр соёлт халуун сэтгэлт хvмvvс та нарыг хvлээж байна. Хатагтай нар аа ийшээ морилно уу! гэхэд хєгжим нижигнэж хєшиг нээгдэв. 
    Тvvнээс хойш болсон бvх явдал Лолитад зvvд мэт байлаа. Хvvхнvvдийн гарч ирэнгvvт, олон хvн цугларсан их танхим шар хэдгэнийн vvр мэт дvнгэнэж, иймэрхvv цагт замбараагаа алддаг сурвалжлагчид тvлхэлцэн шар бvтээлэгтэй урт ширээний ард морилцгоосон зэрэг тогтоогчид орооны муур мэт архиралдан маргаж байгаа тэр бvхэн Лолитын чvдэнд харагдахаас биш сэтгэлд бууж єгсєнгvй. 
    Лолита! Лолитыг нааш нь! Лолита ичээд яах вэ| Сайхан Лолита гэх зэргээр чухам хэн юунд хашгирч дэвхцэж байгааг ч ойлгосонгvй. 
    Дугуй давцан дээр дэвссэн зєєлєн хивс дээгvvр уяхан биеэ ганхуулан явж хєл гараа Мадлены заасан ёсоор хєдєлгєхийн оронд хачин эг дуг хийж байхдаа иймэрхvv хиймэл хєдєлгєєн нь ихэнх хvмvvст таашаагдсаныг мэдсэнгvй. 
    Заслалынхаа єрєєнд орж ирээд зvvд мэт тэр хачин байдлаас сая ангижрах шиг болов. Чононд хєєгдєж багтарсан туулай мэт тамир тэнхэл нь барагдан, зvрх булгилан дэлсэж, хамаг бие нь чичирч байлаа. 
    Мадлен тvvнд ус хийж єгєєд, 
    _ Чамд одоо жаргалын vvд нээгджээ. Лолита сайхан Лолита гэж хашгиралдахыг сонсов уу. 
    Фон Бурген орж ирээд нєгєє л дадсан зангаараа ууцан дээр нь алгадаж, 
    За сувд минь чи миний хэлснийг санаж байна уу? Чи бас болоогvй, манай сэтгvvлийн хуудсанд алдарших болно. Хагас цагийн дараа зэрэг тогтоогчдын шийдвэр гарна. Эрхэмсэг Лолита ингэж хэдхэн мєчийн дотор таны хувь заяа шийдвэрлэгдлээ. Тийм ээ, бид хvний хувь заяаг шийдвэрлэж чаддаг улс аа! гэж омогтойгоор хэлээд гарч одов. 
    Удсан ч vгvй хєгжим нижигнэж ёс гvйцэтгvvлсэн хvн, 
    Хатагтай нар аа! Тайзан дээр морилно уу. Зэрэг тогтоогчид болоод олон зочид та нарыг хvлээж байна гэв. Мадлен авхай Лолитын нємрєгийг авч, 
    За Лолита минь яваарай. Согоо шиг дэгдээд очоорой гэв. Зэрэг булаацалдсан бусад хvvхнvvд одоо Лолитыг тунгаацгvй ширвэн харж, зарим нь аз заяандаа гомдсон мэт уруу царайлжээ. 
    Хєшиг нээгдэж «шар хэдгэнийн vvр» дахин хvнгэнэв. Yзэсгэлэнт эмс тайзан дээр гарч зэрэгцэн зогсов. Yзэгч олон алга ташиж, тэсэж ядан хашгиралдаж цэцгийн баглаа шидэж угтлаа. Зэрэг тогтоогчдын тэргvvн Конрад Фон Бурген босож гараа єргєєд, 
    Ноёд оо! Зэрэг тогтоогчдын шийдвэрийг сонсоно уу. Манай Германы хамгийн vзэсгэлэнт хатагтай нар бидний нvдийг хужирлан сэтгэлийг догдлуулж байна. Гэвч vзэсгэлэнгийн дотроос хамгийн vзэсгэлэнтэйгий нь шилж олох гэж энд цугларсан. Манай амьдралд аз жаргалын оргил тийш тэмvvлэх бvх зам нээлттэй байна. Ноёд оо! Бидний бодлоор бол энэ олон хатагтай нарын дотроос хамгийн сайхан нь Лолита Борхман байна гэхэд: 
    Зvйтэй, Лолита! Сайхан Лолита! Лолитыг нааш нь гэж олноор зєвшєєрєн шуугилдав. Фон Бурген гараа дахин єргєж, 
    - Ноёд оо! Германы хамгийн vзэсгэлэнт бvсгvй Лолита Борхманд тэргvvн шагнал найман мянган маркийн хvзvvний чимэг арван мянган марк биечлэн олгоно. Бусад хатагтай нарт дурсгалын бэлэг барина гээд урт хєлєє чирсээр тайзан дээр гарч ирээд хайрцагтай боодолтой юм барьсан шивэгчнvvдийг дуудав. 
    Тэгээд жижиг мєнгєн хайрцагнаас эрдэнэсийн шигтгээ нь солонгорон туяарсан, алтан гинжит хvзvvний чимэг авч Лолитын ганган цагаан хvзvvнд зvvв. 
    Лолитад энэ бvхэн бас л зvvд мэт байлаа. Олон амь тан чих дvлийртэл шуугилдаж тvvнийг тайзан дээрээс бараг хvчээр татаж буулгаад нэг ширээнээс нєгєє ширээнд аваачиж авгай нар тэврэн vнсэхийн далимаар хvзvvний нь чимгийг шохоорхон vзэж, харцуулын зарим нь шампан дарс уухыг шаардаж зарим нь ч хэтэрхий болгоомжгvйгээр биед нь хvрч байлаа. 
    Энэ бvхнээс татгалзах, аливааг эрэгцvvлэн бодох чадал Лолитад байсангvй. 
    Еслолын хувцас ємсєж, архи ханхлуулсан хошууч Монарел тvvнийг сvvдэр мэт дагаж, рок-н-ролл бvжиг хийхдээ биенд нь наалдаж байлаа. 
    Энэ vед Петр зочид буудлын хаалганы баганын сvvдэрт Лолитыг хvлээн зогссоор... Лолита минь яаж байгаа бол гэхээс гvйгээд ормоор санагдавч хэн тvvнийг оруулах билээ. Цэнгэлийн танхимд хєгжим нижигнэж шуугиан дэгдэхэд дотор нь бачимдан элдэв муу юм бодогдож эхлэв. Лолита минь! Хєєрхєн Лолита! Бид буруу юм хийгээгvй байгаа? Лолитыг хvн бvхэн мэдэх болно. Тэгээд бас сайхан хvvхнээс єєр юм боддоггvй баяд ноёд хичнээн олон билээ. Энэ бvхэн аюул учруулж мэднэ. Лолита минь бушуухан гараад ирээсэй. Эндээс бушуухан зайлах хэрэгтэй. Лолита!... бид буруу юм хийжээ... 
    Зочид буудлын том шилэн vvд гэнэт нээгдэж хvмvvс цувран гарцгаав Петр Лолитыг угтахаар тийшээ ойртлоо. Хvмvvс Лолитын vзэсгэлэн гоог магтан шагших СОНСдоно. Удсан ч vгvй Лолита гарч ирлээ. Тvvний дун цагаан хvзvvн дэх эрдэнэсийн чулуу бvрэнхий дунд оч мэт гялс гялсхийнэ. Петр хэсэгхэн зуур тvдгэлзсэнээ Лолитын хажуунаас очиж, 
    Лолита! гэж аяархан дуудахад, Лолита яаран эргэж, 
    Петр! Чи минь намайг хvлээж байна уу? гээд гараа єгєв. Лолитын хажууд явсан Фон Бурген Петрийг илт дургvйцэн хялайгаад, 
    Залуу минь та их азтай хvнээ, гэвч Лолитын хvрээлэл арай єєр болж мэдэх юм, Лолита та хvний зам дээр тээглээд байх шиг байна. Хvндэт генерал таныг хvргэж єгнє биз. Єнєє маргаашдаа байрандаа байхыг гуйя. Манай сурвалжлагчид очно. Та миний ачийг бага ч болов бодох юм байгаа биз дээ гэж хvйтнээр инээв. 
    Лолита Петрийн єєдєєс гунигтайгаар харж, гараа алгуурхан аваад 
    Баяртай бид удахгvй уулзана биз гэлээ. 
    Фон Бурген тэгнэ байх гэсэн байртай Монерал тийш ирмээд, 
    Ноён хошууч та тайван нойрсоорой гэв. 
    Лолита аяархан гиншээд нvдээ нээлээ. Хамаг бие нь хvйтэн хєлс дааварлажээ. 
    «Гэрлээ асаах хэрэгтэй. Yvдний хаана хvн байна. Гар минь хvлээстэй байна . Гэрэл! Гэрэл! Хаалгаа!...» Лолита амьсгаа нь боогдож байгаа хvн шиг нvдээ хялгануулан уруулаа зовуурьтайгаар татвагануулаад «Ёо-ёо, намайг аваач!» гэж дуу алдаад тvvнээсээ цочиж бvрмєсєн сэрэв. 
    Тэнхээ тамир нь бvр барагджээ. Салгалсан гараар чийдэнгийнхээ унтраалгыг арайхийн олов. «Юу болж байна? Ямар аймшигтай юм бэ! Яаж vvр цайлгадаг билээ. Єглєє сурвалжлагчид ирнэ шvv дээ. Тэгээд л бушуухан гэртээ харъя. Монерал юу гэж хэллээ? Чам шиг хvvхэн энэ ертєнцийн нvгэл бvхнийг хийж биеэ жаргуулах хэрэгтэй. Тэгсэн хойноо нєгєє Марселийн Эсмеральд шиг усанд орж vхсэн ч хамаагvй гэлvv. Юу гэсэн vг вэ! Петр минь хvрээд ирээсэй. Бид хоёулаа л хамт байвал єєр юу ч хэрэггvй шvv дээ...» 
    Байшингийн хонгилд хєлийн чимээ гарах шиг болоход Лолита сэжиглэн чагнаад орон дээрээ єндийсхийв... 
    Тvгшvvрт энэ шєнийг арайхийн єнгєрєєнгvvт Фон Бургены сурвалжлагчид хvрч ирлээ. Тэд нар Лолитын зургийг авах гэж баахан зовоов. Их л эрээ цээргvй хєгжилтэй байлгах гэж оролдоцгоовч бvтсэнгvй. Эрэгтэйчvvдийн дурыг татах элдэв янз байдлыг заах санаатай нэг саваагvй залуу, 
    Ийм уйтгартай байдал бvр ч сонин. Эрхэмсэг Лолитын зургийн дор гайхамшигт энэ хvvхний уйтгарыг л сэргээх чадалтай аавын хvv хаа байгаа бол? гэдэг асуулт бичих хэрэгтэй гэжээ. 
    Энэ бvхний сvvлд Лолитын сэтгэл их л vймэрч, улам ч муу юм бодогдоод болохоо байлаа. Баруун Берлиний Єдрийн сонингуудад тvvний зураг хэдийнээ хэвлэгджээ. Лолита бушуухан л харья. Ийм тvгшvvрт байдлаас зайлахаас єєр арга байхгvй. Монёрал vдээс хойш ирнэ гэсэн. Тэр яаж ч мэдэх хvн. Явъя. Одоохон явъя!.. » Лолита хvзvvнийхээ чимгийг авч цvнхэндээ хийгээд, тэмдэглэлийнхээ дэвтрийн нэг хуудсанд «Би гэртээ харилаа. Эрхэм Монерал та намайг хvлээхийн хэрэггvй» гэж бичээд, ширээн дээр орхиод явав. Зочид буудлынхан шивэгчин, хаалгачин цєм тvvнийг хараад байх шиг буудлаас гараад байшингийн яг ёроолоор цахилгаан тэрэгний буудал тийш яаран явлаа. 
    Гэтэл гудамжаар зорчин явагчид бас л хараад байх шиг санагдав. 
    «Юунд намайг ингэтлээ харна вэ? Энэ олон хvн намайг хvрээлээд єчигдєр оройныхтой адил Лолита! Лолита! ЛоЛита! гэж хашгиралдвал яана?» 
    Лолита бусдын нvднээс дальдарч, байшингийн хананд наалдсаар буудалд хvрч цахилгаан тэргэнд суув. Орж ирэнгvvт нь хvмvvс хоорондоо жиг жуг гэлцэж эхлэх шиг санагдлаа. Лолита тэрэгний нэг буланд очоод цонх руу харж зогсов. 
    Саяын буудал дээр тэрэгний нєгєє хаалгаар орж суусан, єтгєн хємсєгтэй, хєнхєр нvдтэй, бvргэд хамартай хижээл хvн тvvнийг сэм ширтэж байснаа олны дундуур тvлхчин ойртож явах шиг. «Энэ хvн намайг дагаж яваа юм биш биз. Ямар сэжиглэмээр хvн бэ? Одоо яадаг билээ? Дээрэмчйн байвал яана?» гэж Лолита гэнэт бодоод, дараачийн буудал ойртож цахилгаан тэрэг удаашрангуут vсрэн бууж зочид буудал тийш яаран сандран явав., Байн байн эргэж харавч нєгєє «дээрэмчийн» бараа харагдсангvй Лолита буцаж ирэхдээ их л балмагдан бачимдсан байхыг зочид буудлынхан мэдэж гайхан сэжиглэв. ЛоЛита байрандаа оронгуут хаалгаа тvгжээд, Петртээ утасдав 
    Петр минь чи одоохон ирэх арга байна уу? 
    Лолита хайрт минь, одоо над чєлєє єгєхгvй ажлаа тарангуут гvйж очъё. 
    Петр ээ би яана даа? . Сэтгэл тогтож єгєхгvй их л хэцvv байна, 
    Миний хєєрхєн Лолита! Чи минь зоригтойхон байхыг бодоорой. Цаадуул чинь элдвээр тvйвээж байгаа биз. Лолита тэднийг бvv тоогоорой. Чангахан байвал яаж ч чадахгvй шvv дээ. Шєнийн хоёр цагт ажлаа тараад очно. 
    За тэг дээ Петр минь. Чиний vгийг сонсоод сэтгэл амарлаа. Ирэнгvvт чинь хоёулаа гэртээ харина.: Одоо би чамаасаа ер холдохгvй гэхэд Петр баярлан инээж 
    -Чи минь даанч хvvхдээрээ юм...даа. Тэгээд 
    бас Германы алдарт сайхан хvvхэн гэж, байх... за миний хєєрхєн Лолита зоригтой байгаарай. 
    Баяртай Петр минь! 
    Баяртай Лолита! 
    Петрийн хєгжилтэй бєгєєд зоригжуулагч vгс Лолилтын сэтгэлийг овоо тайвшруулав. Гэтэл удсан ч vгvй Монарел хvрч ирлээ. Тэр дээд зэргийн ангийн ноосон даавуугаар оёсон дэгжин костюм ємсєж, нутгийнхаа сайхан vнэртэнг анхилуулжээ. Монарел Лолитын гарыг vнсээд, 
    Танилцсаны баяр болгож энэ vдшийг аятайхан єнгєрvvлье гэж уриалгахан хэлээд хонх дарж шивэгчинг дуудав. 
    Лолита та их ядарсан царайтай байна. Конрадынхан таныг элдэж орхиж дээ? 
    Тийм ээ! Би их ядарч байна. 
    Бас их ганцаардаж уйдаж байна уу? 
    Тиймээ! Уйтгартай байна. Шивэгчинг орж ирэхэд Монарел 
    Та манай Бургундийн дарс уух уу? гэхэд Лолита 
    Баярлалаа. Би уухгvй. Та єєрєє уу л даа гэхэд Монарел шивэгчинг гар гэж дохиод, 
    Та ийм залуу сайхан бvсгvй байж даанч хєгжилгvй юмаа. Хожим юу болох бол гэж бие сэтгэлээ чєдєрлєхгvйгээр цаг зуурын ч хамаагvй цэнгэл жаргалд умбаж энэ нvгэлт орчлонг мартахаас илvv сайхан юм байхгvй гэж би боддог. 
    Лолита! Би таны уйтгарыг сэргээж чадна гээд бэлхvvсээр нь тэврэхийг завдахад Лолита гараас нь бултаж холдоод Петрийнхээ зоригжуулан хэлсэн vгийг санаж, 
    Миний уйтгарыг сэргээх єєр хvн бий гэв. 
    Ямар хvн байдаг билээ? 
    Ажилчин! 
    Залуухан хvн vv? 
    Залуу! 
    Би танд хєгшдєх бололтой байна уу? | 
    Та єєр юм ярь л даа. Монарел ха ха ха гэж элэг хатаад, 
    Таны амьдрал єєрчлєгдєхєєр сэтгэл санаа тань аргагvй єєрчлєгдєх болно доо. Энэ бол байгалийн хууль шvv дээ. 
    Би амьдралаа єєрчлєхгvй. Над ямар ч алт мєнгє хэрэггvй гэхэд Монарел улам хєхєрч, 
    Ганцхан тантай чацуутан л хэрэгтэй юм биз дээ? 
    Тиймээ 
    Монарел уруулаа зууж бодосхийгээд. 
    Лолита ТАНЫ зєв юм даа. Хайр дурлалаас илvv хvчтэй юм энэ дэлхийд байхгvй. Таны тэр залуу амраг хаана ажилладаг юм бэ? гэж их л тєвшин байдалтай асуув. 
    Куртийн химийн заводад! 
    Тэр азтай эрийн нэрийг би мэдэж болохсон болуу 
    Ханс Петр! ГЭДЭГ. 
    Монарел их л урам хугарсан байдалтай санаа алдаад 
    Тийм байдаг байжээ. Хэрэв таныг огт vзээгvйсэн бол сэтгэл тайван явахсан. Би сайхан юм бvхэн тийш тэсгэлгvй тэмvvлдэг хvн. Гэвч францын язгуурт гэр бvлд тєрсєн болохоороо бие сэтгэлээ барих чадалтай. Таны гоо vзэсгэлэнг би хvндэтгэж байна. За баяртай. Хэрэгтэй цагт тус хvргэх хvн бий гэдгийг санаж яваарай гээд ЛОлитын гарыг vнсээд их л гутран гуних байдалтай гарч явлаа. 
    Лолита гvнээ санаа алдаж «ашгvй нэг салах шиг боллоо. Єнєєдєр юу ч амссангvй.Петртэйгээ ирэхэд хоол унд зэхээд байя» гэж шийдээд хонх дарав. 
    Энэ vед Монарел машиндаа орж, автомат харилцуураа Фон Бургены гэрт холбоод Кемпенскид оройн хоол идье, манай бvсийн цагдаагийн газрын дарга хурандаа Брюкнэртэй хоёр очно. Найзан дундаа нэг ажил зОХИОХ хэрэгтэй болоод байна гэжээ. 
    Сvvлийн хэдэн єдєр ухаан бодол дэн дун байсан Лолита тvр амсхийв. Шєнийн хоёр цаг ч боллоо. Петр ирэх ёстой. 
    Лолита хожмын єдєр аж амьдралаа яаж зохиох тухайгаа эргэцvvлэн бодож тvмний нvдний ємнє хууль ёсоор єєрт нь олдсон эд мєнгєнєєс болж Бурген, Монарел мэтийн ихэс дээдсийн эрхэнд орохоос єєр аргагvй байдалд тулгарвал аль алинаас нь шууд татгалзаж хуучинтайгаа адил хоосон ядуу атугай ч vнэнч шударга амьдралаас илvv юмгvй гэж шийджээ. 
    Шєнийн хоёр цаг хэдий нь єнгєрєвч Петр ирсэнгvй. Хариугvй юмнаас айн цочиж, юм бvхнийг муу талаас нь бодох болсон Лолитын сэтгэл дахин тvгшив. Тэр хєлийн чимээ чагнаархаж, байн байн гудам руу харж тасалгаан 
    дотуур торонд хашигдсан гєрєєс мэт холхиж байлаа. Шєнийн гурван цаг боллоо. Петр ирэхгvй л байлаа. 
    Гэнэт утасны хонх дуугарахад Лолита сандарч харилцуурыг шvvрэн авав. 
    Лолита! Лолита! 
    Петр! Яав чи минь? 
    Петр ямар нэг шалтгаанаар бачимдан амьсгаадаж, 
    Лолита намайг... намайг цагдаа... би цагдаагийн газар байна. Баяртай! Лолита! Сэтгэлээ бvv зовоорой. Бид удахгvй уулзана. ...Би ямар ч гэмгvй..-. гээд цаана нь ямар нэг хvн, 
    «За одоо боллоо Наадхаа аваад яв!» гэж ширvvнээр зандрах чимээ сонсдоход Лолита 
    Петр! Петрээ гэж дуудаад ухаан алдан унав. 
    Yvр цайхын vес Лолита сая биеэ баригчаан болж, ямар ч байсан гэртээ харихаар шийдлээ. Ухаан санаа нь уймарч гvйцжээ. 
    Энэ бvх хэрэг явдал чухам юунд хvргэж байгааг мэдэхгvйн дээр цаашид яах ёстойгоо ч яг таг шийдэж чадахгvй болжээ. 
    «Юу ч болсон эндээс эайлах хэрэгтэй. Єчигдєр харьсан бол Петртэйгээ уулзах байсан. Одоо бvр дvvрчээ. Петр ямар нэг хvнд хэрэгт холбогдсон байвал яана! Єчигдєр харьсан бол...» 
    Лолита шєнийн такси дуудаж гэртээ харихаар явав. Зvйдлээрээ салах дєхсєн хуучин оппел тэрэгний буланд шигдэж, ийш тийшээ тvгшvvртэйгээр ширтэж явлаа. 
    Лолита байрандаа хvрч ирээд хаалгаа нээх гэж тvлхvvрээ гаргаснаа «ямар нэг хvн отож байвал яана?» гэж гэнэт хирдхийн бодоод, цахилгаан зайд цохиулсан мэт гараа бушуухан татаж гэдэргээ ухрав. Тасалгаанд нь ямар нэг юм хєдлєх шиг ч боллоо. Тэгээд Лолита хаалгаа онгойлгож зvрхлэхгvй нэг хэсэг зогслоо. 
    Нєгєє цахилгаан тэргэнд дайралдсан «дээрэмчин» ч санаанд нь оров. 
    Петр цагдаад баривчлагджээ. Намайг ч баривчилж мэднэ. Эсвэл бvлэг дээрэмчин отож байгаа байх гэж эмээн сэжиглэнгvvт тасалгаанд нь бас л vл мэдэгхэн чимээ гарах шиг болов. 
    Лолита хаалгаа нvд салгалгvй ширтэж, сэмээрхэн ухарсаар шатан дээрээс буугаад гадагшаа яаран гарлаа. 
    Хотын дээгvvр суунагласан хєглєгєр хар утаан хєшгийг vvрийн туяа нэвтэлж яднам. Хєєрхий Лолита одоо хаашаа явахаа мэдэхгvй байшингийн харанхуй буланд чичирхийлэн зогсоно. 

    Бvтэн сайн єдрийн єглєє. Конрад Фон Бурген Монарелд утасдаж: 
    — Чиний Лолитыг очиж тайтгаруулъя. Одоо ухаан нь уймарч зориг нь мохож гvйцээ биз. Тус хvргэж чадах хvн ноён Монарелаас єєр байхгvй гэж хэлэмз. Тэгсэн хойно аль євдєг дээр нь сєгдvvлэхээ чи єєрєє мэднэ биз гэжээ. 
    Царай нь зовиурлан цонхийж, нvд нь хирдхийн гєлєрсєн Лолита зочид буудалдаа эргэж ирээд, орон дээрээ тvрvvлгээ харан ухаангvй мэт удаан хэвтлээ. Одоо тэр юуг ч шийдвэрлэж чадахгvй болжээ. 
    Амьдралын туршлагагvйн дээр туйлын гэнэн цагаан сэтгэлтэй эмзэг доройхон бvсгvй, зол жаргалыг мєрєєдєн тэмvvлэнгvvт ийнхvv балар харанхуй тамын оронд унахдаа бие сэтгэлээ тэнцvvлэн барьж хэрхэн чадах билээ, Тэгтэл бас тvvний тєлєє амь хайргvй тэмцэн тулалдаж чадах янаг нєхєр нь яасныг мэдэхvйеэ тvмэн бэрх. 
    Фон Бурген орж ирэхэд Лолита орон дээрээсээ боссон ч vгvй сэтгэл санааг vл тольдох гаслант цэнхэр нvдээрээ гєлрєн ширтэж мэндийн хариуд vл мэдэг уруулаа хєдєлгєв. Фон Бурген «Энэ оготоно, солиорчээ» гэж сэжиглэн бодоод хажууд нь сууж хєл гарыг нь таашаа илбээд, 
    « Сувд минь чи юунд ийм уйтгар гашуудалтай билээ? Би чамайг юугаар гачигдаж байгаа бол, хойшид яаж амьдрах бодолтой байгаа бол, ямар нэг тусламж хэрэггvй байгаа гэж бодоод зориуд хvрч ирлээ» гэхэд Лолита хариу хэлэлгvй гаслан уйлчихав. Фон Бурген залуу бvсгvйн уран гол шиг бие жирвэлзэн чичирхийлж байгааг удаан харахгvй байхыг бодож нvд буруулаад, 
    ~ Лолита би чиний байдлыг мэдэж байна. Чам шиг бага залуу хvн хувь заяагаа гэнэт єєрчлєхєєр яах ч учраа олохгvй байдаг нь зvйн хэрэг. Би чамайг жаргалын тавцан дээр татаж гаргасан болохоороо хойшдын чинь амьдралд тvшиг тулгуур болоход бэлэн байна. 
    Бурхнаас заяат бие цогцсынхоо vзэсгэлэн сайхнаар олсон эд мєнгєєрєє чи сайн тєрєлтний гэр бvлд багтах болно. 
    Лолита мэгшин уйлахын завсар, 
    ~ Одоо над юу ч хэрэггvй. Баян ядуу ямар ч байсан би тvvнээс єєр хэнийг ч хvсэхгvй! гэхэд Фон Бурген юун тухай ярьж байгаагий нь даруй мэдэвч, 
    ~ Лолита би ойлгохгvй байна. Та хэний тухай ярьж байна вэ? гэж их єрєвчхєн асуув. 
    Лолита єєрийгєє болоод Петрийгээ аврахын тулд арга ядахын хэрээр бухимдан ганцаардаж, vл итгэгдэх хvний ч атугай гарыг харахаас єєр аргагvй болсон тул юунд ийнхvv гашуудан зовж байгаагийнхаа учрыг хэлж єглєє. 
    Фон Бурген юуны урьд Петрийн баривчлагдсан учрыг мэдэх хэрэгтэй гэж бvсийн цагдаагийн газар шууд утасдав. Цаадах хvн нь юу гэдэг бол гэж Лолита амьсгаа даран чагнав. 
    Фон Бурген тэр хvнтэй хэзээний танил бололтой. Сайн vгээр тал єгч энэ тэрийг ярилцсаны дараа, тийм нэг залуу юунд цагдаагийн газар очих болсон тухай асуув. 
    -Яагаав дээ,.. Нєгєєдєх... Би сайн нєхрийн тєлєє зvтгэж байна. Гэвч би зєєлєн сэтгэлтэй хvн, энэ бvсгvйг хайрлахгvй байж чадахгvй, одоо би тvvний хажууд байна гэхэд нь цаадах хvн тун ч хvсмээргvй vг цухуйлгаад элэг хатан инээхэд Фон Бурген их л тааламжтайгаар гоог-гоог-гоог гэж, 
    ~ За тэгэхээр юу гэлээ? гэхэд цаадах нь vл ойлгогдох хэдэн vг хэлэв. Фон Бурген их гайхсан байртай, нvдээ бvлтийлгэн, 
    ~Уухайн! Бvр тийм хэрэг vv! Тэгвэл ч явдалтайхан юм байна даа. Эрхэм хурандаа би таны цагийг vрлээ, єршєєгєєрэй гээд харилцуурыг тавьж, 
    ~За Лолита тэр залуу чинь яггvй хэрэгт сэжиглэгдэж дээ. Коммунистуудтай хуйвалдаж байсан ч байж магадгvй гэнэ. Тэгвэл тэр чинь засаг тєрд тэрсэлсэн хэрэг шvv дээ. Цаг ширvvн байна. Жишээ нь чам шиг ийм гэнэхэн хvнийг яаж ч мэднэ. Лолита! Тэр Петр чинь чамаас нуудаг болохоос биш ёстой коммунист байсан байлгvй. Аймшигтай хэрэг шvv дээ. Тэрvvн шиг гэмт хэрэг, бузар явдал энэ дэлхийд байхгvй гэж vнэхээр ямар нэгэн аймшигт нууц задруулж байгаа хvн шиг шивэгнэн єгvvлэв. 
    Лолита vг хэлж чадалгvй. 
    — Yхэх... . vхэхээс..,. єєр гээд цохирон уйлав. 
    Фон Бургены мєсєн хєх нvд дэх заль улам тод боллоо. 
    ~Лолита! Чи vнэхээр шулуун сэтгэлтэй бvсгvй байна. Чамд туслахын тулд бид гэмт хэрэгт орооцолдох байна шvv. Тэр ч яамай, Арга алдарсан амьтан биш. Манай Монарел бол цагдаа нарын тvнш шvv дээ. Би тvvнтэй зєвхєн ярилцъя. Ер нь тэгээд vнэнийг хэлэхэд Монарел, таны тєлєє юу ч хийхээс буцахгvй бизээ гээд Лолитын биеийг дахин илбэв. 
    Хєєрхєн Лолита бvр ч туйлдлаа. Энэ бvхэн юу гэгч болж байгааг итгэхэд бэрх ажээ. 
    Петрийг коммунистуудтай хуйвалдсан гэж байна. Эвдэрсэн утас шиг, бvрхэг шєнийн харанхуй шиг ямар бэрх амьдрал вэ! Петр, Лолитад болдогсон бол зvрхээ ч нээж vзvvлэх хvнсэн дээ. 
    Лолита ямар нэг юм бодож шийдэж чадахгvй болжээ 
    «Одоо яах вэ» гэдэг зовлонт асуудал тархийг нь хэмлэн 
    шаналгавч Одоо тэгье» гэж шийдвэрлэх хариуг хаанаас олох вэ? 
    Гэнэхэн дорой бvсгvйг ийнхvv «оготоны нvхнээс» татаж гаргаад цєєвєр чононууд нvхэндээ аваачиж 6vслэн авсан нь тэр буюу Энэ нvхнээс гарах ямар арга байна вэ? Чононууд хэлээ долоож байна.
    Лолита хаалгаа дотроос нь цоожлоод, хоёр гараа нvvрээ таглаад зєєлєн сандал дээр биеэ хурааж хєдлєлгvй суулаа. 
    Нэгэнт орой болжээ. Зовлонт єдєр ингээд єнгрєх болно. Гэтэл маргааш юу болохыг мэдэхгvй. Лолита тийнхvv хичнээн удаан сууснаа ухаарсангvй. Ямар хvн хаалга цохив. Лолита энэ удаа тэр тvгшvvрт чимээ санаандгvй угтлаа. 
    -Эрхэмсэг Лолита хаалгаа нээгээч! гэх дуу их хэнэггvй ажээ. 
    «Монарел хvрээд ирлээ. Би хаалгаа нээхгvй ч байсан яах вэ дээ. Фоя Бурген юу гэж хэллээ. Монарел цагдаа нарын тvнш чамд тусалж чадна...» 
    - За одоохон гэж Лолита сулхан дуугаар хэлэн алгуурхан босов. 
    Монарел, Лолитын гарыг барихдаа «ямар халуун бэ? Євчин тусчихсан юм биш биз » гэж сэжиглэн бодов. 
    ~Таны бие зvгээр vv? гэж Монарелын дуу хачин бєглvv сонсдов. Монарелын нvдний ийм єнгєгvй байлуу.? 
    Лолита нэг гараараа хана тvшиж зогсоод 
    ~ Бие минь их муу. Би туйлдаж гvйцлээ гэж шивэгнэн хэлэв. Монарел диваан дээр тохойлдон, суугаад Лолита тийш гар сунган эелдгээр инээмсэглэж, 
    ~ Наашаа суу. Санаа зовох хэрэггvй. Би танд сайн санаж ирлээ. Би бvсийн комендантын ХУВЬД яггvй нєлєєтэй болохоор танд тусалж чадна. Сая цагдаагийн даамалтай уулзаад ирлээ. Уужим сэтгэл гаргасны нь тєлєє шан хvртээнэ гэж амласан гэв. 
    -Тэгвэл миний мєнгийг цємийг нь тэдэнд єгєєч гэж Лолита яаран єгvvлэв. 
    — Юу гэсэн vг вэ? Тэр чинь та нарт хэрэг болно. Ямар ч гэсэн энэ бvхнийг би биедээ хvлээе. Та ингэтлээ зовж зvдрэх ёсгvй сэн, Yнэхээр гоо сайхныг бидэнд тэр 6олгон заяадаггvй шvv дээ.Та над итгэж болно. Би vзэл санаанаасаа ухардаггvй, цэрэг дайны хатуужилтай боловч бас энэрэнгvй угсааны хvн шvv. Лолита би танд оройн зоог баръя. Манай нутгийн амтат дарс жаахан уугаад тайван нойрс л доо. Маргааш єглєє нь цагдаагийн даамалд очиж танд амласнаа биелvvлнэ гэж Монарел найр тавин єгvvлэв. Сэтгэлийн vймээн дунд ийм нэг итгэл найдварын vзvvр гарангуут амь тэмцэн зууралдахаас єєр хэрхэх билээ. Монарел их л тєлєв тєвшин байж тэр мэт найдвар тєрvvлэх vг олныг хэллээ. 
    Лолита жаахан юм идэж франц, дарс уусны дараа алдарсан бие тэнхжих мэт болж, ухаан санаа нь арай ч тогтуун болох шиг боллоо, Монарел ам халамцаж хэтэрхий ойр дотнын хvний хэлж болох хэдэн vг цухуйлгаханд Лолита дотроо их л айн сэжиглэв. 
    Тэгсээр байтал хамаг бие нь дахиад жигтэйхэн суларч тархи толгой нь хачин дvнсийж нvд нь харанхуйлан, Монарелын дуу улам холдож эхэллээ. Монарелын нутгийн дарс ийм хvчтэй юм байх даа» 
    «Миний чадал барагджээ, Монарел утаанд бvрхэгдэж |байна, Одоо хэвтэхээс єєр аргагvй, Лолита гараа єргєх гээд даасангvй, ёолох гээд дуу гарч чадсангvй, Монарел 
    намайг єргєж байна уу даа?... Хамаг бие нь эзгvй бєгєєд хий агаарт хєвж байх шиг зvvдэлж байна уу аль ухаан алдаж байна уу?» 
    Ямар нэгэн хvнд юм аюулхай цээжин дээр нь дарж, амыг нь таглаж байх шиг тvлхье гэхэд чадал байхгvй, хашгиръя гэхэд хоолой гарахгvй. Хамаг бие нь унь бутарч зvрх нь чимчигнэн євдєв. Тэгээд бие цогцсоо мэдрэх чадалгvй боллоо.. 
    Лолита нvдээ нээв. Тасалгаанд бvдэгхэн гэрэлтэй. Энэ бол цахилгаан дэнлvvний гэрэл биш. Харин vvрийн цайвар туяа тусаж байгаа ажээ. 
    Лолитын ухаан гэнэт саруул болов. Энэ бvхэн зvvд бишээ. Монарел vслэг цээжин дээрээ шєрмєслєг гараа тавиад хэнэг ч vгvй нойрсож хэвтэнэ. Тvvний хvчирхэг бие ингэтлээ ядардаг байжээ. Эртний Элладын шилдэг баримал шиг тэгш сайхан цогцостой энэ хvн сэрэх юм бол яаж ч мэднэ. 
    Лолита хєдлєхєєсєє айлаа. Тэгээд ганцхан мєчийн дотор єнгєрсєн явдлуудыг эргэцvvлэн бодтол харанхуйн дунд цахилгаан цахих шиг боллоо. Шийдвэрлэх мєчид хvний ухаан ийм саруул болдог байна. 
    Лолита Монарелаас сэмхэн холдоод тохой дээрээ єндийж тvvнийг ажиглав. «Биднийг аврах хvн энэ vv? Бузар хуйвалдагчид Петрийг минь яав та нар!?» 
    Yзэсгэлэнт сайхан бие нь цєєвєр чононуудад бузарлагджээ. Энэ ертєнцєд хамгийн хайртай хvнээр нь, бvх итгэл найдвар, эрх чєлєєгєєр нь тоглоом тохуу хийж vзэшгvй муухайгаар хууран мэхэлжээ. Лолита франц газрын vнэртэн шингэсэн єдєн хєнжлєє сєхєєд сэмхэн босов. 
    Ширээн дээр байгаа Монарелын гар бууг хирдхийн хараад нvдээ аньж аяархан гиншлээ. 
    Зовлонт нэг єдєр єнгєрч дараагийн єдєр иржээ. Yvрийн бvдэг туяа хотын дээрх утаан хєшгийг нэвтэлж ядан байна. 
    Ертєнцийн энэ нэгэн єдєр, энэхэн цагт, Баруун Берлиний баян буудлын єрєєнєєс буун дуу тасхийн сонсогдов. Ойр орчмын дvлий хар байшингуудад цууриа хадаж vvрийн бvрэнхийг донсолгон цочоов.

    Берлин 1960, 4 сар

     

     

    КРЫМИЙН ХYYХДYYД

    Орос татар хоёр жаал тэнгисийн хуучин зогсоолын давалгаан хагалагч дээр загасчилж байв. Татарыг Ибрагим, оросыг Володя гэнэ. Ибрагим горзойсон хар биетэй, буржгар vстэй, том болохдоо ихэнх татар эрчvvдийн ёсоор догширч сvр орохыг одооноос илтгэсэп хурц алаг нvдтэй бєгєєд єрєєсєн чихэндээ зэс цагираг зvvсэн нь бяцхан зэрлэг байдлыг буй болгожээ. Володя магнай руугаа унжсан шингэн цайвар vстэй, хар тэнгисийн ус шиг зєєлєн ногоон нvдтэй бєгєєд Ибрагимийг бодвол арай биерхvv боловч удаан номой байрын хvvхэд Крымийн торгон улирал гэгч наймдугаар сар боловч тэнгисийн хєвєє эзэнгvй. Ємнийн бvлээн салхинд хурган долгио vvсэж номин єнгєт униарт тэнгэрийн савсалгаа тасралтгvй хєєцєлдсєн нялцгай замаг, хорхой наалдсан чулуун даланд хальтран буцна. Ялта хэмээх амралтын хотын хєгжєєн шуугиан яалаа. Тэнгисийн эргийн замаар хааяа цэргийн авто хєсєг єнгєрєхєєс єєр хєдєлгєєнгvй. Тоорой, майлс, алимны цэцэрлэг дундаас хєє тортог болж эвдэрч хэмхэрсэн амралтын ганган цагаан барилгууд сохорсон нvдэн цонхнуудаараа урамгvй ширтэж, их буу бємбєгний дэлбэрэлтэд єм цєм vсэрсэн шархнууд нь аймаар онгойж харлана. Энд тэнд утаа гарч, унаа хєсєг сvлжилдэн хотоо чєлєєлєгдмєгц орж ирсэн тvрvvчийн хvмvvс орон байраа засаж эхлээгvйсэн бол эртний сєнсєн хотын балгас л гэмээр болжээ. 
    Ай Петри уулын хєх цэрдэн оргилууд сvрлэг барайж vvлсийг газар, тэнгис рvv тасдан хаяж байв. Ибрагим усанд загас мэт шумбан орж санаа зовмоор удаан алга болоод гарч ирэхдээ далайн од юм уу наймаалж нэг хоёрыг шvvрдэн авчирна. Володя далангийн ирмэг сандайлан дэгээнийхээ хєвvvрийг нvд чилтэл ширтэнэ. «Аав минь байсан бол завиар тор хаяж байгаад зєндєє загас барихсан. Яагаад єнєєдєр загас баригдахгvй байна. Загас ч гэсэн дайнаас зугтаагаад алга болчихдог байх. Аав минь одоо хаа явдаг бол? Фашистуудыг хєєсєєр удлаа. Гэтэл эргэж ирэхгvй! юм. Могой загас шиг энэ муухай хар юм л миний загасыг vргээчихээд байна уу? Урвагч татарын ч хvvхэд юм бэлvv?» гэж цухалдан бодоод дэгээнийхээ ишний vзvvрийг далангийн ангалд зоож тэнгисийн усанд дэвтээсэн хар талхны булан хэмлэв. Ибрагин ч нэгэнт ядраад хоёр євдгєє тэврэн тэнгисийн алсыг гунигтайгаар ширтэн суув. Тэртээ тэнгэр газрын савсалганд цэргийн галт онгоц цагаан зураас татуулан хурдална. Аав минь байсан бол Гюль-гюль завиныхаа цагаан дэрвvvлийг татаад Сvхvми, Одесс хvртэл явах байсан. Би Шургийн оройд авирч гараад шvvстэй зєєлєн гадил идэж далайн гахайнууд наадахыг харж явахсан. Аав минь хэзээ ирэх болоо. Талх идэх юмсан. Энэ орос жаалд наймаалж булж єгье гэвэл талхнаасаа єгєхгvй болуу?» гэж Ибрагим бодно. «Дайн болоход загас хvртэл амар тайван далайдаа зугтаад явчихдаг байхаа» гэж Володя бодтол Ибрагим тэнгисийн усанд харайн шумбав «Энэ гайхал л загас vргээчихээд байна шvv!» гэж Володя уцаарлан, 
    — Хєєе чи загас vргээчихээд байна! Холхон очооч! гэв. Ибрагим буржгар толгойгоо сэгсрэн, ус тургиж хоёр гараараа нvvрээ шувтраад, 
    — Чп єєрєє хол оч! Ганц чиний далай юм уу? гэв. Володя тунгалаг ногоон нvдээ булингартуулан нударга зангидаж, Ибрагим тийш хэд алхаад, 
    — Чи муу юу гэж? гэхэд Ибрагим ч мєчєєгєє єгсєнгvй уурласан гєлєг мэт хурц цагаан шvдээ ярс хийлгэн 
    — Би чамаас айхгvй шvv. Хvрээд ирвэл ир! гэв, Хоёр хєвгvvн нэгэн хувь нvд vзvvрлэн ширтэлцээд vг дуугvй байр байрандаа буцлаа. Володя «Аав минь байсан бол!» гэж бодоод тэнгисийг ширтэн уйтгарлав.Ибрагим «ААВ минь байсан бол!» гэж бодоод Ай Петри уулыг харан санаа алдав. 
    Тэнгис хурган долгисоо цайруулан нvдний хараа гvйцэх газар нэгээхэн ч галт онгоц, загасчны завь vгvй ЭЛ хуль бєгєєд газар тэнгэрийг донсолгосон дайн дажин аль дивангалавт єнгєрсєн юм шиг. Ай Петри уулын хєх цэрдэн оргил тэнгис тийш тэмvvлэх vvлсийг тасдан газарт шидэж байх бєгєєд нэгэн хэсэг vvл мєлхєн мєлхсєєр уулын бэлдэх лалын сvмийн минарет цамхагт єлгєгдєв. «Фашистууд ирэхэд молла лам хамаг алтаа сvмдээ нуусан гэж чавганц нар ярьдаг нь лав vнэн. Тэр алтыг нь эрж олоод зах дээр гарвал зєндєє идэх юм авч болно доо. Тахианы мах, бяслаг, vзэмтэй боов...» 
    — Хєєе жаалаа чи уурлаад яахав. Хоёулаа наймаалж булж идэх vv? гэж Ибрагим хэлэв. 
    — Чи талх идвэл ид л дээ. Гэм нь жаахан хєгцєрчихсєн юм гэж Володя хэлэв. Ямар нэг онгоцноос хаягдсан авралын улаан хєвvvр долгионд туугдан хvрч ирэхийг Вололя сая vзвэл «М. Т. 72» гэсэн бичигтэй ажээ. Мина шvvрдэгч онгоцных байна. Фашистууд живvvлчихсэн юм биш байгаа? ААВ МИНЬ байсан бол» гэж бодов. Давалгаан хаталагчийн тэртээ vзvvрт хэдэн далайн гахай ирээд цагаан элгээ наранд гялалзуулан vсрэлдэн наадаж арагдана. 
    — Жаалаа хараач! Далайн гахайнууд наадаж байна. 
    — Тийм байна. Ер vзэгдзхээ байчихсан юм. 
    Хоёр хvv эвлэрч Ибрагим хэдэн нялцгай од, наймаалж, Володя загалмайгаар нь хэлхсэн хэдэн годгор жараахай, талхныхаа буланг аваад давалгаан хагалагчаас бууж тэнгисийн хєвєєний эвдэрхий саравчинд очиж амрагчид наранд ээдэг байсан дэвсгэр мод зад цохин гал тvлж, наймаалж vнсэнд булан, жараахай шарж идэв. Ходоод бяцхан зогоосонд хоёр хєвгvvн санаа амарч нєгєє лалын сvмд нуусан алтыг эрж олоод зах дээрээс янз бvрийн юм авч цадталаа идэхээр шийдлээ. 
    Амралтын хотын захад, Ай Петри уулын бэлд барьсан эртний тэр нvсэр чулуун сvм хотод бvтэн vлдсэн цєєхєн барилгын нэг байлаа. Гэвч тvvний хана туурга сумны тvмэн шархаар цоохортон єнгийн чулуу шигтгэсэн хээ хуартай єндєр гоолиг минарет цамхгийн орой их бууны суманд сэт цохигджээ. Бодвол хотыг манайхан чєлєєлєхєд фашистууд хориглож байжээ. Сvмийн тємєр товруутай зузаан модон хаалганы єрєєсєн хавтас зад vсэрсэн 6оловч хоёр мужийг холбосон бvдvvн хар гинжинд єлгєгдєн тогтжээ. Ибрагим, Володя хоёр хаалганы эвдэрхий хавтсыг зад цохин унагав. Сvмийн урт хонгил хадан агуй мэт хvйт нойт оргин ялзарсан vхдэл, хєгцний vнэр ханхлана, Хонгилын мухар дахь мєргєлийн дугуй танхимын цагаан чулуун шал дээр дээврийн гэгээвчээр туссан нарны толбо шаргалтана. Мєргєлийн дугуй танхимын цаана хоёр нvхэн vvд онгойж харлана. Хоёр хvv хог дээрээс царил олж зэвсэглээд бvрэнхий хонгилоор гэтэн явж мєргєлийн танхимд оров. Єчvvхэн чимээ гаргахад сvмийн бємбєгєр дээвэрт цууриатан урхирах нь зэвvvн. 
    — Володя хараач! гэж Ибрагим зогтусан дээврийн суурийг холбосон чулуун хєндлєвчийг заав, Хєндлєвчєєс ємхєрч тасарсан олсны vзvvр гогцоо унжилджээ. 
    — Дvvжлvvр байна! гэж Володя шивэгнэв. Хоёр хvv айн зэвvvцэж нэг хэсэг хєдлєлгvй зогслоо: 
    — Молла арын єрєєний нэгэнд алтаа нуусан байх гэж Ибрагим шивнэв. 
    — Хаана нь нуусан байж таарах вэ? 
    — Шалны чулуун доор л дарсан байх. 
    — Шалыг нь сэндийлж vзэх vv? 
    — Тэгнэ, 
    — Тийшээ орох уу? 
    — Тэгье 
    Ибрагим тvрvvлж нvхэн vvдээр ороход Володя дагалдав. Ус асгахад нурамны ч юм уу, ялзарсан махны ч юм уу нэг л ер бусын vнэр ханхлана. Тємєр сараалжит урт нарийхан цонхтой бvрэнхий тасалгаанд оронгуут Ибрагим зог тусан 
    — Тэр юу вэ? гэв. 
    Мань хоёр учрыг даруй олсонгvи. Тасалгааны булангийн модон давцан дээр навтсаар хучаастай хоёр хvн толгой зєрvvлэн хэвтэж байх шиг. Нvд нъ ширгэж, vс сахал нь сэгсийн гар хуруу нь сарвайжээ. Амьд хvн биш хvvр болохыг сая мэдсэн хоёр хvv хирдхийн цочсондоо амьсгаа ч авч чадсангvй. Ибрагим царилаа чулуун шалан дээр алдахад нохой архирах мэт зэвvvн чимээ гаран хоёр хvv нэг мэдэхнээ сvмийн гадна уухилалдан зогсож байлаа. Ибрагим газарт салхийн сууж нvдээрээ нулимс гvйлгэн, 
    — Цонх руу хараад хэвтэж байгаа нь миний аавтай адилхан харагдсан. Миний аав биш байгаа даа? гэв. 
    Володя Ибрагимийн бужгар толгой дээр салгагнан гараа 
    тавиад 
    — Миний ч аавтай адилхан юм шиг харагдсан гэв. Тэнгисийн мандлаар цэргийн галт онгоцнуудын урт цуваа баруун зvг довтолгон, алсын ямар нэг дэлбэрэлтэд газар доргилж байлаа.

    Москва 11 дvгээр сар (1977 он)

     

     

    НАРАНГАРАВУУ

    (Домог өгүүллэг)

    Нарангарвуу үүрээр түр зуурхан дугхийгээд сэрлээ. Хамаг биений нь хар хөлс асгарчээ. Гавар юм уу занданы үнэр шингэсэн торгон хөнжлийн захыг доош нь болгож мээмээ ил гаргаад хэдэнтээ гүн амьсгаа авахад дотор нь бяцхан онгойж, хамаг биеийг нь доргиож байсан зүрхний нь цохилт анирлан намжив. Гадаа тэнгэр бүрхэг бололтой үүрийн туяа асрыг нэвт гэрэлтүүлсэнгүй. Өдийд уг нь гэрэлтэж байдагсан. Бүрхэг байгаа бол аль хэдийний мартагдсан бороо орно. Бороо орвол... 
    Асрын гадуур харуулын тангад мягуй мэт зөөлнөөр гишиглэн шуухитнаж, морьд ногоо шир шир хазлан тооройн навч үүрийн зөөлөн салхинаа сэрчигнэх сонсогдоно. Нарангарвуу өндийн мөнгөн дэвээртэй уснаас хэд залгилахад булгийн хүйтэн ус амыг нь дэвтээн сэрүүцүүлэв. Бүх юм зүүд шиг. Энэ орчлонгоос хальж төрөл аралжин өөр цагт, өөр оронд хүний биеийг олж төрсөн бол зүүд шиг ийм явдал тохиолдож болохсон. Гэтэл хорвоо дээр хүн болж төрсөн хориодхон насандаа өөрийнхөө газар нутаг дээр харийн дээрэмчний гарт орсон нь санаанд багташгүй. Дотрыг нь дэвтээн сэрүүцүүлсэн энэ хүйтэн цэнгэг уснаас л хамаг хэрэг явдал үүссэн. Лусын хорлол, хурмастын хилэн аль бүх юм нэгдэж 6айж иймд хүргэсэн биз гэж бодно. 
    Говь нутагт нь булаг шанд байтугай худаг ширгээсэн их ган болов. Холын энэ баян бүрдэнд ирсэн өдөр нүдэн дээр зураастай юм шиг илхэн. Үзүүр хязгааргүй арын говийг яаж зовж тууллаа. Эцгийн үгэнд орж даган нүүсэн айлууд ган гачаалд ядарч туйлдсан малын талыг арын говийн элсэн манханд цувуулан хаясаар хоног зvтгэсний эцэст энэ Баянбүрдийн бараа харсан. Гангийн гал наранд ангаж ядарсан хүмүүс ёстой л авралын орны бараа харсан мэт ямар их баярлаж байлаа. Салхи ч үгүй, зэрэглээ ч үгүй ухаа ягаан униар татсан тэнгэр газрын савсалганд хайлаас тоорой баглайлдан ногоорч харагдах нь гандирсан үзэгдэл үү гэмээр байсан. Нүүдэлчид шууд малаа тууж давхин хүрцгээе гэсэн боловч Нарангарвуугийн эцэг «Баян бvрд хүртэл хагас өдөрчийн газар байна. Сүүлчийн хэдэн хавчиг усаа хүн малдаа хувааж өгөөд хөдөлье. Тэгэхгүй бол мал маань усны үнэрээр гүйж бахардан унах юм уу, гэнэт их ус уугаад цөм тээрч үхнэ» гэж хориглон болиулсан. Нүүдэлчдийн дундаас хамгийн чадалтай сайн морьтой хоёр хүнийг буух газар сонгуулахаар түрүүлэн явуулахад Нарангарвуугийн сэтгэлт залуу явах болж «ган хясаал хоёрыг зэрэг тайлан Баянбүрдэд гэрийнхээ шав тавина даа» гээд давхин одсонсон. Үхэл рүүгээ тийм баяртай давхин явлаа гэдгийг хэн мэдэх билээ. Тэр өдөр наран жаргахын өмнөхөн нүүдлийн цуваа баян бүрдэд ойртон ирэхэд :Нарангарвуугийг эцэгийн хэлсэн ёсоор хонь, мал усны үнэр авч шуугин шаагин гүйлдэв. Усан дээр түрүүлэн очсон хоёр хүлээж буй гэж итгэх тул хүмүүс сандарч мэгдсэнгүй. Жаргах нарны туяанд алтан шаргал титэм өмссөн зуун зуун наст тоорой моддын дундуур явж ганц хүслэн болсон Баян бүрднйй усан дээр ирсэн чинь түрүүлж ирсэн хоёр зүүд зэрэглээ гэмээр нов ногоон зүлгэн дээр цус урсган хэвтэж байв. Нүүдлийнхэн ямар нэг аймшигт гай гамшгийн урхинд орсноо мэдэж, яах учраа олохгүй гаслалдан байтал морин төвөргөөн сонсогдож буу сэлэм агссан хориод морьтон уухай хашгиран дайрч, ирэв. Хөгшид хүүхдээ араг шээзгийд суулган тээж тэгнэж гэр бараагаа ачсан тэмээн хөсөг, гундаж шарласан унаа морьтой хоёр цахиур буунаас өөр зэвсэггүй цөөн хэдэн харчүүл сөрж, эсэргүүцэх арга даан чиг 6айсангүй. Дайрч ирсэн хориод морьтон халуун зун нэхий дээл сугалдаргалсан урт үстэй тангадууд, шувууны өд хатгасан цагаан улаан чалам ороож хоргой торгон нөмрөг хийсгэсэн хууз сахалтай хүрэл өнгөт царайтай догшин эрс байв. 
    Нарангарвуу нэгэнт амь тасарсан сэтгэлт залуугийн толгойг тэврэн уйлан хайлан байхад зэр зэвсэг, өмссөн зүүснээрээ дээрэмчдийн дундаас гоц ялгарсан нэгэн эр, ер бусын гоолиг цагаан морио агсамнуулан хажууд нь ирж тасын нүд шиг эргэлдсэн хурц нүдээр цоо ширтсэн тэр мөчөөс л энэ хорвоод үзэсгэлэнт эм болж төрсний гай ирсэн. Нарангарвуу тэр хүний нүдэнд оногдоогүйсэн бол хонь малыг нь булааж замд уух хэдэн хавчиг ус өгөөд буцааж явуулах ч байсан байж магадгүй сэн. Гэтэл цагаан морьт хүн хэдэн үг хэлэнгүүт дээрэмчид нүүдэлчдийг хүрээлж аваад алуурчин төрхийн нэг муухай тангад «Тэнгэр уулын эзэн, Ландармын хувилгаан эртний өс хонзон, өр төлөөсийг санаж монголчууд та нарыг хөгшид хүүхэдгүй хүнс тэмтрэн хонь малыг чинь булааж авна» гэж байна гэв. Нүүдэлчид дэмий л зүрх чичрэн мэгшилдэхээс өөр үг хэлэх сүүхээтэй хүн байсангүй. Нарангарвуу тэр үгийг сонсоод цагаан морьтны өмнө өвдөг сөхрөн «Та ямар ч хувилгаан байлаа гэсэн хүнтэй адил хүн байна. Ган гачаалаас зугтаж, энэ хол зэрлэг зэлүүд баян бүрдийг хэн ч харамлахгүй гэж итгэж ирсэн, энэ ертөнц дээр амьд яваа маань гэм биш юм бол өөр ямар ч гэм буруу байхгүй хөөрхий ядуу малчин биднийг өршөөж хайрла!» гэж гуйсан билээ. Тэгж гуйгаагүй бол яах байсан бол? Хүйс тэмтэрнэ гэж зүгээр сүрдүүлээд явуулах ч байсан юм уу, тийнхүү гуйж мөргөж явж нүдэнд нь өртөөгүй бол усны золиосонд авна гэж санаанд нь орох ч байсан уу, үгүй юу бүү мэд. Цагаан морьт хэдэн үг хэлж нөгөө муухай тангад хэлмэрчлэн «Тэнгэр уулын эзэн энэ эмийн гуйлтыг сонсоод энэрэн соёрхож байна. Хонь малаа орхиод ганц хавчиг ус аваад элсэн дотор очиж буу. Буугаад тэмээгээ авчирч өг гэж зарлиг буулгаж байна» гэв. Нүүдэлчид тэр ёсоор болохоос өөр арга зам байсангүй. Малаа хаяад явъя гэхэд арын их говьд явган нүцгэн цөм ангаж цангаж үхнэ. 
    Маргааш өглөө нь тангадууд хөтөлгөө морьтой давхилдан ирж нүүдэлчдийг цуглуулан хэлмэрч тангад «Тэнэмэл монголчууд та нарыг Тэнгэр уулын эзэн их өршөөж байна гээд Нарангарвууг зааж «Энэ үзэсгэлэнт эмийн өршөөл гуйхыг үзээд сэгтэл нь зөөлөрч хэцүү бэрх аян замд хань болгон авахаар зарлиг буулгалаа. Ган тайлагдах өдрийг хүртэл өдөрт «нэг ус авч малаа өнжөөд нэг усалж бай! Говьд бороо орж ган тайлагдсан өдөр та нар малаа туугаад нүүж зайлах ёстой! Сайхан эмийг чинь хань болгож авсан болохоороо өнчин ишиг гарздуулахгүй гэж байна. Энэ зарлигийг зөрчвөл хонь мал, энэ хүүхнийг чинь хүчээр булааж аваад чандрууг чинь хийсгэнэ! гэв. Нарангарвуугийн эх эцэг хоёр энэ үгийг сонсоод «Газар дээр ганц, охинтойсон билээ бид яаж түүнээсээ салах вэ. Хүүхэд хөгшдийн хөл тээх унаа, ганц хавчиг ус өгөөд мал хөрөнгийг маань бүгдийг нь ав. Ганц охиноос минь бүү хагацуул» гэж уйлан хайлан гуйв. Гэтэл тангадууд илд сэлмээ далайн давшилж «Тэнгэр уулын эзний зарлиг! Тэнгэрийн зарлиг!» гэж хашгиралдан ирэхэд Нарангарвуу урагш гарч «Аав ээж, ах дүүс минь миний үгийг сонсогтун!» гэв. Тангадууд илд сэлмээ буулгаж нүүдэлчид амьсгаа дарж газар ширтэн ширтэн зогсоцгоов. Амьжирлагаасаа арай салчихгүй ган гачаалаас гарах нь гэж итгэж явсан хөөрхий аав ээж, аймаг садан хүүхэд хөгшдийн амийг өөрийн амь биеэр аврах ганц хувь тавилан ноогдов гэж Нарангарвуу тэрүүхэн агшинд эргэлтгүй шийдсэн байжээ. 
    «Аав ээж ахан дүүс минь ээ! Үхэх төрөхийн хооронд хагацал зовлон салдаггүй хорвоод бид төрсөн биш үү? Олон хүний амийг аврах ганц хавчиг усны үнэтэй ч бол Нарангарвуу чинь энэ хорвоод дэмий төрөөгүй юм байж. Миний хойноос элэг зүрхээ эмтэртэл гашуудаж суулгүй амьжирлагаа бодож ган тайлагдсан цагт эсээ мэнд эх нутагтаа буцаарай. Хүний ганц үр би эх эцгээ өнчрүүлэх албатай боллоо. Элгэн садан та нар минь энэ айлын гал голомт үр үндсийг таслахгүйг хичээн бодож миний оронд нэг охиноо үрчлүүлж эцэг эх хоёрын минь элэг бүтэн болгоорой гэж захиад тангадуудын хөтөлгөө моринд моринд мордож явахад хөгшид хүүхэдгүй уйлан хайлан хоцорсонсон... 
    Нарангарвуу өглөө үүрээр сэрэх болгондоо тэнгэр цэлмэг бүрхэг алин болохыг зүрх түгшин хүлээсээр өдий хүрчээ. Өглөө бүр үүрийн туяа торгон асрыг нэвт гэрэлтүүлэн байхад дээрэмчдийг захиран дагуулсан нөгөө догшин эрийн гарт охин биеэ тушаах өдөр хойшлов гэж үр зуурхан сэтгэл амсхийх боловч ертөнцийн нэг өдөр тэнгэр бүрхэж бороо ордог нь жам хойно тэр өдөр хэзээ ирэх бол гэж шаналсаар. Энэ өглөө тэнгэр бүрхжээ. 
    Анх тангадууд Нарангарвууг асар майханд барьсан хуруу буудалдаа авчиран, суварга оройтой цацаг манжилга болсон нэг гоёо асарт оруулахад хоргой нөмрөг нөмрөн улаан эрээн хивс дээр хажуулдсан нөгөө догшин эр хачин аялгуутай монгол хэлээр «Би ! Тэнгэр уулын ар өврийг донсолгосон Хар салхи нэрт Беркехан гэгч байна. Жагар, Зунгар, Тангад, Тэлэнгэд олон газрын эмсийг би үзсэн. Түр зуурын шуурганд удаан салхи хэрэггүй, Беркеханд удаан хань хэрэггүй. Би чамайг хараад гэв гэнэт өөрөөр бодов. Миний сэтгэлийн бvхэлд нь цахилгаан цахих шиг болов. Монголд ийм сайхан эмс байдаг гэж бодсонгүй. Би чамайг хүчээр авлаа. Би хэнээс ч юуг ч гуйж яваагүй. Харин чамаас гуйя. Үзэсгэлэн сайхны чинь шан болгож гуйя. Чи миний хань бол. Говьд ган тайлагдсан цагт бид урд их говийг туулж Тэнгэр уулыг даваад би бурхны орон Доржлинд очиж амьдарна. Бүргэдийн жигүүр ч цуцах өдөр ирдэг. Ертөнцөд ховорхон төрдөг сайхан эм чи тамын говьд нүүдлийн тэмээ хөтөлж насаа өнгөрөөгөөд яана. Бурхны оронд очиж тэнгэрийн дагина шиг амьдар! Чи надтай хувь тавилангаар учирч юм бодогдуулсан ч байж магадгүй. Чи түргэн шийд өлсгөлөн бүргэд чамайг харж байна. За гэсэн үг дуулж байж би хань болох хүнээ олж авъя гэсэнд Нарангарвуу бүх учрыг ойлгож бодох чөлөө гуйсан билээ. Бодоод говьд ган тайлагдсан өдөр би таны хань болъё» гэсэн.... 
    Бурхан минь! Өнөөдөр тэнгэр бүрхжээ. Бороо орвол ган тайлагдана. Ган тайлагдвал... Нарангарвуу яах тухай нэгэнт шийдсэн боловч говьд ган тайлагдах өдөр түүний амьдралын сүүлчийн өдөр болно гэхэд итгэхүйеэ бэрх. Ид шид гэдэг зөвхөн үлгэрт л байдаг. Энэ хүртэл хичнээн арга мэх бодсон ч гарах газар олдох учир даан ч байсангүй. Тэгээд цөхрөв. Олон хүний амь аврахсан гэдэг л сэтгэлд нь бадамласан зулын төдийхөн гэрэл тусна. Бусад нь цөм харанхуй. 
    ...Беркехан хэлсэн үгэндээ эзэн болжээ. Тусд нь асар бариулж үнэт эрдэнэс, хоргой торгоор тал засав. Ийм баян тансгийг Нарангарвуу хүн болсоор үзэх байтугай зүүдэлсэн ч үгүй. Гэвч энэ бүхнээс харь хол газрын хүний цус үнэртэх шиг санагджээ. Беркехан нэг удаа ирээд үнэхээр өлсгөлөн бүргэдийн нүдээр ширтэвч хатуу зоригтой эрийн ёсоор биеэ барьж буй нь илэрхий шүд зуун нүдээ аньж байгаад «Энэ тэнгэр намайг хясаж байна. Гэвч би хэлсэн үгэндээ хүрч гурван жил бороо орохгүй юм гэхэд гурван жил хүлээнэ» гэсэн.Тэр байн байн хараад байвал тэсэхгүй гэсэн шиг өнөөдрийг хүртэл хэдхэн удаа л орж иржээ. Тооройн ойгоор зугаацахад нь холоос харуулдан зогсоно. Гурав хоногийн өмнө орж ирэхдээ «Одоо удахгүй бороо орж ган тайлагдана. Би зөнгөөрөө мэдлээ» гээд гарсан билээ. 
    Тэр ёсоор болов. Нарангарвуу зүүдэнд байгаа юм шиг удаан хөдлөлгүй хэвтлээ. Харуулын тангад аман дотроо ямар нэг мөргөл юм уу дуу үглэн гиншиж урагш хойш холхино. Нарангарвуу зүрхнийхээ цохилохыг чагнаархан хэвтэж байтал асар дээр борооны ганц хоёр дусал унах шиг чимээ гарав. Амьсгаа даран чагналаа.Гэтэл таг. Тооройн навч сэрчигнэх, морьд өвс зулгаах бас алсын ямар нэг тодорхойгүй чимээ сонсогдоно. Юу билээ гэж сэрэмжилтэл алсын чимээ ч биш ямар нэг амьтан толгой дээр нь амьсгаадан тонгойж байх шиг. Хамаг бие нь зарсхийв. Беркехан ид шидээр мэдэгдэлгүй орж ирсэн ч юм билүү! Беркехан шиг хүйтэн догшин нүдтэй хүнийг Нарангарвуу энэ насандаа үзээгүй. Тэр хүн бороо орохыг хүлээж толгой дээрээс нь өлсгөлөн бүргэдийн 
    нүдээр ширтэн суух шиг. Үгүй, энэ чинь юу болж байнаа? Зүүдэлж байна уу, аль солиорч байна уу? Нарангарвуу нүд нээхээс эмээж, чичирхийлэн хэвттэл алсын алсад газар доор юм шиг тэнгэр нүргэлэн дуугарч унтах зүүдлэх хоёрын хоорондох байдлаас сая салгажээ. «Тэнгэр дуугарч байна! Тэнгэр дуугарч байна! Намайг дуудаж байна! гэж Нарангарвуу өндийж үсээ яаран сүлжэн дээлээ нөмрөн гарах гэтэл асрын үүдийг сэвхийтэл сөхөн Беркекан өрөөсөн чихнийхээ алтан ээмэг, чалманы магнайд хадсан доржпалам шигтгээг гялалзуулсаар орж ирэв. «Беркехан би хэлсэн үгэндээ эзэн болсон шиг Нарангарвуу чи одоо хэлсэн үгэндээ эзэн бол! Аллах тэнгэр хур бороо хайрлаж говийн ган ч тайлагдах, миний ган ч тайлагдах өдөр ирлээ» гээд чинжаал хутга зүүсэн бүсээ тайлан асрын булан руу шидэв. 
    Нэгэнт шийдсэн үгээ хэлэхээс өөр зам Нарангарвууд байсангүй. Тэгээд ийн өгүүлэв. «Би зориг муутай бүсгүй хүн боловч хэлсэн үгэндээ эзэн болноо. Ганц танд биш ! Эх нутагтаа амласан ам бий. Хоёулангий нь нэг зэрэг биелүүлэх арга даан ч үгүй. Би нутгаасаа үүрд явах боллоо биш үү? Бороо оронгуут манайхан нүүх албатай. Миний сэтгэл дотроо амласан ам гэвэл энэ хойт хадан дээр гарч аав, ээж, ах дүү нарынхаа нүүдэл далд орон ортол харж салах ёс гүйцэтгэе гэсэн юм. Говь хичнээн бэрх гэлээ ч төрж өссөн нутаг минь билээ. Хол явахын өмнө нутаг усандаа vгээ шивнэж хэлдэг манай монголын ёс. Тэнгэрт төрөөгүй газарт төрсөн би тэр ёсыг зөрчиж болохгүй. Таны хэлсэн бурхны оронд Доржлинд ч байг, хаа ч байг би, аав, ээж, амраг садан нутагтайгаа үрийн ёсоор салсан гэж бодож явъя. Миний эцсийн гуйлт энэ байна. Yүнийг биелүүлсэн хойно та миний биеийг яаж эдлэхээ өөрөө мэдээрэй» 
    ...Халуун бороо орж байв. Нарангарвуу өндөр хадан дээр алсыг ширтэн зогсоно. Харгана бударгана байтугай хад асга хүртэл хатаж ангасан говь ундаалан амьдрал ирж байлаа. Гэвч бас амьдрал явж байв. Нарангарвуугийн тэрлэг нэвт норж биед нь наалдан гоолиг сайхан зургийг тодруулсныг Беркехан тэсэж ядан харж дагалдагч гурван тангад хулгай нүдээр хялмалзана. Нүүдэл бороон дунд бүртэлзэн хөдөллөө. Нартайд сан бол хараа далд ортол нь хагас өдөр зогсох сон биз. Гэвч энэ бороо бүхнийг түргэтгэлээ. 
    «Аав, ээж, амраг садан минь ээ! Нарангарвуу чинь энэхэн насны амьдралыг үргэлжид наран гарахын чинээ бодож явжээ. Гэтэл санаандгүй харь хүйтэн элэгтний гарт булаагдаж хав харанхуй болдог юм байж. Нарангарвуу чинь наргүй яаж амьдрах билээ дээ. Амраг садан, айл аймаг минь! Би та нарынхаа амийг өөрийн амиар аварлаа. Нарангарвуугаа санаж дурсаж яваарай.Үр хүүхэд чинь үлгэр домогт ярьж явбал амьд явснаа ялгаа нь үгүй биш үү. Говь минь! Говь минь! Эрхэлж хөрвөөж өссөн эх сайхан нутаг минь! Ган халуунаас чин зугтааж явж гай зовлонд уналаа гэж гажран гомдох юун билээ. Үхэвч төрөвч үйл заяагаар холбоотой нутгаасаа салж хайшаа явах билээ би. Хүчээр булаагдан очих харь газар бурхны орон боловч тамын орноос ялгаа нь юу билээ. . 
    Нарангарвуу чинь амиа нутагтаа орхилоо! Тэнгэрээс нисэж газартаа унасан шувуухай л гэлээ! гэж дотроо шивнээд чононд ээрэгдсэн согоо мэт хэд харайгаад хаднаас халин оджээ.

     

     

    ӨВГӨН ХҮН ЧУЛУУ ХОЁР

    Ёнхор өвгөн Хөшөөтийн хүн чулууны дэргэд ирлээ. Тэр сүүлийн үес нойр муутай болж, өглөө хар үүрээр сэрчихээд хийх юмаа олж ядахдаа морио эмээллэж ойр хавийнхаа аль нэг толгод довцог дээр гараад орчин тойрныг ажиж, элдвийг дурсаж суудаг зантай болжээ. Залуу зандан цагийнхтайгаа адил сайн морь унаад, алсын аянд мордох чадалтайсан бол толгой хазайсан тийшээ арилж өгмөөр санагдавч «Эр бор харцагын» жигүүр цуцжээ хөөрхий. Эр хүн насанд дарагдаж гэр сахиж суух шиг адгийн юм байхгүй бололтой, Гэвч бухимдаад бухимдаад хаачих билээ. Хүний насан хэмжээтэй нартад төрснөөс хойш үйлээ эдлэн, хадан гэртээ харих цагаа хүлээхээс өөр аргагүй гэсэн ч төрж өссөн тал нутгийнхаа довцог дээр гарч алсын барааг харах нүдтэй, ажилд хуруу нэмэхгүй ч хошуу нэмэх ухаантайгаа яваа нь бас жаргал. Түүний өнгөрүүлсэн амьдрал энэ талынхаа харгуй зам дэв дэнж дээр үл үзэгдэх номын үсгээр бичээстэй бүхэл бүтэн түүх шашдир ажаам. Энэ талд түүний гаргасан мөрийг хэмждэг юмаа гэхэд нас шиг нь урт болно. Нас шиг урт ч гэж дээ. Орчлонгийн цаг хугацаатай зүйрлэхэд хүний нас өнөө төрөөд маргааш үхдэг шавьжийн нас л юм. Гэтэл бас хүний мөнх бус нь үнэндээ аз жаргал ч шиг. Ухаангүй гэвэл, тэнхэлгvй бие болчихоод мөлхөж дуусдаггүйсэн бол тэрүүн шиг гутамшиг хаа байх 6илээ.Ёнхор энэ мэт олныг бодно. Тэр морио тушаад чулуунд биш айлд ирсэн юм шиг мод толгойгоо гаргаж тухлан суулаа. Их л хожуу зуны сүүлчээр ган тайлагдан, тал нутаг шим шүүсээ хөрснийхээ гүнд нөөж байгаад сая дэвтэн гадагш бялхуулж, цэцэг ногоо дэлгэрээд хөдлөх тэнхээтэй эр хүн гэрт хэвтэхийн аргагүй. Тэгээд л Ёнхор гэртээ тогтохоо 6айжээ. Энэ хөшөөтын хөндий унаган нутаг, хүн чулуу ч 6агын танил нь.Сүүлийи хориод жил хааяа отроор л ийшээ дөхөж бус урагшаа Хэрлэнгийн хөвөө даган нутаглаж 6айжээ. Харин ноднин хавар атрын шинэ аж ахуй байгуулагдахад Хөшөөтийи хөндий тарианы газрын зах болж хоньчдыг ийш нь нүүлгэсэн юм. Гэтэл энэ хавар тарианы газрыг дахин тэлж хөндийн дундах бяцхан довцог дээр хүн чулуу одоо тариан дунд шовойж сууна. 
    Ёнхор хүн чулуу хоёрт гаднах төс бий. Гурвалжин хамартай шовгордуу толгойтой, өргөн шанаатай, бүлтгэр том нүдтэй энэ энэ чулууг арай ч өвгөний дүрээр хийгээгүй байлтай билээ. Ёнхор гаансныхаа галыг цохих гэснээ больж хүн чулуу өөд өлийн хатингар хар нүүрээ vрчийлгэн ийн бодов. «Чи ч гэсэн хазайчихаж шүү дээ. Таракторын банди нар л түлхээ биз дээ, моншнууд. Манайхаар давхиж очдог нойтон хамуу бол ч хуга цохио хаяж мэднэ. Гэсэн ч тун бөх юмаа чи. Миний л ухаан орохын нэг ийм юм шовойж суудаг. Чулуу гэсэндээ булгалаад бут цохичихгүй бол ингээд сууж л байх юм. Их юм үзсэн толгойдоо чи. Хэдийд хэн яах гэж чамайг тээсэн ухаантай юм. Эрт баларынхны л ажил биз. Шүтээн ч юм уу аль хуланцын үеийн дайн дажны дурсгал ч юм уу. Чулуу биш хүн юмсан бол мөн хачин жигтэй түүх дэлгэхсэн биз. Хэдэн мянган жил энэ талыг бүлтийтэл харж суухдаа чухам юу эс үзээ аж. Миний багад чихтэй юмсан чи. Юм дуулбал дуулахаар дэлдэн том чихтэй. Хэдийд хэн булгалж орхисон юм бол доо.Чулуун хүнийг хүртэл зүгээр байлгахгүй гар нь загатнасан хачин хүмүүс байх юм. Нүд амыг нь будаж шоглож шүү дээ, хөөрхий. Хазайхаараа ч хазайсан юм билүү. Хорвоо гэдэг махан хүн байтугай чулуун хүн ч элээх хойно доо. Чи бид хоёр энэ нутагт хазайж унатлаа мөн ч их юм үзэх нь ээ. Хар л даа, ганцхан жилийн өмнө эрүүл байсан газрыг одоо хар! Хөшөөтийн хөндий тариалангийн хөндий боллоо. Хөшөөтийн хөндий гэж чиний нэрээр нэрлэсэн юм биз. Намайг бодвол нутагийн нэрийг нэрлүүлсэн чулуу даа чи. Чи тэгээд энэ тариан дунд орчихоод юу бодож бүлтийж энэ тракторчид чамайг дэмий түйвээгээд яах вэ гэсэн шиг гайгүй холхнуур тойруулж хагалж дээ. Хамар аманд чинь будаг түрхээд л орхиж. Тэрнээс биш тэр айхтар трактордараа түлхээд хаячихвал өнгөрөх нь тэр, Чи яахав ингээд үүрд мөнх шовойж суух чулуун толгой. Би хэцүүдэх нь. Мал бэлчээх газаргүй боллоо. Хамаг газраа урж тарианы газар болгох юм гэж хэн саналаа. Хүчиндээ эрдсэн юм шиг өч төчнөөн трактор адуу мал шиг цусуулаад эрүүл газар үлдээлгүй хөрсийг нь эргүүлж орхих юм. Бүр нэг шунаг гээч. Тэгсэн байтлаа бас хэдэн түмэн хоньтой байх гэнэ. Тэр олон түмэн хонио хаана бэлчээж яаж өсгөх ухаантай юм бол. Талх гурил иддэг хоньтой болох юм байлгүй. Ногооны униар татсан ямар сайхан хөндий байлаа. Одоо хар. Агь таанын үнэр ч байхгүй. Тоос манарсан хувхай цагаан тал. Ядахдаа ган болоод тариа нь ч ургасангүй. Хавар сүрхий л ногоорсон. Хэдэн өдрийн нар даахгүй хуга гандчихсан эд юм тайлангуут цэцэг ногоо дэлгэрч байдаг газар энэ. 

    Ёнхор тамхиа угсруулан нэрж, хөх хиаз татсан бүлтгэр нүдээрээ-хөндий талыг уйтгарлан харна. Хүн чулуу ногоон будгаар хөмсөг сормуус зурсан амьгүй нүдээр гөлрөн, шовгор толгойгоо үл мэдэг гилжийлгэн санаашрах мэт. «Хүн чулуу хүртэл бодолд ормоор хорвоо юмаа. Далан хэдэн жил дэлхийн шороо хөдөлгөж үхэхээс бусыг л үзлээ. Одоо хүний сүг л болж. Өтлөхөөрөө хүүхдийн тоглоом болдог нь үнэн юм. Манайх гэдэг айл эх тархиа алдлаа. Миний үгийг үг болгож авах хүн ч алга. Дураараа тонгочоод л. Эцгийн буян дээр туйлж яваагаа мэдэхгүй амьтас юм гээч. Энэ тарианы аж ахуй руу юундаа зүтгэнээ. Нэгдэлдээ бол адаглаад малаа бэлчээж газартай байхгүй юу. Машин бужигнасан газар руу зүтгээд цөмөөрөө хар тосонд зууралдсан жолооч болох санаатай хачин хүүхдүүд юм. Манайхаас салдаггүй тэр лэнтгэр уруу татаж гүйцлээ л дээ. Бүстэй нь ч яах вэ. жолооч молооч болдог л байж. Морь биш мод унадаг цагт одоо яана гэх вэ. Бүсгүй хүүхэд таракторч болно гэдэг чинь юу гэсэн үг вэ? Янжиндуламын солиорч байгааг харахгүй юу. Тэр муухай хар юманд уруу татагдаад, малаасаа зугтаагаад замаа алдах нь. Багахан өвчигнөвөл таарах вий таануус. Намайг хуучныг баримтлагч энэ тэр гэж шоолно гээч бас болоогүй. Толгойтой бүхэн тарактор машины жолооч болбол хэн чинь хонь малаа харах юм. Миний үгийг тоохгүй болж гэнэ гээч. Хэний ухаанаар өдий хүрсэн улс вэ! Айл шиг амьжиргаатай, журамтай, өнөр өтгөн яваа бол тэр чинь хэний ач. Одоо л би хэрэггүй болж гэнэ. Дайр дарамт гэх нь холгүй, хэрэгт бүү оролц гэхээс наахнуур гээч. Гайгүй үхэж холдохоор минь жарганаа та нар гэж Ёнхор дотроо зүхээд хүн чулуу өөд өлсхийи, гаансныхаа модны хэмлэгдсэн үзүүрээр хатгаад «Хөөе чи юу гэж бүлтийж суунаа. Чи бид хоёр шиг хэрэггүй юмс энэ дэлхийд алга болжээ гэж чангаар өгүүлэв. Уг нь тал нутаг шигээ уужим дотортой эрсэн. Одоо зөнөг залгахын хажуугаар урьдын эрх мэдэл бага багаар алдагдан буйд бухимдан ааш зан эвдрэн яхиршжээ. Хорвоотой эвлэрэхгүй санаа нь тэр Ёнхор гэгч ийм нэгэн ягжгар хар өвгөн уг нь бүхний мэдэх хар гэртээ хаан, бор гэртээ богд сон. Нутгийнхан нь тэгж л хэлнэ. Чухам энэ өвгөн л Ёнхорынхон гэгч олон салаа мод шиг салбарлан ургасан айлын үр үндсийг тавьсан. Олны мэддэгээр бол Ёнхор өвгөн эрх хүчин төгөлдөр хэвээрээ барахгүй одоо харин гэр хотлоор тахин шүтдэг суумал бурхан. Эднийх гурван гэрээрээ сууна. Отгон хүүгийнх, дунд хүргэнийх хоёр эднийхтэй холбоотой юм шиг дагаж явдаг ажээ. Зургаан охины дөрөв нь аль дивангалавт эрд гарч одсон, хадамд очилгүй хэдэн бутач хүүхэд төрүүлсээр хоцорсон дээрээсээ дөрөв дэх охин, отгон охин Янжиндулам хоёр нь гэртээ. Ингээд эднийх хүүхэд хөгшид нийлээд хориод хүн болно. 
    Ёнхорын хаан түшлэг нь хойморын эрээн авдар. Тэр авдраа түшиж суугаад, урдаа том хар данхтай цай, эсвэл түмпэн шиг том модон хултай айраг тавиад, одоо хэд хүрсэн эхнэр Дэжидээс эхлээд хүү хүргэнийхээ баг хүүхдүүдийг хүртэл тэг ингэ гэж зарлиг буулгана. Түүний энэ зарлигийг хазайлтгүй биелүүлдэг нь ганцхан эхнэр Дэжид ажээ. Уур бухимдлаа гаргаж аашилдаг хүн нь ч энэ. Ер нь эднийхэн Ёнхор өвөө гэгч тэргүүн буурал ч, ухаан саруул янхир хар өвгөнийг ёстой л нягтаар тойрон хүрээлжээ. Тэгсэн атал Ёнхорын санаанд таарах юм ховор. Нутагт нь атрын шинэ аж ахуй байгуулагдахад хүү хүргэн, охин бэр цөмөөр олон жил өмссөн хуучин хувцаснаасаа уйдсан юм шиг сангийн аж ахуйд орно гэж сүйд майд болоход өвгөн эсэргүүцээгүй юм. Нэгдлийн хонь ч харсан, сангийн аж ахуйн хонь ч харсан ямар ялгаа байх билээ. Гэтэл тэр хонь ямаа бэлчих газраар хавчигдан, бага охин тракторч болно гэж гүйхийг урьдаас даанч таасангүй. Энэ мэтээр олон жилийн тогтсон амьдрал нь өөрчлөгдөх болохоор өвгөн бараг л насандаа хийгээгүй алдаа хийсэн юм шиг цухалдан бухимдаж эхэлжээ. Юу сайндаа хүн чулуунд зовлон тоочиж суух вэ. 
    Ёнхор ийнхүү хүн чулуутай хөөрөлдөн амаа гарилдтал тамхи татаж суутал ёстой л түйрэн хатгалаа. Хөшөөтын хөндийн урд захын их замаар давхилдан өнгөрөх машинуудыг хараад ч тэр үү, аль энэ чихгүй хөх чулуу нэг юм шивгэнэчихэв үү бүү мэд. «Замын тэргэнд суугаад аймаг руу арилж өгье. Хэргээ өнгөрсөн өвгөн гээд орхих нь уу, аль хөл болох нь уу үзье та нарыг. Том хүүгийндээ очиж хэд хоноё. Онгоцоор нэг нисэж үзье. Тэнгэрт хөөрөх чадал ч удахгүй тасрана» гэж Ёнхор шийдээд мордож зам дээр гар өргөн зогстол удсан ч үгүй «ЗИЛ»-тэй залуу жолооч ирж зогсов. Аж ахуйн жолооч бололтой залуу, өвгөнийг таньж? 
    — Ёнхор гуай та чинь юу болоод зам отоо вэ? гэхэд. 
    — Аймагт хүү дээрээ очно, Онгоцны буудлын дарга Дамчаа гэж дуулсан уу. Тэр чинь миний том хүү гэлээ, ...Ёнхор өвгөн онгоцны цонхоор зуны талыг харж явав. Ийнхүү бүргэдийн нисэх өндрөөс нутгаа харахад ямархан уужим дэлхий дээр төрсөн хүмүүс билээ дээ, бид чинь гэж сэтгэл уужирмаар. Өвгөн арван хэдэн жилийн өмнө анх тэнгэрт хөөрч нутгийнхаа уужим чөлөөтэйг мэдэрсэн билээ. Түүнээс хойш онгоцоор нисэх дуртай болсон, Амьдралын их далайг туулан туулсаар насаа элээсэн тал нутаг нь ямархан гэгээн гэрэлтэй өгөөж дулаан царайтай, төгсгөлгүй ая дуу шиг яруу сайхан уянгатай билээ. Тал намхан намхан толгод гүвээнүүдийн ногоон долгисоор алсын алсад униартан цэлийж, цэлмэг хөх тэнгэрийн хаяанд хараа алдарна. Ов товхон үүлсийн сүүдэр алгуурхан хөвж, хааяа айлын цагаан гэрүүд бөмбийлдөж адуу мал бэлчинэ. Хөх ногоон, ухаа шаргал алагласан энэ их тал нутаг ертөнцийн түмэн галавт ийнхүү амгалан бөгөөд хувиршгүй мэт боловч хүний үр нэгэн төрөл өнгөрөх хооронд юуг эс үзнэм билээ. өвгөн Ёнхор ухаан орсон цагаас энэ уужим талд хөлгийн шандас сунгаж, жилийн дөрвөн улирлыг төгсгөлгүй нүүдэл суудалд өнгөрүүлжээ. Тийнхүү өнгөрүүлсэн жаргал зовлонгийн өдрүүдийг тэнцүүхэн тооцох аргагүй. Гэвч ямар ч гэсэн хүний амьдрал үүлэн сүүдэр шиг нүүгээд өнгөрчихгүй юм. Үр ач нар хүний зэрэгтэй болж гал голомт залгалаа. Тал хүн хоёр эх үр шиг амин хүйсийн холбоотой ажээ. Амьдралын элдэв явдлыг энэ талаасаа ангид үзэх аргагүй. Тэр ч байтугай ухаан санаа, зориг хүслэн, алдаа эндэгдэл цөмөөрөө холбоотой. Өөрийн ааш араншин, урвал хувиралтай энэ тал, хүнийг хүн болгож хатуужуулан амьдралд тэнцэх чадлыг нь ч шалгана. Ёнхор ч нэг биш удаагийн шалгалтыг давсан юм. Дөчөөд жилийн өмнөх бичин жилийн их зудаар яаж сүйрсэн нь мартагдашгүй. Ган гэх нохойгүй газар гишгэх малгүй хоцорсон айл олон сон. Харин тэгэхэд эднийх цөөн малтай залуу айл хангай руу цагийн ид аюулаас урьтаж нүүж унаа, хоол залгах хэдэн малтай үлдсэн. Харин гол аюул цагийн бэрхээс биш хүнээс ирэх юм гэж хэн санах билээ. Хавар цас ханзарсан хойно нутаг руугаа дөхөж явтал холын нутгаас өвлийн шуурганд уруудаад эзэнгүй болсон хэдэн адуутай тааралдаад тууж харьсан. Тийнхүү нутагтаа бас л тоолон хэдэн малтай ирээд зудын хариу дэлгэр сайхан зун зусаж байтал аймгийн шүүхээс дуудаж зуд турхныг далимдуулан бусдын мал хулгайлсан ял тулгажээ. Хэрвээ адууны эзэд сураглаж ирдэг юмаа гэхэд доголон сарваа үлдээлгүй буцааж өгөх хүн, хэдрэг болсон хэдэн адгуусыг малд хайртайдаа л ачиж чирэх нь холгүй авчирч тэвээрүүлсэн хүн харин бузар хэрэгт холбогдчихов. Шүүхэд үнэн учраа хэлэвч хүний урманд үг болгож авсангүй. Тэгсээр бүр тогтоол уншуулдагийн даваан дээр өргөдөл гуйлт бичиж, шахаа тангараг өгч байж нэр бүтэн мултарсан сан. Сүүлд сонсоход хэдэн адууны тухай нутгийнхандаа ярьсныг нь хэн нэг хүн хулгайн хэрэг болгож алтан хошуу өргөчихсөн байв. Ёнхор их л гомдож урьдын цагт юмсан бол нэртэйгээр нь сайн эр болоод арилж өгмөөр санагдаж билээ. Ямар ч уйтан давчуу, муу муухай юм байж боломгүй энэ цэлгэр сайхан талд хүн хүний мууг үзэх дон бас л арилаагүй ажээ. Ёнхор энэ мэт өнгөрснийг дурсан, нэгэн аясаар хүржигнэх онгоцны чимээнд сэтгэлийн утас хөглөгдөн явахад идэр залуугий явдал нүдний өмнө эрээлжлэнэ. Хорвоо дээр мөнхий дэлгэр зун гэж байх биш ган зуд салхи шуурга олон үзжээ. Хүний нэгэн насанд байгаль дэлхий, цаг уур хүртэл хувиран өөрчлөгдөх юм. Идэр залуугийн цаг, өтөл нас хоёр дэлхий ертөнцийг өөрөөр хардаг ч биз. Залуу насанд газрын холыг бахданхан туулдаг асан талын шаргал зам зурайн харагдана. Алтан шар зам сан билээ. Адуу малын эрэл, арилжаа наймаанд эр хүний ид хавыг сэргээн тэртээ өмнө зүг униартах алсын говь нутаг руу, энтээ умар зүгийн алаглах хангай руу зорин хөлгийн чадлыг үздэг сэн. Хол ойрын хүнтэй танилцаж ааш зан, аж байдал, хүсэл зоригийг нь шинжин өөрийнхтэйгээ тэнцүүлэн бодож ажил амьжиргааны ч найр наадмын ч ухаан эрдэм сурч явжээ. Сурсан юм юухан боловч илүүдсэнгүй. Залуугийн цаг одоо үлгэр түүх мэт боловч ямар гайхамшигтай байж вэ! Морин дэл дээгүүр хийсгэж явсан залуу нас. Үргэлж ааг хүчээ багтааж ядан явах юм шиг уул гүвээ намхан, газар ойрхонсон. Морины сайныг шилж унаад дуртай газар, дуртай айлдаа хийсгэн очиж найр наадам хэсэж, адуу мал эргүүлэн уйдах түүртэхийг огтхон ч мэдэлгүй цагийг өнгөрөөдөгсөн. Айл болж мал хөрөнгө таслан яг тийм зуны ногоон тал дээр шинэхэн цагаан гэрээ барьж, уяан дээрээ анхны айлчдыг гэрийн эзний ёсоор угтаж байхад «Ёнхорынх гэдэг шинэ гэр бүл монголд нэмэгдлээ» гэсэн бахдал төрж билээ. Тэгээд л анхны хүүхэд анхны олз омог, анхны эргэлзэл мөхөсдөл. Бусдын дор орохгүйн төлөө тэмцэж ухаан зарах хэрэгтэй байлаа. Хүүхэд өсгөх ч мал өсгөх ч санаан зоргоор биш. Гэсэн ч эрийн чадал, амьдралын ухаанаар ядсангүй. Цөөхөн жилд юмжиж авсан сан. Ёнхорынх гэдэг зүгээр нэг айл биш харин баян чинээлэг айлын тоонд оров. Хүний санаа ханах биш. Унах морио ижилсүүлж, эмээл хазаараа гангалж өмсөх зүүхээр уралдана. Зуд турханд дайралдаж, хүний мууд өртсөн ч эр хүн долоо дордож найм сэхнэ гэгчээр ажраагүй. Амьдралд гомдох юм алга. Гэсэн ч амьдралын тогтсон урсгал өөрчлөгдөн, дадсан заншил эвдрэх нь өнөө маргааш гэхийн аргагүй цаг юм. Бүх юм ая зүйгээр, амар жимэр боллоо гэтэл юмыг заавал өөрчлөх, хувьсгах гэсэн шиг эргүүлж хөрвүүлж хаяна. Энэ тал нутагт хэзээ заяанаасаа болоод байсан юмыг нэг насыг элээх хооронд хичнээн ч өөрчлөв. Нэгдэлжих гэж бөөн хөл болсон. Айл шиг айл болох гэж хүч ухаанаа зарж, насныхаа даваан дээр гартал өсгөж цуглуулсан малыг нийт дундын юм болгоно гэдэг хялбаргүй ч цагийн эрхийг дагахгүй хаашаа гарах билээ. Орон гүрэн даяар болсон явдлаас хойш суултай биш. Нэгдлээ гээд доройтсон юмгүй. Тэгээд өнөө л нутагтаа, өнөөх л малтайгаа. Гэр хотлоор олуул болж, нэгдлийн хонь мал харсны хөлс мөнгө ч чамлахааргүй, амины мал нь алж идэж барагдахааргүй. Гэтэл бас амьдрал хувиран хөлбөрөхийг үзэж дуусахгүй хорвоо юм. 
    Ёнхор өвгөн энэ мэт өнгөрснийг эргэцүүлэн тал нутгаа ширтэн явав. Төрж өссөн газраа харахад төрсөн эхийн царай шиг үрчлээ нугачаа нь хүртэл танил дотно. Булаг шанд хиргэсүүр хад, замын бэлчир цөм цээж номын үсэг шиг. Бууж нүүсэн бууц, аян жин, отор нүүдэл, үдэлж хоносон газар, хурдан морь тарлаж уралдуулсан дэнж дэвсэн алган дээр шиг ээлжлээд тэр бүхэн юу юуны түрүүнд идэр залуугийн явдлыг санагдуулна. Насны нар хэвийх тусам өглөө эртийн цаг нь улам тодордог нь хүн өтөлсөн хойноо дуртгалаар боловч жаргаг гэсэн тавилан гэлтэй. Насан эцэслэх хугацаа өнөө маргааш гэлээ ч урьдаас мэдэхийн аргагүй хойно, хүний ухаан алдраагүй цагт дурсахаа дурсан, боддогоо бодож, хэлдгээ хэлж явах аргагүй бас тавилан. Тэгээд л ингэж хүн амьтанд төвөг ургуулж бас болоогүй тэнгэрээр нисэж явна. Сүүлчийн удаа ингэж жигүүртний нисэх өндрөөс тал нутгаа харж яваа юм билүү. Атрын аж ахуйн нутаг эхэлж тариалангийн шар ногоон дөрвөлжингүүд шатрын хөлөг шиг эрээлжилнэ. Ганхан жил гэхэд тэнгэрийн хаяа хүртэл гүвээ толгодыг дамнуулан хичнээн их газар хагалж вэ. Энэ хязгааргүй талыг цөмийг нь эргүүлж тариалсан ч чадал хүрэхгүй юм алга. Машин трактор нь адуу малаасаа олон боллоо. Тэр нь арай л хонь ямаа шиг өсөж үрждэггүй байлтай. Тэгээд энэ их тариа талхаа яаж идэж барах улс юм. Малаараа амьдраад байж болдоггүй цаг юм биз. Хүн амьтан шороон түм болж идэх хэрэглэх нь дийлдэхээ байсан хэрэг биз. Ёнхор онгоцны гэгээвчээр гэр хотоо олз харав. Бяцхан хөх толгодын энгэр дэх тэднийхний чандмалсан гурван гэр, тэднийхнээс дээш саахалт саахалт зайтай буусан хэдэн айл аж ахуйн хоньчид бөгөөд тэдний зуслангийн нутаг гэж зурвасхан газар эрүүл үлдээсэн хумсын чинээн ольтрог л гэсэн үг. Аж ахуйнхны хэлдэг дөрөв таван түм байтугай дөрөв таван мянган хонь бэлчээх газар үнэндээ алга. Ёнхор өнөөх хүн чулуугаа бас олж харав. Тэр нь тарианы хязгааргүй ухаа шаргал талбай дундах ногоон довцог дээр арчаагүй шовойно. «Чи ч тариан далайн хүйс болжээ! Дуусгана даа биднийг.Харж л байгаарай. Нэг л өдөр булга татаад хаячихна» гэж Ёнхор юунд ч юм гоморхлоо.«Ганцхан жил гэхэд газар дэлхий ийм өөр болох гэж байх уу? Миний ухаан орсон цагаас жар далан жил яв янзаараа, ургадаг өвс ногоо нь ургаж байсан газрыг хүч чадалдаа эрдсэн юм шиг мөн амархан эргүүлэх юмаа. Манайхаар ирдэг лэнтгэр хотоос нэг дор гучин тарахтор нүүлгэж ирлээ гэж гайхуулсан. Нээрээ өнгөрсөн хавар газар тэнгэр нийлэв шүү дээ. Олон улаан тарахтор урд хойноо орж уралдаад тэнгэр тултал тоос манан босгоод ирсэн. Аж ахуйн төв гэж ганц гэр, хэдэн майхан барьчихаад өдөр шөнөгүй бужигнаж гарсан. Түйрэнд хатгуулсан улс уу гэмээр. Тэгээд л талыг өдөр шөнөгүй урж тарсан. Яарахыг нь яанаа. Хүн ер яасан яаруу адгуу болсон юм. Өдөр шөнийг ялгахгүй, босоогоороо ундлаад л уралдчихна. Бүр нэг бие биенээсээ урьтаж түрүүлэх дон туссан улс юм. Хэн нь илүү их газар хагалах вэ, хэн нь илүү их тариа хураах вэ, цөм уралдаан. Манайхаар ирдэг лэнтгэр хүртэл газар хагалалтад түрүүлсэн гэж тарахтортаа улаан туг хийсгэсэн их додигор юм яваа биз дээ. Буруу хойшоо бол. Бас хүндэт самбарт зураг нь хадагдсан гэж бага охин гайхуулаад байсан. Тэр мэтээр лэнтгэрийг сүрхий амьтан болгож уруу татагдаад байгаа юм. Бүсгүй юм байж тарахторч болно гэнэ гээч. Улаан тугаар шагнуулж, самбарт зургаа гаргах санаатай золигтож байхгүй юу. Одоо ер эр эмгүй цөмөөрөө машааны жолоо мушгиад уралдах санаатай. Хүний дотор уралдах л дон шүгэлсэн цаг юм. Бидний үед ямар айван тайван байлаа. Малын олон, морины хурдаар мөчөөрхөлдөхөөс өөр юмгүй. Амьдрал гэдэг их гол шиг намуухан, адгаж тэвдэх юмгүй сайхан байжээ. Одоо чинь энэ олом машаан тэрэгнийхээ хурданд газар дэлхийг эргүүлж хөрвүүлэх чадал тэнхээндээ болоод тайван сууж чадахаа бүр байжээ. Дандаа л хөл хөөрцөг, тоос манан. Газар дэлхий хүртэл хувирах гэж яардаг болсон юм биз. Ганцхан жилд энэ шүү дээ. Цаг цагаараа байдаггүй, цахилдаг хөхөөрөө байдаггүй гэдэг л энэ. Морио унаад цэцэг ногоо дэлгэрсэн талаараа галгиулж явсан саяхных шүү дээ. Гэтэл үндсээрээ өмхөрсөн зөнөг би хүртэл тэнгэрээр нисэж явна. Одоо хүн бүхэн газраар биш тэнгэрээр явах гэдэг болж. Яараад л тэр. Хүүгийндээ хэд хоног хэвтэж амрахгүй, ардаа айхтар их ажилтай хүн шиг бухимдаад л энэ дээ. Юу сайндаа гэрээсээ оргож босож явах вэ. Хүн гэдэг үү... 
    Онгоц газардахаар доошлов. Ганцхан жилийн өмнө аж |ахуйн төв гэж ганц гэр, хэдэн майхан байсан гэхэд өч төчнөөн барилга байшии ярайсан хотхон болсныг Ёнхор хараад «Бутны шоргоолж оо бутны шоргоолж» л наашгүйхэн: бодоод хүүгийн өгч явуулсан бэлэг сэлтийг цуглуулав. 
    Ёнхор өвгөн гэнэт алга болж хүмүүсийг хөөрхөн сандаргасан байв. Гэрийнхэн нь хөдөө хээр үхчихээгүй байгаа гэж морьтой, мотоцикльтой, явган нүцгэн, их багагүй тал тал тийшээ эрэл: хийж айл саахалтынхан нь мордоцгоон аж ахуйн төвийнхэнд ч мэдээ хүргэж баахан хүмүүсийг эрэлд гаргах гэж байтал аймгаас хүү нь утасдаж сая учир нь олдсон байв. Ийнхүү өвгөний нэр хүнд нэмэгдсэнгүйгээр үл барам харин ч зөнөг залгасны баталгаа болжээ. Өвгөн ирээд хэд хонож байтал нэг өглөө харсан чинь анжис чирсэн трактор бараг хаяагаар нь шон татаж байв. Давхиж очвол эднийхээр байн байн ирж бага охиныг нь уруу татдаг өвгөнийхөөр бол лэнтгэрээс өөр нэргүй тракторч хүү шугам шиг шулуухан зурвас татаад дуу аялж явна. «Бүр нэг бах нь ханаад дуулж гэнээ чи» гэж өвгөн цухалдан тракторынх нь урд морио хөндөлсүүлэн 
    — Хөөе чи зогс! гэж тушаав. Залуу трактороо зогсоож богино өмд, шаахайнаас өөр хувцасгүй, үдээр шиг чилдэн хөх юм гарч ирээд, 
    — Амар сайн байна үү? Ёнхор гуай? гэж зальтай нүдээ жоотгонуулан мэндлэх нь шоолслн янз илэрхий. Ёнхор! үргэлж барьж явдаг шилбүүрээрээ нүцгэн биеийг нь тас ороолгомоор хорхой хөдлөн, 
    — Чи яаж яваа юм? Тэг татаж яваа юм уу? гэв 
    — Тэг биш тэмдэг ээ. Ёнхор гуай. Энэнээс нааш уринш хагалах гэнэ. 
    — Мөн дөө. Заавал манай хаяагаар хагал гээ биз? 
    — Тэгсэн шүү. Танай хаяагаар оруулаад Хөшөөтийн талбай хүртэл шан тат гэсэн... 
    — Хонио хаагуур бэлчээх гэж байна? 
    — Аа мэдэхгүй. Танайхыг нүүлгэнэ гэсэн байх. 
    — Хааш нь? 
    — Аа мэдэхгүй. 
    — Лэнтгэр чиний мэдэх юм юу байхав дээ гэж Ёнхор аашлаад мордож төв рүү давхилаа. Давхисаар аж ахуйн төвд ирж юуны түрүүн малын ерөнхий эмчид агсрахаар оров. Аж ахуйн контор угсруулсан хоёр НОГООН вагон чингэлэгт байна. Малын эмч дөнгөж нэг муу сахлын ортой болж яваа шаримгар шар залуу өвгөний ганц сайн танил. Чамар үүлдрийн хонь гэдгийн ашгийг өвгөн ухуулж номлосоор танилцсан юм. Ер нь залуу хүн гэхэд малд дөт, өвгөд настны мал маллах арга ухааныг сонирхдог сайн хүү гэж өвгөн тооно. Одоо Ёнхор түүнийг хараад «Өрөвлөг нь гүйцээгүй ангаахай шиг» гэж голлоо. 
    — За хүүхээ чи хэдэн хонио буцааж ав! гээд Ёнхор мэнд усч үгүй вагончигны шалан дээр завилаад мод толгойгоо гаргав. 
    —~ Яах нь энэ билээ. Ёнхор гуай минь? 
    —- Би л лав дийлэхгүй нь. Нэгдэлдээ буцна байгаа. 
    — Юу гэсэн үг вэ! Танайх чинь уралдаанд түрүүлээд аж ахуйн аварга болох гэж байхад. 
    — Үхсэн хойноо аварга бол. Малаа хариулах газаргүй хэвтэж. 
    ~ Өө тэгээд та, эндээ ч бид бас хэрүүл болж байна. Уриншийн төлөвлөгөө биелүүлэх гээд малын бэлчээрт орж байна. Газар зохион байгуулалтын зураглалыг ч зөрчөөд. 
    — Тэр уринш муринш, зураглал мураглал чинь миний ухаан хүрэх юм биш. Чи зүгээр хонио хаана бэлчээхийг л хэлээд аль. Үгүй бол нээрээ намайг явуулаад өг. 
    — Ёнхор гуай минь ганц арга байна. Та хонио Хөшөөтийн тарианд оруул. Хураах юм ургаагүй, малаа бэлчээхээр шийдсэн. 
    - Энэ намар чинь л тариа иддэг байх даа. Түүнээс биш тариа иддэг хонь гэж хэн зүүдэллээ. 
    ~ За та юу ч болсон бэлчээгээд л үз. Үлгэрийн хонь шиг л таргална гэж малын эмчийг инээхэд Ёнхор шооллоо гэж гэнэт уурлан галтай гаансаа түрийрүүгээ шаагаад өрвөсхийн босож. 
    — Үхсэн хойноо аварга бол. Малаа хариулах газаргүй хэвтэж. 
    Үлгэрийн хонь гэж юу байсан юм? Хэдэн юу чинь ...Хонинд даан чиг хараал байхгүй юм гээд чингэлгийн өмнөх үүдний тотго түсхийтэл мөргөж аваад гарч одов. 
    Гэр тийшээ давхиж явахдаа Ёнхор үнэхээр нэгдэл рүүгээ буцаж нүүе, аж ахуйн хоньдыг хүргэнийдээ орхиод алга болж өгье яадаг сан вэ, нэгдэл хөөхгүй нь лав гэж бараг эргэлтгүй шийдэх шиг боллоо, «Хонио тарианд оруул гэнэ шүү. Яв явсаар байчихаад дэлхий хавчсан юм шиг малдаа тариа зулгаалгаж суудаг болох нь. Ухаанд нь ухна үхсэн улс юм гээч. Тариа нь ургасан ургаагүй газар хадарч төлөвлөгөө биелүүлж л байвал болох нь тэр, Хэрүүл: хийлээ гэнэ шүү. Юугаа мэдэж тариа мал хоёртой байна гэсэн хүмүүс юм?» гэх зэргээр хий бухимдан цогиулж, өглөөнөөс хойш нэлээд давхисандаа хөл нь шархиран, дөрөө жийх тэнхэлгүй болоход арга буюу морио татаж галигуулав. Шаргал манан татаад халуу шатлаа. Явсаар Хөшөөтийн хөндийд ирж өнө ах хүн чулууныхаа дэргэд буухдаа арай л хөл нь бохирч мөлхсөнгүй. 
    — Ёо-ёо. Мөлхөх нь ээ, мөлхөх нь. Үйлсгүй юмаа чухам. Чам шиг суумал чулуу сан бол амар байж дээ. Юу ч болж байсан падгүй дүлий дөмбө оргиод гэртээ шовойж суухгүй юу. Төрийн төлөө оготно боож үхнэ гэгчээр юуч вэ дээ би. Ядахдаа хагас өртөө давхих тэнхээ байхгүй. Чи бид хоёр ч үеэ өнгөрөөж, хүний доог болох болж дээ. Буруу хойшоо. 
    Ёнхор хүн чулууны сүүдэрт сууж тамхиа татлаа. Ингэж яваа нь ямар ч учиргүй юм шиг, юуны төлөө бие зовоож вэ дээ гэж гэнэт бөөн хар уйтгар зүрхийг базлав. Бие нь сульдаж нүд нь бүрэлзээд нэг л жигтэйхэн. 
    — Больжээ, больж. Чам шиг чулуу байх минь яалаа. Амьд хүүр болсон мөртөө улсын явдалд оролцож явах хэрэг юу байнаа? Үхэх өдрөө хүлээгээд зүгээр сууж болохгүй байна уу? гээч. Ямар би чам шиг чулуу биш хүн юм хойно зүгээр суух уу тэгээд? Ертөнцийг харах нүдтэй, юм сонсох чихтэй хүн юманд оролцолгүй яах уу. Хэлээд өгөөч чи! Миний зааваргүйгээр энэ айл юу болох вэ. Аж ахуйн аварга болох гэнэ шүү. Тэр чинь хэний хүч вэ? Хаврын шуурганаар яалаа? Монхоодой (хүргэн нь) золиг хониноосоо төөрчихөөд нусаа татаж ирсэн. Гэрээ тохиолоор олж ирээгүй бол хонь ч байхгүй, өөрөө ч нагжийхгүй юу, золигийн хуухай чамайг. Намайг байхгүй бол эд хонио аль зүгт уруудаж, хаа хүрэх багцааг нь ч мэдэхгүй юм чинь. Тэгээд хэдэн зуун хонио цөмийг осгоочихоод нусаа татаж суух байсан. Ээ дээ залуу хүн байж бүр нэг арчаагүй. Тэр нэг паржигнасан юмаа уна хийж давхихаас өөр юм мэдэхгүй. Хоньчин биш адгуус л гэсэн үг. Ер нь юу ч болж байсан хамаагүй бээвгий чамайг. Намайг бодвол малынхаа төлөө санаа зовж үг яриа гаргаж явмаар даа. Тэгэхгүй ээ, тэгэхгүй. Ухаан нь хүрэхгүй. Намайг байхгүй бол яах улс юм? 
    Тэртээ талбайн зах дахь худгийн ойролцоо улаан трактор гогцоо хийн эргэлдэнэ. Нөгөө лэнтгэр чиргүүл дээ 
    ган тавиад ус зөөдгийг Ёнхор андахгүй. Говиос цэрэг татагдаад аймгийн нисэх онгоцны буудлын цэнэглэгч машины жолооч байхдаа, ахдаа айлчилж очсон Янжиндуламтай танилцсан гэж ярьдаг тэр залууг эднийхний багацуул хөөрхөн ах гэцгээхээр нь өвгөн зориуд цаашлуулж лэнтгэр л гэнэ. Эднийх атрын аж ахуйд орсон нь охин лэнтгэр хоёрын хэлцээнээс болсон гэдгийг өвгөн таамаглана. Цаадах нь цэргээс халагдаад аж ахуйн тракторч олно, охиныг нь дагуулж сургана энэ тэр гэж мөнөөхөч толгой эргүүлэх явдлын гол нь гарсан хэрэг. Янжиндулам л сангийн аж ахуйд оръё гэж бүр нэг адтай зүтгэсэн. Өвгөн дотроо бол залуусын явдалд уужуухан гэлээ ч охиноо тракторч болно гэж өвчигнөх юм гэж санаагүй билээ. 
    — Хараач тэднийг. Янжин нөгөө лэнтгэртэйгээ эрхэлж яваагаас зайлахгүй. Бөгс өндийхийг бүр нэг андахгүй шүү. 
    — Чи хөө юу бодож бүлтийж суунаа? Бүсгүй хүүхэд хүртэл гүйдэг төмөртэй ноцолдохыг ганц аз гэх цаг ирдэг байна шүү дээ. Ёстой л урьдын юм ул болж өнөөгийн юм зул болох нь тэр. Урьд сайн морь гэж үхдэг байсан бол одоо байдгаа сэгсрээд нэг паржигнадаг юм авбал асныхаа хэргийг бүтээх нь тэр. Тэрнээс нь хонь мал ч үргэхээ байж дээ. Урьд яадаг байлаа? Аль харааны газар машин дүнгэнэхээр адуу мал хуйларч хуймраад сүйд шүү ээ. Одоо юун тэр байхав. Миний энэ хөгшин зээрд хүрэн машин тракторыг ижлээ гэж андуурах нь холгүй гээч» ердөө л одоо малаа машинаар хариулж будаагаар тэжээх болох нь ээ, болох нь. Харж л байгаарай яг л тэснэ. Хонио тарианд оруул гэхийг дуулав уу. Одоо энэ хормойноос минь эхлээд тэнгэрийн хаяа хүртэл ухаа шарлаж байгаа юманд дураар нь оруул гэж байна. Газарт ургаа тарианд хэн мал бэлчээж үзлээ. Энэ гандсан тариа гэдэг гарахад ч нэг л уйтгартай хувхай эд юм. Эрүүл газар олдохгүй өдийд цэцэг ногоо хэнзэлчихгүй юу. Тариа гэдэг газарт булсан мөнгө гээ биз дээ? Гайтай ган болж тэр их булсан мөнгө нь газрын гаваар орлоо л доо. Улс баян тулдаа л хожмын юмыг хардаг бизээ. Ээ бүү мэд. Чи бид хоёрын мэдэх юм үгүй болжээ хайрхан минь. 
    Ёнхор өвгөн Хөшөөтийн хүн чулуутай ийнхүү хөөрөлдөж сэтгэл жаахан тайвширлаа. Өнөөх улаан трактор худаг тойрон эргэлдсээр л. 
    Амьдралын жирийн өдрүүд ээлжилсээр атал яагаад ч үгээр харж сууж болохгүй элдэв явдал гарна. Гэр хотолынхноо зүгээр захдаж захираад элдэв хэрэгт оролцохгүйхэн шиг сууж болох л сон. Гэр зуур хийх ажил ч мундах биш. Амины цөөхөн гүүнийхээ айргийг сайхан исгэж уугаад айл хэсэж хөгшидтэй хуучлан, шатар даалуухан тоглоод өдөр хоног өнгөрөөж явбал хүмүүс Ёнхор ёстой л зөв өтөллөө гэх биз. Юманд оролцохоор л буруу өтөллөө гэнэ. Зүгээр сууж чаддаггүй гэрээсээ босож арилдаг, үг яриа гаргадаг, яхир яндан зантай энэ тэр гэх зарим нь аягүй бол үхэж далд ороосой гэдэг биз. Ёнхор ингэж бодонгуутаа улам л адгаж гүймээр болно. Зүгээр суухын ч арга үнэндээ алга ажээ. Тэр өглөө болгон Xөшөөтийн тарианд хонио бэлчээдэг ажилтай боллоо. Энэ нь бараг л ер бусын сонин санагдана. Хонь гэдэг амьтан тарианд ийм дуртай байх юм гэж хэн саналаа. Гандсан тарианы ногоон ёзоор үнэхээр шимтэй эд юм. Хоньд нь малын эмчийн хэлдгээр үлгэрийнх юм шиг таргалав. Бүр нэг бөмбийж цайгаад жинхэнэ өөхөн тарга суухыг хэлэх үү. Тэгээд л Ёнхор хонио тууж очоод өнөөх хүн чулуутайгаа сэтгэлийн үгээ ярьж суухад аятай юм болжээ. Яриа хөөрөх хүн олдохгүйдээ биш өвгөн хэзээнээс ингэж санасан бодсоноо юутай ч хамаагүй ярьж явдаг зантай. Үглэж яншихын оронд тэр нь дээр. Тэгээд ч энэ хээр арын булаг шанд, хад чулуу, хайлаас мод, үүлэн сүүдэр, нар салхи, жигүүртэн шувуу тарвага зурам цөмөөрөө ухаантай, тус тусын ааш араншин, хэл яриатай. Хүн хүсвэл түүнийг нь ойлгож болохоор тийнхүү ойлгох нь хүний өөрийн ухаан, нүд чихний хурц сонороос л болох зүйл мэт санагдана. Ер нь юмыг ажиж бодож явдаг сониуч хүнд байгаль дэлхий барагдашгүй олныг хүүрнэж чадах бөгөөд хүнд хань болж ухаан задлах үй түмэн зүйлийн үзэгдэл оршин буй. Ингэхлээр л гэртээ гиюүрч хэвтсэнээс хөдөө хээр явах нь ганц жаргал юм. Гэр шиг уйтай юм ч үгүй болдог бололтой. 
    Малын эмчийн хэлснээр Ёнхорынх үнэхээр аж ахуй аварга хоньчин болж насаараа нэр төрөө хугалахгүй гэж тэмцэж сурсан хүнд харин ч бүр шинэ дарамт нэмэгджээ. Бас тэгээд аварга цол олгох гэж сүртэй юм болдог. Аж ахуйн дарга даамал, эмч мэргэжилтэн нар ойрын хоньчид цуглаж бараг л найр наадам хийх шахсан. Төл бүрэн бойжуулсан, хаврын шуурганаас хонио аварсан, тарианд хонио бэлчээж таргалуулах шинэ туршлага гаргасан гэж хүртэл магтацгааж, аваргын үнэмлэх “Социалист уралдаанд түрүүлэгч” гэсэн алтан улаан дарцаг, тэр ч байтугай мянган төгрөгөөр шагнадаг юм байж. Ингэж байхад юманд оролцолгүй зүгээр сууна гэдэг юу гэсэн үг вэ. Эрүү өвдөг нийлсэн ч айлыг авч явах ухаантай яваагийн гэрч бус уу? 
    Ертөнц хувирахад хүн бас адилхан хувирдаг жамтай юм. Нэг бодлын сонин сайхан цаг иржээ. Бухимдал цухалдал нартад амьд явах хугацаа дуусаж ойртсоны цондон биз. Ай даа залуу явсан сан бол гэсэн бодол хааяа ан бас орж ирнэ. Арай чалхтайсан бол аваргынхаа шагналаар паржигнадгийг авч унаад давхиж явахыг хэн байг гэх вэ? Залуугийн цагийг харамсах юу билээ. Үнэндээ юу бүтээж юу үзлээ? Арай л Хөшөөтийн хүн чулуу шиг дэмий бүлтийж суусангүй. Дэндүү налгар наазгай, дүлий балай юм шиг явжээ ч гэмээр. Хүний орчлонд юу олж байгааг мэдэхгүй ёстой л тэнгэрийн хаяанаас цааш харах нүд, хүрэх ухаангүй явжээ. Тэгээд ч одоогийн хүмүүст далдуур атаархаж, хуучны төлөө дэмий өөнтөгч зан гаргаж яваа хэрэг. Тэгээд л заримдаа нээрээ зөнөглөж хүүхдийн тоглоом болох нь. Нөгөө лэнтгэрийг хүүг уруу татаж, улсын машинаар тоглож байна гэж матах санаатай бригадын төвд давхиж очоод яалаа. Охиныг нь аль хэдийн тракторчноор бүртгэж авсан гэж даапаалсан. 
    Ёнхор ийнхүү нэг өдөр Хөшөөтийн тарианд хонио бэлчээр өнөөх л хүн чулууныхаа хажууд тамхиа угсран нэрж уулаа. Намрын дохио орж хонгор салхи сэвэлзэн, алсын уул гүвээнд хэнзэлсэн ногооны униар татна. Урд замаар нөөх л эцэс төгсгөлгүй яарсан машин тэрэг цувна. Тэдний дундаас бэрзээнтэн бүхээгтэй ачааны ёндгор тэрэг гарч Хөшөөтийн хүн чулууг яг чиглэн ирлээ. Юун улс юм болоо? гэтэл бүхээг дотроос урьдаар баахан царил зээтүү шидээд хэдэн залуу гарч ирэв. Хүн чулууг л зайлуулж хаях нь илт. Тэдгээр залуус өвгөнтэй мэндлээд царил зээтүүгээ барин хүн чулууг бүслээд авах нь тэр. 
    --Та нар энүүнийг зайлуулах нь уу? Хэнд саад тээг 
    болдог юм бол доо? Миний л мэдэхийн ийм нэг юм бүлтийж суудаг юм. 
    -Энэ чинь зүгээр нэг чулуу биш эртний түүхтэй эд, хотын музейд аваачиж тавинаа гэлээ. 
    -- Үгүй ер. Түүхтэй эд гэнээ! Хэн мэдлээ гээд өвгөн хүн чулууг түшин босож санаандгүй шовгор толгойгий нь илбээд авлаа. 
    -- Өвгөн гуай та хот орохдоо энэ хүн чулуугаа музейд очиж үзэж болно шүү гэж нэг залуу хэлэв. 
    -- Хохир цаашаа. Насаараа үзсэн чулуу даг гэхэд залуучууд инээлдэн хүн чулууг малтаж гарав. 
    Ёнхор эртний танил хүн чулууныхаа булгарахыг харж үл төвдөн нуруугаа үүрч морио хөтлөн тарианд дэлхэн бэлчиж буй хоньд руугаа дөхөхдөө «Зүгээр байдаггүй хачин улс юмаа. Дэндвэл мань мэтийг ч тэр мүзээдээ тавих нь холгүй. Даанч дэлхийн шороо хөдөлгөж яваа хүн юм сан хойно унах өдрөө л унаад газар булагдана даа, хөөрхий» гэж бодож явлаа.

     

     

    ХАЙРЫН НАРСАН ТЄГЄЛ

    Палам гол засмалаас модны vйлдвэрийн тєв тийш эргэдэг замын бэлчирт машинаас буулаа. Хотоос суулгаж гарсан залуу жолооч гуниг бодолд дарагдан гурван зуугаад километр газар таг чиг явсан хvнийг єрєвдсєн янзтай, 
    -- Хаяанд ирсэн хойно гэрт чинь хvргээд єгье дєє гэхэд Палам тvрийвчээ гаргаж тавьтын дэвсгэр авч єгєєд, 
    -- Зvгээр ээ дvv минь. Энvvгээр тамхи авч татаарай. Би гэртээ алхаад хvрчихнэ. Чилээгээ гаргая гэхэд жолооч мєнгийг тvдгэлзэсхийн авч халаасандаа хийгээд, 
    -- Баяртай ахаа! гэж эелдэгхэн єгvvлэв. Палам жижиг чемоданаа авч буугаад замын бэлчирт хэсэг зогслоо. Сарын ємнє яг энэ замын бэлчирт эхнэрийнхээ цонхийсон зовиурт царайг ажин «Бvтэн бvлээн л явах юмсан» гэж юунд ч юм дотроо сvслэв єгvvлж билээ. 
    Хvн амьтанд ямар ч гай зовлон тохиолдож боломгvй гэмээр эрт сайхан хавар болсон цаг. Засмалын дагуу тарьсан бvйлс нялхран нахиалж хормойд нь vйлдвэрийн тєв харагдаж буй Баянхан уулын арын ой алаг цоог ногоорчээ. Паламын байшингийн яндангаас шингэн цэнхэр утаа бургилж харагдана. «Муу охин минь гэрээ дааж, дvv нараа хараад байж дээ хєєрхий, Єнчирнє гэж ухаан санаандаа оруулаагvй хєєрхсийг яаж харж, юу гэж хэлнэ дээ?» гэхээс Паламын дотор багтран харанхуйлж нvд нь нулимс бvрхэв. Бурмаагийнхаа нас барсан даруйд хэсэг элий балай болчихоод, ухаан бодлоо тогтоон барьж 
    чадсангvй. Харин хvvхдvvдээ авчирч эхийнх нь шарилтай салах ёс гvйцэтгvvлэхээр хотоос энэ єглєє гараад, Бурмаатайгаа хамт амьдарсан арван дєрвєн жилийн явдал 
    эрэгцvvлэн бодож хайр дурлал, ханийн жаргалыг эдлvvлсэн тэр сайхан хvнийхээ дvр байдал, ааш зан, хаа нэгтэй хэлсэн ярьсныг нь дурсан санагалзаж гаслан гашуудан явлаа. Хэзээ ч гай гамшиг тохиолдохгvй, энэ хорвоо мєнх хамт явах юм шиг санаж явсан нь гэнэн явдал гэж vv? Єнгєрсєн бvх амьдралаа бодоход ч тийнхvv хамт явах тавилантайдаа л учирсан гэмээр. Анх суухдаа хvртэл санаандгvй гэх юм уу, гэнэн томоогvйгээр... Арван дєрвєн жилийн ємнєх тэр нэгэн учрал гэнэтийн бєгєєд юу ч сааташгvй гал халуун хайр сэтгэл Паламд хий vзэгдэл мэт санагдан, бие цогцост мэдрэгдээд салахгvй байв. ТЭР намар их сургуулийн оюутнууд тариа хурааж байсан сан. Модны vйлдвэрийн суурин байгаа энэ Баянхан уулын євєр, Ерєє голын хєндийд сангийн аж ахуйн бригадын тєв байжээ. Палам эдийн засгийн ангийн гуравдугаар курсийнх, Бурмаа нэг анги доогуур. Палам бусдаас их ялгардаггvй, жирийн хичээнгvй томоотой оюутан. Харин Бурмаа авьяаслаг болоод царайлгаараа оюутнуудын анхаарлыг татдаг хvvхнvvдийн нэг байв. 
    Тийм хvvхнvvд vерхэх хvнээ голцуухан єєрсдєє шилж авдаг учир ялангуяа Палам мэтийн дундчууд тийнхvv шилэгдэхийн тухайд тєдий л найдахгvй нь мэдээж билээ. Гэвч амьдрал гэдэг ямархан ид шид эс vзvvлдэг билээ дээ. Тvvнээс гадна авьяаслаг болоод царайлаг гэгч маань єнгєн талын чанар ч байх нь бий. Хvний доор орж vзэх бишдээ... 
    Намрын шар наран тунамал єдєр. Хоёр «оргодол» Бєєрєлжийн нарсан тєгєлд жимс тvvхээр ирэн сэн. Ерєє голын хавь газрын уулс шилмvvст ойгоор євс бvрхэгдсэн бєгєєд харин мужаан дархны хорхой хvргэм гоолиг шулуун нарс мод хээр талд сvндэрлэн урт ургасан нь энэ Бєєрєлжийн тєгєл л билээ. 
    -Чи намайг нээрээ харж явсан юм уу? Гэж Палам итгэл муутайхан асуугаад намрын цэв цэнхэр тэнгэр єєд суга тэмvvлсэн гоолиг шар нарсны бадамласан ногоон vзvvрийг ширтэж, юунаас ч юм бяцхан айдас хvрэн тvгшиж хэвтэв. Бурмаа чичирхийлсэн гарыг нь татан цээжиндээ наагаад 
    -- Чи єєрийгєє гэв гэнэт харагдсан гэж бод л доо Бvр ид шидээр юм шиг гэв гэнэтхэн харагдаад хараа салгаж болохгvй болсон гэж бод! гэв. 
    -- Хачин юмаа? 
    -- Юу хачин гэж? 
    -- Яах вэ дээ. Энэ Бєєрєлжийн тєгєлд ийм сайхан нарснууд уулнаасаа тасраад ургачих гэж. 
    -- Байгалийн аашийг мэдэж барах биш дээ. 
    -- Хvний аашийг ч гэсэн... 
    -- Палам аа чи надад итгэ. Хэлж ирдэггvй євчин шиг гэнэтхэн ирдэг хайр юм. Би чамаас єєр хvнийг харах нvдгvй сохор болчихлоо. Хvний vрийн ямар тавилан гэгч вэ? гэж Бурмаа бахарданги хэлээд таг болов. Паламын сэтгэл гэнэт хайлан догдолж, Бурмааг нvvр нvдгvй vнсэж таалахад тvvний хацар дээгvvр урссан хайрын шорвог нулимс амтагдсан сан. Бєєрєлжийн тєглийн гоолиг нарснууд намрын хонгор салхинд vл мэдэг найган, улаалзгана, долоогоны бут бургас гал улаан, алтан шар єнгєєр алаглан, мєнх ногоон тєглийг гэрэлтvvлэн байв. Энэ хорвоо дээр хvн хvнээ олж жаргасан тэрхэн гэрэлт янаг хайрын vгvйршгvй мєнхийг билэгдэж байсан. 
    Палам нэг мэдэхнээ байшиндаа тулаад иржээ. Хvvхдvvд минь гараад ирэх вий гэж зvрх алдан зогтуслаа. Ханиа алдаж гурван єнчин хvvхэдтэй хоцрох ямар заяагvй амьтан бэ би! Эдэндээ юу гэж хэлнээ? Палам хаалгаа аяархан татаж ороод бага хvv, том охиноосоо нvд буруулан малгай пальтогоо єлгєж удаан зогсов. Дунд хvv нь сургуулиасаа ирээгvй бололтой. Арван гуравтай охин нь урьд цонхон дээрээ чимээгvй очиж, зам руу ширтэн гэзэгнийхээ vзvvрээр оролдон зогсохыг Палам хулгай нvдээр хараад сэжиг авсныг нь мэдлээ. Ийн эрх отгон хvv, юм ухаарах болоогvй балчир амьтан аавдаа гvйн ирж, 
    -Аав аа чи ээжийг орхиод ирсэн юм уу? гээд асуучихав . Палам тэссэнгvй. Хvvгээ єргєж нvvрэндээ наагаад ингэтэл уйллаа. Охин нь соргог ухаанаар бvхнийг ойлгож даган уйлав. Бага хvv аав эгч хоёрынхоо ийнхvv vл гаслахыг гайхан нэг хэсэг дуугvй бvлтэгнэн байснаа эхэр татах нь тэр. Хvний амьдралын жаргалыг гэнэт таслан зовлонгийи далайд живvvлж хаядаг єршєєлгvй хорвоогийн ёсыг хvлцэн туулахаас єєр замгvй болсон энэ нэгэн гэр бvлийнхэн ийнхvv уй гашуу болохоос биш яалтай вэ дээ! 
    Палам ажилдаа орох єглєєгєє хvvхдvvдээ сургууль цэцэрлэгт нь явуулаад анир чимээгvй ханхайсан гэртээ нэг хэсэг бодол болон суулаа. Одоо чухам яах нь зvйтэйг шийдэхэд бэрх ажээ. Нэг бодлын ажилдаа бушуухан орох нь дээр юм шиг, нєгєє бодлын амралтаа аваад хvvхдvvдийнхээ сэтгэлийг засан уй гашуудлыг нь мартагнуулах нь зєв юм шиг. Гэр доторх юмс нь Бурмаагийн нас барахын ємнєхєєс єєрчлєгдсєн юмгvй мєртєє нэг л зэвхий даагаад жигтэйхэн. Дунд хvvгийн орон дээр, аль арван дєрвєн жилийн ємнє мєнєєхєн Бєрєлжийн тєгєлд татуулсан зургаас эхлээд хvvхдvvдтэйгээ, танил нєхєдтэйгєє энд тэнд татуулсан гэрэл зургийн цомог дэлгээстэй хэвтэнэ. Єєрсдєє болон гашуудлыг нь хуваалцахаар орж ирсэн хvмvvсийн vздэг гол юм л энэ болжээ. Танил зураачаар зуруулан оршуулгад авч явсан усан будгийн зураг нь хойд хананд хадаастай. Нэг хоёр жилийн ємнє татуулсан гэрэл зургаас нь vлгэр авч их л хичээнгvйлэн зурсан тэр зурагт хэдэн хvvхдийн эх болж овор суусан гэлээ ч vл мэдэг мишилзсэн давхраалаг хар нvдтэй, гонзгой нарийн царайд нь зохисон жижигхэн шулуун хамартай, хагас нээгдсэн жимбэгэр тод уруултай, ухаалаг цэвэр бvсгvйн дvр тодорчээ. Yхсэнийхээ хойноос vхэлтэй биш, гэлээ ч яг л жаргадаг насан дээрээ ертєнцєєс халин одсон хайрт гэргийнхээ янаг ялдам ааш, хvний нь сайхан чанарыг дурсан санахад даанч харуусалтай. 
    Арван дєрєвхєн жил... Гэнэт ирээд явчихсан юм шиг... Тийм эрvvл саруул хvнийг аюулт євчинд отогдож яваа гэж хэн мэдэх билээ... Надад vр хvvхэд аз жаргал хайрлаад єєрєє зул шиг бєхєх гэж энэ хорвоод ирсэн ч юм шиг. Тэр намар... Арван дєрвєн жилийн ємнєх тэр л намар, Солонгын долоон єнгєд умбасан Бєєрєлжийн тєгєл сэтгэлд уянгалах хайрын дууг тvрэх нарсан ойн шивнээ, шувуудын жиргээтэйгээ, Бурмаагийн догдолсон сайхан дvр байдал, Хайрын нулимсны шорвог амт Паламын дотор цємрєєд ирлээ. Унаа аваад тийшээ явъя. 
    Yйлдвэрийн дарга Мангал Паламд тохиолдсон зовлонг хуваалцаж, болох бvтэх бvхнээр тусалжээ. Энэ нь ёс мэт хэрэг боловч ачийг нь бодох юм шvv гэсэн санаа тєрvvлж байв. Учир нь хоёр жил илvv хамт ажиллаж, тарыг нь таньсан ч гэлээ зовлонгийн цагт хvний сэтгэл зєєлєрч, гомдол гутралыг хvлцдэг жамаар цаашид vгээ ойлголцох болно гэсэн итгэл ч цухалзах шиг. Yйлдвэрийн дарга ерєнхий инженер хоёр олон юман дээр санал зєрнє гэдэг ер таатай хэрэг биш байлаа. Мангал «тулалдаан» гэсэн vгийг урдаа барьсан хvн. Тэр vгийн гол утга нь эцсийн бvлэгт vйлдвэрийн тєлєвлєгєєг биелvvлнэ гэсэн жирийн ойлголтын товч томьёолол юм. Yйлдвэрийн даргаар томилогдож ирээд анхны цуглаан дээр «Байгалийн хишгийг булаан авахын тулд єргєн фронтоор давшин тулалдах» лозон дэвшvvлсэн билээ. Байгальтай «тулалдах» vзэл л Паламын дургvйг хvргэсэн юм. Ойн баялгийг зохистой ашиглах, нєхєн vйлдвэрлэл явуулах арга зам гэсэн тvvний саналыг дарга ердєє л мєрєєдєгчийг сайхан санаа гэж vзээд хойшид ажлынхаа арга барилыг ойртуулан нягтралыг шаардаж «тєлєвлєгєє биелvvлэхгvй бол vйлдвэр байх хэрэггvй» гэсэн маргашгvй vнэнийг тулгасан сан. Мангал гаднаасаа ч тулалдагчийн дvртэй хvн. Газар дээр бат суурилсан лагс том биетэй, улаа бутарсан царайтай, єтгєн хар хємсєг зангидаж, хєх хиаз суусан зууван шар нvдэндээ гал цахилуулаад ирэхээрээ юунаас ч ухрахгvй шинжтэй Єргєн тэлмэгэр магнай нь эрдэмт хvний шинжийг илтгэх боловч хараад байхад хад чулуу шиг нэг л хатуу янзтай. Yг яриа огцом бардам, шог наргианч гэтэл энэхvv баавгайн дvрийнхээ цаана муур шиг хумсаа нууж чадна. 
    Паламын орж ирэхэд Мангал угтан босож ирээд сэтгэлийг нь засах гэсэндээ ч юм уу малилзтал инээмсэглэн гарыг нь атгаад, 
    - Палам минь ажилдаа санаа зовох хэрэггvй.Тєлєвлєгєєгєє давуулаад биелvvлчихсэн газар юундаа алзах вэ. Би чиний ээлжийн амралтыг олгох тухай тушаал гаргасан. Чи дуртай газраа явж амар! гэлээ. 
    - Даргын тасалгаа шинэчлэгдэн засагдсаныг Палам эхлээд анзаарсангvй. Юу билээ энэ чинь гээд ажиглавал бичгийн лут том царсан ширээ хийлгэж тавьжээ. Тах хэлбэртэй зєгийн vvр шиг олон шургуулгатай ер бусын ширээ байна. Тасалгааныхаа баруун гар талын ханыг хvрэн модоор євч бvрж, наад талд нь хурлын бас л их єргєн бєх ширээ тавьжээ. «Юм бvхнийгээ єєртєє тааруулах санаатай гэж Палам дотроо дургvйцэн 
    - Бодож байгаад болъё доо. Ажилдаа орсон минь дээ| юм шиг байна. Хvvхдvvдийнхээ сургууль тарсан хойно амралтаа авбал зvгээр юмуу? гэхэд Мангал нэгэнт гаргасан шийдвэрээ няцдаггvй хvний зангаар гайхсан янзтай гар дэлгэн 
    -- Палам минь чи єєрєє л мэд. Би чамд чадал мэдлийнхээ хэрээр тус болъё гэсэн юм гээд тасалгаанй шалыг нургитал алхлан, тах хэлбэрт том ширээнийхээ ар очив... 
    Палам, Баянханы єврєєр тойрох замд бодол болон дууггvй явав. «Хачин араншинтай хvн байх юм. Инээд алдан дотроо баярлаж ч яваа юм билvv? Маргах хvнгvй нэг хоёр сар ч гэсэн намайг хол байлгах гээ биз. Хачин хvмvvс байх юм. Нийгмийн vл зохилдол, стресс энэ тэр гэх орчин цагийн онол гэсэн хэдэн юм хагас дутуу ухаараад бусдыг догматикууд, хуучныг баримтлагчид гэхээс ер сийхгvй, бусдын толгой дээр сууж, зоргоороо аашилж л байвал болох нь тэр... 
    -- Бєєрєлжийн тєгєл! Бєєрєлжийн тєгєл хаа байна гэж Палам дуу алдав. Жолооч тvvний єєдєєс гайхан хараад, 
    --Огтолчихсон шvv дээ инженер ээ! гэв. 
    -- Хэзээ, хэн? 
    -- Сарын ємнє, Улирлын тєлєвлєгєє тасрах болоо Мангал даргын шийдвэрээр... 
    -- Зогсоотох! Машинаа зогсоо! гэж Палам балмагдан єгvvлээд харайн бууж Бєєрєлжийн нарсан тєгєл байсан газар тийш алхлав. Уулнаасаа тасарч хєндий талд зориудаар юм шиг сvндэрлэн ургасан намжаа их нарсан тєгєл хvний гараар оргvй хєнєєгджээ. Арван дєрвєн жилийн ємнєх тэр намар солонгорон байсан улаалзгана долоогоны бут бургас баглайн харлаж, єнєєх гоолиг шар vлдсэн олон зуун хожуул, vе удам залгах тэнхээ ороогvй зулзаган нарснууд энд тэнд эрвэн сэрвэн ёрдойлдох нь єрєвдмєєр. 
    -- Хайран мод! Хайрын нарсан тєгєл минь! гэж Палам дотроо орь дуу тавин мєхсєн тєглийн зvгт татагдсан юм шиг гvйж ирээд бие алдран, захын нэг хожуул дээр лагхийн суучихав, «Байгалийн дайсан! Ямар ухаангvй явдал, хатуу сэтгэл гэгч вэ? Миний ариун сайхан дуртгал зориуд vгvй хийх гэсэн шиг. Єєрийнхєє эрх дархыг vзvvл! Тоглоом тохуу хийх гэсэн шиг. Тэгээд бас хуурамчхан зан гаргаж, малилзаж сууна гээч! Би ийм хvнтэй хамт ажиллах гэж vv?» хэмээн гаславч «Ийм хvнтэй би эвлэрч суух ёстой юу vгvй юу?» гэсэн асуулт зэрэгцэнэ. Миний яваад єгєхєєр тэр єєрийн гарын дор нэг хvнийг олоод л тавьчихна. Тэгээд хаяагаа хадрах байтугай дураараа аашилна. Хэдэн жилийн дараа нэг тєгєл байтугай юм сvйтгэж, хэдэн зуун жилд нєхєгдєшгvй гарз учруулна. Би тэр замыг нь засаад холдох ёстой болж байна уу? Ямар ч тэмцэлгvй зорьсондоо хvрэлгvй бууж єгєх хэрэг vv? Амралтыг чинь єгєх тушаал гаргалаа гэнэ шvv. Тэртээ тэргvй хуулиар олддог амралт єгч их тус хvргэсэн хvн дотроо хол байсан чинь дээр гэж инээж малилзаж байгаа нь тэр. Ширээгээ том болголоо гээд суурь чинь бєх болдог цаг єнгєрсєн!» гэж бодолхийлэн, далийн ягааны хэдэн мєчир гэртээ ургуулахаар аваад машин руугаа шийдэмгий алхлав. 
    «Хайрын нарсан тєгєл минь» гэсэн vл тасалдах харууслын дуу сэтгэл зvрхэнд нь уянгалан байлаа.

     

     

    ӨВЛИЙН ОЙ

    Норжмаа, уул өөд мацсанаа халууцан чандган малгайгаа авахад хүү янзаар тайрсан үснээс нь үл мэдэг уур савсаж байлаа. Очир, халуу оргисон бяцхан гараас нь хөтлөн зүтгэж явснаа эргэж хараад, 
    -- Сайхан байгаа биз? гэж «сайхан» гэсэн хариу сонсох хүний ёсоор нүүр дүүрэн мишилзэн асуухад Норжмаа 
    -- Сайхан, харин жаахан амармаар байна гэв. Хоёул бүдүүн хожуулын цас арилгаж зэрэгцэн суулаа. Богд уулын Зайсангийн амны ойд нам гүм, моддын ёроолд цас сэвсийж, цатгалан тоншуул хааяа нэг тог тог тоншоод ямар нэг анир чимээ чагнаархана. Норжмаа, Очирын мөрийг түшин нүдээ аниад амьсгаагаа дарж ядан байвч хоёр хацар нь жаргалтайяа улаа бутарч, хамрын нь самсаа дахь хар мэнгэ үл мэдэг чичирхийлэн тод зурагтай, зузаан уруул нь эрхлэнгүй жуумалзана. Хоёул нэг хэсэг дуугүй түшилцэн суулаа. 
    Норжмаагийн амьсгаа дарагдав. Очир чандган малгайгий нь өмсгөж. 
    --Норжмаа чи харж байна уу? гээд уул өөд заав 
    -- Тээр доор, энэ бүдүүн хушны доод мөчрийн чиг аавын гэрийн улаан хиур харагдаж байна. 
    -- Аан! Тийм байна, 
    -- Аав минь дээ хөөрхий. Энэ уулын амыг гучин жил сахилаа. Ой хамгаалагчийн ажлыг олдошгүй сайхан ажил гэдэг юм. Том болоод ойн цагдаа болно гэхээр минь их баярладаг сан. Нээрээн би ойн цагдаа болно гэж боддог байжээ. 
    -- Тэгээд болохгүй яасан юм бэ? 
    -- Болноо, болно. Жилийн дараа инженер нэртэйгээс биш нэг ёсондоо ой хамгаалагч болоод л ирнэ дээ. Ой минь! Хангай минь! гээд Очир сүүрс алдав. Норжмаа гарыг нь татаж хацартаа наагаад, 
    -- Ойтой чинь би чамайг хардалтай ч биш дээ гэв. Тоншуул тог-тог, тог-тог. Улаанбаатарын төмөр замын буудалд илчит тэрэг бүүг-бүүг. Дахиад л нам гүм. Очир, Норжмааг сэрэмжлүүлэн түлхэж, хориод алхмын цаана байгаа нэгэн баглагар хар ногоон хушийг заан, 
    -- Бүү хөдлөөрэй хур буулаа! гэв. 
    -- Юу гэнээ? гэж шивгэнэн асуухад 
    -- Хур шувуу. Өдийд их соргог байдаг юм гэв. Хур гэдэг нь ХУШНЫ үзүүр хавьцаа нэгэн бахим мөчрийн цас унагаж суугаа оготор өргөн сүүлтэй том хар шувуу ажээ. 
    -- Ямар учиртай Шувуу юм бэ? Норжмаагийн зүрх түг-түг-түг Тоншуул тог-тог-тог. 
    -- Аав. Миний бага байхад хавар хурын наадам үзүүлнэ гэж өглөө үүрээр дагуулаад л гарч өгдөг сөн. Хур, яг нарнаар наадна. Нэг ёсондоо хуримаа хийж байгаа нь тэр. Хурын нааддаг мод гэж тусдаа бий. Хаа нэгтээ ойн цоорхойд ганцаараа содон, эрт нар үздэг мод. Тийм модыг олно гэдэг бас амаргүй ажил. Хур тойрч гүйсэн жимтэй боллоо гэхэд тэр маань урд жилийн гологдсон мод байж мэднэ. За тэгээд аав бид хоёр хэдэн өдөр уул ойгоор мацаж байж, сая хурын наадам олж үзнэ. Чи энэ шувуу наадах үедээ ямар сайхан болдог гэж санана. Хамгийн түрүүнд азарган хур ганцаараа бууж ирээд сүүлээ тогос шиг дэлгээд, хүзүүгээ сунгаад дуудаж гарна. Гүррр-рр. Тэгснээ тагнайгаа ташна. Тиг-тяг-тяг. Цаадуул нь ч дараа дараагаар бууж ирээд тавуул, зургуул, арвуул болж ирээд л наадмаа эхэлнэ. Олон цагаан дэвүүр дэлгэсэн юм шиг сүүлнүүдээ өглөөний наранд солонгоруулаад, одоо тойроод л гүйлдэж гарна даа. Дуу гэдэг ч ёстой ойн хөгжим, лусын эзэн товшуур бариад хаврын тухай магтаал хэлж байна уу гэмээр. 
    Наадаж байх үедээ ухаан байхгүй. Алъя гэсэн ч хүн хэдээр нь ч алж болно. Норжмаа чи хар л даа сайхан шувуу шүү. Би түүнийг дуудаадхая гээд Очир цорвойлгон гүр-гүр-гүррр гэхэд хур юун дуу билээ гэсэн шиг хүзүү сунган нэгэнтээ эргэж хушны цас бутарган нисэн одов. Норжмаа хүүхэд шиг баярлан үл мэдэг завсартай тэгш цагаан шүдээ яралзуулан инээж, 
    -- Сайхан шувуу байна Очир минь! Би өвлийн ой ямар байдгийг бүр мартчихжээ. Дунд сургуулийн сурагч байхдаа ангийнхантайгаа Хүрэл тогоот, энэ баруун Богинын аманд цанаар гулгаж ойд зугаалдаг байсан. Оюутан болсноос хойш дөрвөн жилд хотоос гарсангүй. Хэн хүн Богд уулын ойд очиж зугаалъя гэвэл ямар хүүхэд биш дээ л гэх байсан байх. Одоо харин хүүхдээрээ болчих шиг. Чамтай танилцаагүйсэн бол хотдоо л зугаалж яваа 
    -- Би ч гэсэн шинэ жилээр их сургуулийн багт наадамд очихдоо ийм хүүхэнтэй танилцчих юм гэж даанч бодоогүй дээ. 
    -- Чи бид хоёр зан зангаа их түргэн авалцсан шүү| 
    -- Тиймээ, заримдаа ч гайхмаар. 
    -- Эртээр танайд ирэхдээ улаан туг хийсгэж ирээд юун ч сүржин юм бэ дээ гэж бодсоныг яана. Аав чинь яг миний аав шиг сайхан хүн ээ дээ. 
    -- Тиймээ. Хамгийн сайн юм нь энэ ой мод, уул усандаа үнэн хайртай даа. Тэгээд ёстой арван хуруу шиг мэднэ. Дархалсан уулын ой хамгаалагчийн ажил уу? Өдөржин ой модоор хэснэ шүү дээ. Манайхны дотор учир мэдэхгүй хүн ч олон. Ёстой ойн хулгайч гэмээр хүмүүс бий. Аав, хавар л их зүдэрдэг юм. Хүүхдүүд ууланд гараад түймэр тавьчих гэнэ. Томчуул нь ч ялгаагүй. Аав морио эмээллээд өдөржин дурандаж сууна. Ой руу зүгэлсэн нэг хэдэн хүнийг арай чүү буцаахаар нөгөө хэд гараад ирнэ. Зарим нь өөрийнхөө газар нутаг дээр явж, юу хийхээ чамаар заалгахгүй энээ тэрээ гэж элдэв хоёроор аашилна. Аав заримдаа бүр гутарчихдаг юм. Энэ зун амралтаараа ирээд байсан чинь аав нэг өдөр баахан төмөр лааз, архины шил, энэ тэр хог новш үүрсэн хар юмыг туугаад ирлээ. Тэр хэдийг хог новш тараалаа гэж зэмлэхээр нь буу үүрсэн мануухай гэх мэтээр доромжилж гарч гэнэ. Тэгэхээр нь мань хүн тэссэнгүй, цагтаа би буу бариад та нарын төлөө байлдаж явсан, наадах новшоо авч зайлахгүй бол хөлийг чинь хуга буудна уурлахаараа нэг уурлажээ. Цаадуул нь үнэхээр буудаж мэдэх өвгөн байна гэж айсан хэрэг биз. Хөөрхий аав минь больж явна даа. 
    -- Харахад ануухнаараа өвгөн шүү. 
    -- Ой, миний цусыг сэлбэж байна гэдэг юм Үнэн байхаа. Жаахан дээшээ явах уу? 
    --Тэгье. 
    Хоёул хөтлөлцөөд Богд уулын дунд биеийн шигүү ой өөд авирлаа. Нар хэвийжээ. Ойн ёроолын цасан дээр нарны цагаан зурвас, моддын хөх сүүдэр алаглана. Дээшлэх тутам зуу зуун наст хуш мод олширч тэдний ивгээл нөмөрт ургасан шинэсний цагдуул шүргэлэн, хааяа хус улиас тэндхэнээ айлсан бөөгнөрчээ. Энэ битүү хар ойд Норжмаа ганцхан айдас хүрэх боловч хажууд нь энэ ойн эзэн мэт далтай сайхан залуу, сэтгэлт нөхөр нь хамгаалж явна 
    гэж бодоход тун ч аятайхан. 
    --Очироо, баавгай хүрээд ирвэл яанаа? 
    -- Энд баавгай байхгүй. 
    -- Аа чоно? 
    --Чоно бол ч чи бид хоёроос сүүлээ хавчаад л зугтаана л даа. 
    Нэг бяцхан хар хэрэм моддын сүүдэр дээгүүр харайсаар пийс хийн дуугарч нүцгэн мөчирт шинэс модонд зурсхийн гарав. 
    -- Хэрэм дуугардаг юмаа. 
    -- Тэгэлгүй яахав. Бусаддаа чимээ өгч байна гээд анчинд чимээ өгчиж байгаа нь тэр. 
    Хөөрхий минь! 
    Норжмаа хэрэмний гарсан модон дор очиж дээш өлийн хөөрхөн хэрэм нааш ир, нааш ир гэж хүүхэд шиг дэвхрэн өхөөрдөж байгаад эргэтэл Очир далдын хар малгай өмссөн шиг алга болжээ. Норжмаа “Нуугдаж тоглох нь ээ” гэж инээд алдан 
    -- Би чамайг одоохон олно доо гээд ойн зузаан цас манаргаж моддыг тойрон сүлжиж гүйв. Гэвч Очир ор сураггүй. 
    Зогсоод чагнаархав. Таг чиг. Гүйсэндээ болоод зүрх түгшин цохилно. Гэтэл бас айсандаа болоод, 
    - Очоор чи хаана байнаа! Хоолой нь чичирсхийв. алга. Таг чиг байсан ойд мод чахран хавирч бас ямар нэг амьтан чаад чаад хийнэ. 
    -- Очоор! 
    -- Аан! Би энд байнаа! гээд Очир тэртээ ширэнгэ дотроос инээсээр гарч ирэв. - 
    -- Чи яасан хатуу тоглоомтой юм бэ? Очир гүйж хүрч ирээд Норжмааг тэврэн халуу оргитол хацрыг нь илбэн таалан, 
    -- Мод тойроод гүйж яваагий нь. Туулайн бүжин шиг гэж өхөөрдөн өгүүлэхэд Норжмаа уяран хайрын нулимсаа барьж ядан нүдээ цавчлан цавчлан байв. 
    Очир, хэрэмний хуш дор цас арилгаж хуурай гишүү түүж ирээд гал түлж идэх уух юмаа гаргаад тухлан суулаа. 
    -- Аав багаас минь эр хүний хээрийн амьдрал таниулж хал үзүүлсэн юм. Намрын сүүлчээр зүүн тийш Заан Тэрэлж хүртэл анд дагуулж явна. Цас орсон хөвчийн царманд түүдэг галын дэргэд ой мод, ан гөрөөсний тухай үлгэр шиг юм сонсож хоноглох ч сайхан шүү. Жишээ нь чи бид хоёулаа сайн морьтой Хэрлэн, Туулын эхний их ян хөвчид гарчихаад өвлийн шөнө түүдэг галын дэргэд баавгайн арьс дэвсчихсэн... 
    --Очир минь чи зохиол шиг ярих юмаа. Ярь ярь 
    -- Хүн, байгалийн сайхныг ойлгож, хүслэн болгож ярихад илүүдэх юм байхгүй. Үнэндээ ч цэцэг бол зүгээр цэцэг, мод бол зүгээр нэг мод биш л дээ. Хүн өнгөн 
    сайхныг амархан мэддэг. Гэтэл ойн амьдрал гэж хүн амьдралаас дутуугүй сонин юм бий. Ой мод өөрийн хэл өөрийн дуутай. Үхэх, төрөх тэмцэлдэх байгалийн жам бий шүү. Модны хэл мэднэ гэвэл солиорлоо гэх нь лав. Гэтэл энэ өвлийн ойн нам гүмийн дунд ч аль нэг мод хэлж байгааг ойлгох гэх юм уу юу хэлж байгаагий нь дотроо бодож олж болох юм. Жишээ нь тээр цаана байгаа хөгшин хушийг харж байна уу? Насыг иь би ойролцоогоор тааж ч магадгүй. Тэр яахав. Бусад модноос юугаараа ялгаатайгий нь чи сайн хар даа. 
    Норжмаа, нүдээ онийлгон байж тэр модыг нэг хэсэг ажиглаад 
    - Мэдэхгүй. Их бүдүүн, хугархай мөчир олонтой байна. 
    -Тиймээ. Гэхдээ хамгийн гол нь үндэс нь газраа зангилаа зангилаагаараа гараад ирснийг харав уу? 
    -- Харлаа. Яагаад тэр вэ? 
    -- Урдхан талд нь ургаа хар чулуу байна уу? 
    -- Тийм байна. 
    -- Олон жилийн турш, тэр мод чулуу хоёр тэмцэлджээ. Гаднаас нь харахад хөөрхий хөгшин хуш дийлдэж байгаа юм шиг байна. Гэвч газар доор юу болж байгааг бүү мэд шүү дээ. Магадгүй хушны үндэс чулууг сэндийлж, сархиаг болтол нэвт цохисон ч байж мэднэ. 
    -- Модны үндэс чулууг үү дээ? 
    -- Тиймээ, Тэгээд хөгшин хуш олон жилийн тэмцэлдээнд туйлдаад уйлж ёолж байна гэж бод л доо. 
    -- Норжмаа хөгшин хушны уйлж ёолж байгааг сонсох гэсэн шиг нүдээ аньж хэсэг чагнаархан, 
    -- Хачин юмаа. Түрүүн чиний нуугдаад байхад мод шүдээ хавирах шиг болсон шүү. 
    -- Зөв, зөв. Чи минь ингээд л яваад байвал модтой ярьдаг болно. Оросын зохиолч Куприний «Олеся» гэдэг өгүүллэгт нэг тийм бүсгүй гардаг юм. Хойтон би институтээ төгсөөд ирнэ. Чи минь их сургуулиа төгсөнө, тэгээд хоёулаа Тосонцэнгэлийн юм уу, Дулаан хааны модны үйлдвэрт очиж ажиллана шүү. 
    --Тэгнээ. 
    -- Хоёулаа ойн цоорхойд давирхай үнэртсэн дүнзэн байшин бариад сууна. Тэгээд л завтай цагтаа ой тайгаар хэсээд байна даа. Бал бурам үнэртсэн зуны ойд тэнгэрт од гэрэлтсэн цэлмэгхэн шөнө, дуунд гардаг хоёр ангир шиг... 
    -- Очир минь дээ!.. Очир минь... 
    -- Норжмаа минь орой болохоос урьтаж хоёулаа тээр халзангийн наахнуур ороогоод буцъя. 
    Цээний жалга гэж үргэлж буга байдаг газар бий. Зун цээнийн цэцэг дүүрэн ургаад холоос ногоон ой дунд яв ягаан толбо шиг харагддаг юм. 
    -- Тэгье. Буга согоо дайралдвал мөн сайхнаа! Хоёул, галаа цасаар дарж унтраагаад 
    юмаа хийж цааш хөдөллөө. Энэ ой одоо Норжмаад нэг шавааралдсан мод биш, хачин сонин амьдралаар дүүрэн ертөнц болжээ. Ой модтой ярьж чадах болно гэдэг үнэхээр ид шидтэй бөгөөд хүсүүштэй юм байдаг байж. Үүргэвч үүрч өргөн суран бүсэндээ чинжаал хутга зүүгээд, гараас нь хөтлөн алхалж яваа энэ өндөр хөх залуу байгалийн нууцыг нэвт харах эрдэмтэн, гоо үзэсгэлэн, эрэлхэг зориг хосолсон мэт санагдаад хайр хүрч бахархал төрнө, 
    -- Очироо, тэр Цээнийн жалгад чинь буга согоо байгаасай тиймээ? 
    -- Тиймээ, байх ёстой. 
    -- Өвлийн ойд ийм сайхан байх юм гэж би ер санасангүй, 
    -- Цагаан чандган малгайтаар хамар дээрээ мэнгэтэй хандгайн тугал шиг гэрэлтсэн бор нүдтэй ийм хөөрхөн хүүхэнтэй явахад... Ой минь! Хангай минь! 
    -- Хи хи хи. Хандгайн тугал тийм сайхан нүдтэй байдаг юм уу? 
    - Яг тийм. Тээр жилийн хавар би арваад настай байсансбайх. Аав, ойн түймэрт яваад ирэхдээ хандгайн өнчин тугал авчирсан юм. Галд ээрэгдчихээд байхад нь авсан гэдэг. Би тэжээлээ. Өдөрт хэд услаад, бургасны навч идүүлээд байсан чинь түргэн том болсныг хэлэх үү. Яг чинийх шиг гэрэлтсэн бор нүдтэй их номхон амьтансан. Тэгсэн чинь намар ууландаа зугтаагаад явчихсан шүү. Одоо томоо хандгай болчихсон хангай хөвчийнхөө альхан талд явдаг бол доо. 
    — Цээнийн жалганд зогсож байвал нь чи таних уу? 
    -- Таньж ч магадгүй. Энүүхэн хадыг тойронгуут л Цээнийн жалга. 
    Очир Норжмаа хоёр хадыг тойроод нэгэн бүлэг ширэнгэ дундуур туулан гартал өмнөхөн талд нь ямар нэг юм нүдэж цавчих чимээ гарав. 
    Хаданд тулсан жалганы мөрөгцөг рүү өнгийн харвал гучаад алхмын цаана нэг хүн багавтархан согооны хөлдүү биеийг алхин цавчиж байв. Норжмаа хирдхийн цочсондоо заяатай л дуу алдсангүй. Ангийн хулгайч согооны толгойг тас цавчиж хаяад, нэг хааг нь салгах гэж чухам үсэрч бууж байна. Хажууд нь явган чарга таар шуудай хэвтэнэ, Очир үүргэвчээ авч тавиад сайн ажиглав. Тэр этгээд согоог лав хэд хоногийн өмнө алжээ. Буу зэвсэг ил харагдах гэх юм алга. 
    -- Ямар аймаар амьтан бэ! Эндээс бушуухан холдъё гэж Норжмаа хоолой чичрүүлэн шивнэв. Очир, «Яах вэ? Буцаж хэл хүргэтэл энэ золиг оргүй алга болчихож мэднэ. Энд нь баръя гэхэд улайрсан амьтан сүхээ бариад дайрвал нь ганц муу хутгатай би яах билээ?» гэж эргэлзсэнээ гэнэт «Ойн буг! Муу хар хулгайч! Норжмаагийн минь хамаг сайхан бодол хүслийг баллаж орхилоо» гэж барьж болшгүй занал хорсол оргилон Норжмааг цаашаа бай гэж зангаад урагшаа хэд алхаж, 
    -- Хөөе чи наадах сүхээ орхиод хүрээд ир! гэж зандрахад сайхь эр цочсондоо навтасхийн эргэ харлаа. Тийм олиггүй биш боловч сахал үсэндээ дарагдсан ер бусын царайтай тэр хүн цог шиг гялалзах онигор нүдээ нэг хэсэг гөлрөөд, 
    --Чи надаар яах гээв? гэж агдгасхийв. 
    -- Яах нь чамд хамаагүй. Наадах сүхээ хаяад яв гэсэн газар яв! 
    Хулгайч сүхээ барьсаар Очирын өөдөөс хэд биеэ хураан зогсов. Эсгий гутлын түрийг эргүүлж цоо шинэхэн нэхий хүрэм өмссөн тэр салгалан чичирч байх нь ихэд хорссон буюу айсны тэмдэг ажээ. Очир түүнийг сүрдүүлэх санаатай, 
    -- Самбуу энэ гайхлыг бууныхаа хараанаас бүү салгаарай! гэхэд хулгайч, 
    -- Үхсэний чинь Самбуу, гичийтэйгээ хоёулханаа явж байж гээд бас алхам урагш алхав. Очир нэгэнт ухрах замгүй болсныг мэдээд өөдөөс нь мөн хэд алхаж бүсэн дэх чинжаалаа суга татан далайгаад 
    -- Дахиад нэг алхвал төвөнхөд чинь хутга зооно. Алдахгүй шүү. Наад сүхээ хая! гэж маш зоримог хатуугаар захиран хэлсэнд сайхь эр түдгэлзснээ сүхээ цасанд хаяад 
    -- За гайгүй дээ. Өст хүн өлийн даваан дээр гэдэг үг бий шүү! гээд уул руу алхлав. 
    Очир Норжмаад үүргэвчээ ав гэж дохиод хойноос нь дагав. Цээнийн жалганаас буга согоо олж харна гэж горьдож явсан хөөрхий Норжмаа сүнс зайлтал айж аан гэж дуугарах тэнхэлгүй хацар дээгүүрээ нулимс урсган дагжин чичирч явлаа.

     

     

    БАРУУН САРЬДГИЙН ВАНСЭМБЭРҮҮ

    Хүн байгаль хоёр! Мөнхийн нөхөрлөл, дайсагналд оршсон орчлонгийн хоёр аугаа их хүчин гэвэл зөвхөн энэ билээ. Тэрхүү нөхөрлөл, дайсагнал хүн гэгч амьтан бий болсон цагаас өнөө хүртэл үргэлжилсээр байна. Хүн байгалийн эрхшээлд байсан эрт балар цагаас байгаль гэгч хязгааргүй сүр хүчин, түмэн ээдрээт үзэгдлийг танин мэдэх урт удаан үйл явцад хүний ухаан, хатуужил нэмэгдсээр эцэстээ эрх дарх суусан хэрэг билээ. Байгалийг танин мэдэж өгөөмөр их хишгийг нь булаан авсаар мөнөөхөн нөхөрлөлийг огоорч дайсагналыг улам гүнзгийрүүлэн харин ч өнөө хэн нь илүү хүчирхэг «дайсан» болж буйд эргэлзэх явдалгүй боллоо. Тийнхүү хорьдугаар зууны хүн төрөлхтөн цаашид хэрхэх вэ? гэдэг асуудалд тулгарчээ. Байгаль хүн хоёрын мөнхийн нөхөрлөлийг нэг талын эрх дархаар солих аргагүй бус уу? Булааж авч байснаа бууж өгөх тийм гутамшигт цаг ирэх бус уу? Энэ бүхэн мөнөөхөн бүхнийг чадагч хүний маань ухаан, чадлаас л хамаарах болжээ. ... Байгаль! Хүний үхэж, төрөх хооронд амьсгалуулж, тэжээж тэр ч байтугай ухаан оюуныг нь бүрэлдүүлэн бойжуулсан эх дагина билээ. Тийнхүү энэ орчлон дээрх үлэмжийн баян тансаг, гоё үзэсгэлэн, тайлагдаагүй нууц увидас бүрдсэн байгаль эх дагинаас гайхамшигт яруу 
    найраг, баяр цэнгэл, хүсэл тэмүүлэл цацран байгаа нь бие махбодийн болоод сэтгэлийн эмгэг шархыг ч анагааж чаднам билээ... 
    Наймдугаар сарын эхний наран тунамал өдөр Ганбат Нансалмаа хоёр анхныхаа буудаллах газар хүрч ирэв. Хөвсгөл далайн зүүн урд биеийн энэ бяцхан хагас арал Нансалмаагийн үгээр чухам диваажин л юм гэлээ. Моторт завь хурдаа сааруулсаар эргийн зөөлөн шар элсэнд хошуугаа шааж зогсов. Нансалмаа тахим, шилбэний нь шөрмөс гүрэлзсэн чийрэг урт хөлөөрөө завиныхаа ирмэг дээр гишгэж үсрэн буугаад 
    -- За Гамбаа минь амьдрал эндээс эхэлнэ. Чамд энэ агаар нар, салхинаас илүү эм хаанаас ч олдохгүй. Эр хүн шиг бай! Хамаг хувцсаа тайчиж хаяад ус, нар хоёрт ханатлаа умба. Өөрийгөө эрт балрын зэрлэг хүн гэж бод! хэмээн баясгалантай өгүүлэхэд Ганбат эмгэг хүний янзаар туяагүйхэн инээмсэглэж Нансалмаагийн гарыг түшин бууж далайн усны амьсгаагаар үл мэдэг чийглэгдсэн хар модны шилмүүс цэцэг навчны үнэр анхилам. Салхиар цээж дүүрэн амьсгалж, цог муутайхан хонин бор нүдээ онийлгон орчин тойрныг ажиглаад, 
    -- Үнэхээр сайхан газар байна. Ус хүйтэн байхаа. Юу юугүй усанд орж болох болов уу гэхэд, 
    -- Аль болохгүй юмыг тэр гэхэв. Миний үгнээс нэг ч гарахгүй гэж амласнаа бүү мартаарай! гэж Нансалмаа захирангуй хэлэв. 
    Ганбат хувцсаа тайлахдаа эр хүн шиг бай гэсэнд нь ч юм уу санаа зовсхийн арай л буруу харсангүй. Ийм эрүүл чийрэг бүсгүйн дэргэд нүцгэлж хэлхээ ясаа гаргана гэдэг нэг л тусгүй. Гэвч нэгэнт «зэрлэг хүн» болоооос хойш яая гэхэв. Гэтэл Нансалмаа эмч шиг биеийг нь арай л барьж түншиж үзcэнгүй. 
    -- Өө дажгүй! Гамбаа минь чи ч харин ясан дээрээ махтай юм байна. Тэр жил би үүнээс дор болсон юм. Энэ сайхан агаар, нар, салхинд чи дорхноо сэргэнэ.Салхи үзээд сэргэнэ дээ» гэж дуулдаг шиг. Ганбат Нансалмаагийн хөгжөөнт байдалд эрхгүй автагдан, 
    -- Нансалмаа чи нээрээ ийм болчих гэж! Хорин жилийн өмнө туранхай цагаан хүүхэн байсан. Хорин гурван жил өнгөрчээ.! гээд нойтон элсэн дээгүүр хол хол мөр гаргаж шийдэмгий алхлан ус руу орж. 
    -- Хий-хай! гэж ой цууриаттал хашгираад нэгэнтээ үсрэн шумбаж их голын хөвөөнд төрж өссөн хүн гэсэндээ сурамгай гэгч нь сэлэн одоход, 
    -- Зөв Гамбаа! Харин эхний удаад удаж болохгүй, Одоо болно гэв. 
    Ганбат Нансалмаа хоёр завиа аргамжиж, ачаагаа буулган гэгээвч, саравч шалавч бүх юмтай аяны майхнаа босгов, Ганбат ч зургийнхаа морльбертыг юуны өмнө зоож авлаа. Энэ газар зураач хүний л жаргалын орон ажээ. Нэг талд наран дор солонгорон гялбалзах хөх номин ус, тэртээ баруунаа униартах өвгөн буурал сарьдгууд. Нөгөө талд навч шилмүүсээ дааж ядан намируулсан намжаа их ой, зүйл бүрийн ургамал, цэцэг. Гал түлж цай чанах зуур Нансалмаа жижиг үйсэн торх аваад нэрс түүхээр явахад Ганбат хойноос нь харж бодлогошрон хоцров. Дөч гарч яваа бүсгүй хүн гэхэд итгэмээргүй. Хорин хэдэн жилийн «өмнө анх танилцаж байхад хүзүүний нь судаснууд хөхрөн салаалсан, ядрангуй цагаан хүүхэн байсан. Хацар дээрх бяцхан улаан толбоноос өөр эрүүл өнгө үгүй гэмээр. Тэгвэл одоо биеийн тамирчны янзтай өндөр бор хүүхэн болчихсон явж байх. Бас биологичдын дунд нэртэй эрдэмтэн. Энэ бүхнийг өвчин зовлонгийн өмнө бууж өгөлгүй» эрэлхэг зоригтой, амьдралд үнэхээр дуртай, тэмүүлэх зорилготой явсны нь ач гэхээс өөр аргагүй. Таних мэдэх хүмүүс ч тэгж л ярьдаг. 
    Ганбат хорин гурван жилийн өмнө Ленинградын Репины нэрэмжит уран зургийн дээд сургуулийн дөрөвдүгээр ангиас уушгины өвчнөөр чөлөөлөгдөн нутагтаа буцаж ирээд Торхурахын айргийн эмнэлэгт сувилуулахаар очсон сон. Хорин гуравхан настай байж. Тэгэхэд Нансалмаа улсын их сургуулийн оюутан арван есхөн настай байж. Богд уулын зүүн сугын Торхурах гэгч тунгалаг горхи шаагин, цэцэрлэг ой сэрүүн дэнж хосолсон үзэсгэлэнт аманд айргийн эмнэлэг гэж хэдэн цагаан гэр, хоолны газрын банзан байшин, гэж хоёр муу сүүдрэвч, бүжгийн талбай энэ тэрхэнтэй байсан сан. Нэг эгнээ нь хүүхнүүдийнх, нөгөө эгнээ нь эрэгтэйчүүдийнх. Ганбат Нансалмаа хоёр шил ШИЛЭЭ харсан гэрт орсныхоо маргааш л танилцсан. Зууван хар нүдээ цавчилж, танан шүдээ яралзуулан үргэлж инээмсэглэсэн тэр хөөрхөн цагаан хүүхэн Ганбатын нүдэнд дорхноо торж билээ. Зураач хүний уран нүд гэдэг тэр. Оройн хоолны дараа өвчтөнгүүд ,гадаа айргаа шингээхээр уул өөд явж зугаалдаг журамтай. Тэр уулын оройгоор нар далдран алдаж зүүнээ Баянзүрх ууланд таширлан тусаж байх үеэр яг таардаг байв. Залуучууд Торхурахын амны ойн захаар битүү ургасан улаалзгана цэцгэн дунд жаргал зовлонгоо ярих нь ярьж, наадах нь наадаж, дуулах нь дуулж суудаг сан. 
    Анх танилцсан тэр орой ч яг тийм байсан. Ганбат Нансалмаагийн зургийг харандаагаар таталж өгсөнд хүмүүс хүрээлэн ямар адил болсны нь шагшин, инээдэг нүдийг нь хүртэл яг зурчихаж, энээ тэрээ гэж шуугилдаж байсан сан. Бүтэн гурван сар хамт байж билээ... 
    Нансалмаа үйсэн торхоор дүүрэн нэрс түүгээд шүүсэнд нь ам хамраа будчихсан гүйж ирэв. Хоёул хамжиж байгаад хээрийн анхны цай хоол хийсэнд амттай ч гэж аргагүй. Нэрсээр хийсэн чанамал бүр ч гойд болов. Ганбат ийнхүү хээрийн аянд явж дасаагүй тул тохь алдаж ядрах болбуу хэмээн болгоомжилж байсан нь энэхэн зуур л алга болчих шиг... 
    Байгалиас амьдралын хүч, яруу сайхныг олж чадах нь хүн болгонд заяагддаггүй бизээ, Уул, ус ой мод цэцэг навч цөм байдгаараа л байх авч түүний мөнхийн үл тасалдах дуу нь хүний бодож бүтээгээгүй түмэн зэмсэг хосолсон аугаа найрал хөгжим тоо томшгүй өнгө будаг хувирал хөдөлгөөн үнэхээр барагдашгүй бөгөөд хэмжээлшгүй нарийн билээ. Тэр бүхнийг ямар нэгэн хэмжээгээр нээн мэдрэхүй чадал, авьяас тэр ч байтугай зөн совинтой хүн чухамхүү байгальтай ханьсан нөхөрлөх буюу тэмцэхийн баяр жаргалыг эдлэн явдаг ажээ. Байгаль болоод шим ертөнцийн гайхамшгийг танин мэдэхэд амьдралаа зориулсан хүн л тэрхүү хөг аялгуу, үг хэл, өнгө найрлыг нь мэдэрсээр, бие цогцостоо шингэсээр улам ч гоо сайхан болном бизээ... 
    Ганбат Нансалмаа хоёр эр эм хоёр шиг нэг оромжинд хоноглох болсондоо хэн хэн нь жаахан бишүүрхэж байлаа. Тэгээд түүдгийн дэргэд удтал хүүрнэлдэн суув. 
    -Би сүүлийн арваад жил бараг дэлхийг тойрсонтой тэнцэх урт аян хийсэн. Усыг нь уугаагүй нуур, гол монголд байхгүй гэхэд ч хэтрэхгүй дээ. Сүүлдээ нэг газар зүгээр тогтож сууж чадахаа байчихдаг, тийм нэг ,тэнүүлчний гэх юм уу жуулчны дон тусчихдаг юм байна. Бүсгүй хүн мөртөө хэц дэрлэж, хээр хонож явдаг хачин амьтан гэж зарим хүн хэлдэг. Энэ хорвоо дээр хүн шиг насалж явах найдваргүй болсноо би аль тэр оюутан байхдаа мэдсэн. Тэгээд ямар ч байсан бусдад дарамт бололгүй,чөлөөтэй явж байгаад үхвэл ч хөдөө хээр үхчихье гэж шийдсэн Оюутан байхдаа амьтан судлалын шинжилгээний ангитай хэдэн удаа явсан. Аав ээж минь хүйтэн нойтонд ядарч зүдрээд биеэ улам муутгана гэж их л хориглодог байсан. Тэгсэн чинь би явах тусмаа засарлаа. Амьтны ертөнц гэгч хүний сэтгэлийг тэгж булаах юм гэж санасангүй. Би өвчин эмгэгээ ч мартаж эхэлсэн. Хүүгээ гаргахад минь эмч нар өвчин сэдрэх вий гэж их л айж байсан. Тэгсэн зүв зүгээр...
    Хүү чинь ямар сургуульд билээ? 
    -- Энэ жил их сургуулийн математикийн анги төгсөнө. Чи тэгээд өвчнөөс салж эрүүл болсон хойно ханьтай болохгүй яасан юм бэ? 
    -- Ингэж үргэлж тэнэж явдаг хүүхэнтэй хэн суух вэ! Удам залгах үртэй, тэгээд ийм тэнэмэл амьтан ганцаараа явсан дээр. 
    -Ганцаардахгүй юм уу? 
    -- Энэ сайхан байгаль дунд явахад яаж ганцаардах вэ. Шөнө мэлхийнүүд дуугарахыг чагнаж хэвтэхэд хүртэл аятай байдаг. 
    -- Ямар ч романтик хүн гээд мэлхийгээр ханиа орлуулж чадахгүй шүү дээ. 
    -- Би ганцаардлыг мартаж, дарж сурсан. Хайр сэтгэлгүйгээр хүнтэй суугаад ч яах юмсан билээ? 
    -- Хорин гурван жил өнгөрч дээ. Чи бид хоёр бие биедээ хайртай байлаа. Жинхэнэ дурлал байсан ч юм уу үгүй юу би одоо болтол мэддэггүй. Гэвч би чиний дүрийг олон жил зүрхэндээ хадгалж явсан. Цагийн эрхээр элэгдсэн үү гэхээс биш. 
    -- Бид зүгээр хань түшиг эрж эмгэг зовлонгоо хуваалцаж явсан ч юм билүү. 
    -- Харин ээ. Төрхурахын горхины хөвөөнд уйлж дуулж л суугаад үүр цайлгадаг байсан даа. Нас маань харин ч хайр дурлалаар шатаж жолоо алддаг дээрээ явсан цаг биш үү. Гээд бид уйлж дуулахаас цааш гарч чадаагүй. Ямар нэг юмнаас айж эмээсэн юм шиг. 
    -- Өвчнөөсөө л айсан байх. Би тэгэхэд бусад хүүхнүүдтэй адил биеийн жаргалыг эдлэх эрхгүй болсон юм шиг санаж, хязгааргүй гутардаг сан. Чи ч гэсэн нэг зөөлөн сайхан сэтгэлтэйгээс цаашгүй, чамайг сэтгэлдээ өөр хайр дурлал хадгалж явдаг гэж. би бодоод зовлонгоо хуваалцахаас цааш гаралгүй биеэ барьсан. Хорин гурван жил шүү. 
    Бөөрөн дээр нь «Гуа марал» гэж бичсэн бяцхан цагаан завь далайн хөвөөг барьж хойноосоо цагаан зураа татуулан явна. Ганбат жолооны ард суужээ. Нансалмаа усны жижиг амьтан барьдаг тор тавиад ажиглаж явав. «Ганбаагийн царай нээрээ л дорхноо засрах нь тэр. Над итгэчихээд явна. Хэзээний итгэмтгий зөөлөн сэтгэлтэй хүн. Уран сайхнаар сэтгэгчид цөмөөрөө ийм байдаг юм болуу даа. Эр хүн гэхэд даанчиг зориг муутай. Тэр хориод жилийн өмнө залуудаа бүр ч бүрэг амьтан байсан даа. Ярьдаг л юм нь зураг, уран зохиол. Эдгэршгүй өвчнөөс болж авьяасаа үзүүлж чадалгүй өнгөрөх нь гэж хичнээн гасалдаг байлаа. Одоо хүртэл тэсэж яваа нь их юм. Авьяасаа үзүүлж юм бүтээх хүслэнгээрээ энэ зэрэгтэй яваа ч юм билүү. Зориг хатуужлаараа нэг нь явахад нөгөөдөх нь хүслээрээ явах ч байдаг. Ганбат нэртэй зураач болж юм бүтээж яваа нь жаргал биз. Ганцхан байгалиас л тасарсан хүн юм. Хотын юмуу, үйлдвэрийн тухай зураг зурсаар тэгсэн гэлтэй юу? Одоо хүүхэд шиг юм бүхнийг шинээр нээж явна. 
    Нансалмаа дөч гарсан хүүхэн гэж хэн ч бодмооргүй. . -Нүдийг нь тойрон үрчлээ гарснаас өөр насны тэмдэг даанч алга. Мах шөл нь тэгш. Бүсгүй хүн гэхэд арай л хэт шөрөмслөг юм уу даа. Жил бүр зуны хэдэн сар ингэж тэнэж, ус нуур гаталж, уул хаданд авирсаар яваад ийм болчихож. Энэ Хөвсгөл үнэхээр сайхан юм аа. Тэр баруун сарьдагуудад хэзээ хүрэх юм болоо. Далайг тойрч хүрнэ гэсэн Домогт вансэмбэрүү ургасан газар нь хүрч чадвал сайн сан. Надаас л болно. Энэ чигээрээ бие хөнгөрч тамир ороод байвал нээрээ тэр сарьдагуудын нэгэнд авираад, гарчих ч юу магад. Тэгвэл хэдэн жил ч эрүүл энх явах юм хэн байг гэхэв. Энэ хорвоо чухам ямраар эс эргэдэг билээ. Нансалмааг вансэмбэрүү цэцгийн дунд сарьдгийн ташланд зогсоогоод зурвал. Цаад талд нь цаст оргил. Тэртээ дор далай. Үүлэн завсраар нарны гэрлийн цагаан зурвас. 
    Арай ч сүржин болох юм уу даа. Зүгээр л ингээд усны хорхой шүүх тороо ширтэн яваагаар нь зурвал ч бараг дээр биз. Юу бодож яваа болоо? Хоёр мянган он гэхэд хүмүүс далайн планктоныг хүртэл идшинд хэрэглэх болно, хорь гучин жилийн дараа манай Хөвсгөл мэтийн нуурт загас жараахайг үйлдвэрийн аргаар үржүүлнэ энээ тэрээ гээд нөгөө ярьдаг юмаа л бодож яваа. Хүн үүгээрээ л сайхан юм. Нансалмаагийн сайхан нь зүгээр нэг бие цогцостоо биш ингэж дэлхийн ертөнцийн бүтэх бүтэхгүй юмыг хаман бодож явдагтаа биз. 
    Ганбат Нансалмаа хоёр далайн хүйс дээр гурав хонолоо. Ганбат баруун сарьдгийн зургийг зурах хамгийн аятай цэгийг эндээс олжээ. Тэр нүцгэн хөх уулс болоод далайн өнгө дүр, өглөө, өдөр, үдэш яаж хувиран буйг Ганбат үзээд байгальд ямар санаанд багташгүй өнгө будаг, хувирал хөдөлгөөн оршдогийг гайхавч баршгүй. Урьд нь Нансалмаа шиг ингэж хэрэн хэсэж явсан бол байгалиас тэрхүү өнгө хөдөлгөөний увидасыг олж ямар нэг хосгүй бүтээл хийж ч болохсон гэмээр. Байгаль зурагчдыг заримдаа хуулбарлагчид хэмээн дотроо дор үздэг нь одоо харин эргэлзээ төрүүлэв. Тэр баруун сарьдаг, энэ далай бол урьдын боддогоор зүгээр нэг тогтонг биш харин цаг үргэлж ямар нэгэн дүрд хувилж байдаг, ургуулан бодвол хүн шиг ааш араншинтай ч байж болмоор ажээ. Мөнхийн хөдөлгөөнд орших байгалийн жам хууль мөн цаг үргэлжийн зөрчилдөөн, үүсэх мөхөх, зай чөлөө рүү тэмүүлэх цөм уранаар сэтгэгчдээс түүнийг олж харах тус тусын үзэл, чадварыг шаарддаг ажээ... 
    Нар сарьдагуудын орой дээр хэвийж ирэх үес далай бие биедээ ууссан мөнөөх гайхалтай олон өнгөөр мяралзан байв. Ганбат будаг бийрээ орхиод түүний нарийн ширийнийг олох гэж ажиглан суув. Нансалмаа микроскопоор ямар нэг юм шинжилж сууснаа мөн орхиж, 
    -- Гамбаа би Хөвсгөлийн ирээдүй ямар байх бол гэж үргэлж боддог юм. Үйлдвэрийн аргаар загас үржүүлэх тухайд бол цэвэр мэргэжлийн бодол. Харин амьдралын хувьд ч гэх юм уу, Гоо сайхны нь хувьд бол өөр юм. Одоо бол энд манайхан бараг ирэхгүй байна шүү дээ. Ихэнх хүмүүс Хөвсгөл гэж нэг их нуур байдаг гэхээс цаашгүй. Далайн энэ хүй дээр гэхэд л бид хоёроос өөр хүний хөл бараг гишгээгүй. Гэтэл энэ маань ёстой л далайн баялагт арал мөн биз дээ, 
    -- Тиймээ. Би л гэхэд энэ насандаа ямар нэг арал дээр хэд хоног ч гэсэн амьдарна гэж санаагүй явж. Ой, мод, ургамал жимстэй ийм гайхалтай аралхан байх гэж хэн мэдлээ. Шөнө хажуугаар «Сүхбаатар» онгоц гэрэл чийдэнгээ гялалзуулан өнгөрөхөд би чинь хаана байна даа гэмээр болох юм. 
    -- Ганбаа чи Хөвсгөлийн ирээдүй гэдэг зурагч юм уу эсвэл аянчин жуулчинд зориулж хаана нь юу байгуулах төсөл хийгээч, 
    - Тэр болно шүү. Жишээ нь энэ хүй дээр, яг бидний буусан газар шил мод хоёроор үлгэрийн юм шиг байшин лаврин юу эс барьж болох вэ. 
    -- Гамбаа чиний сарьдаг сайхан болж байна. 
    -- Энэ яахав, Зүгээр л нэг уул, далай. Харин тэр вансэмбэрүү ургадаг газар хүрч очвол ертөнцийг огт өөрөөр харж ч юу магад. Хүрч л чадвал. 
    -- Чадна. Заавал хүрнэ. Далай тойрох аялал маань бараг дуусах үе хориод хоногийн дараа чи баруун сарьдаг байтугай цаст уулын оргилд гарч чадахаар болно, 
    -- Нансалмаа минь би дахин төрнө гэж бодохгүй байна. Гэхдээ бие минь үнэхээр хөнгөрч, амьсгалахад чөлөөтэй боллоо. Чинийхээ ачаар хэдэн жил амьд явах настай болвол жаргалын дээд тэр ээ.
    -- Чи суумал бурхан шиг байж. Одоо чамаар хүн хийж авнаа гайгүй. 
    --Эрийг нас, уулыг цас... 
    -- Эмгэг өвчнөөс салвал эр хүний дөчин хэдэн нас билээ. 
    -- Маргааш хөдлөөд хаа хүрэх вэ? 
    -- Өнөө шөнө хөдлөнө. «Сүхбаатар» онгоц өнгөрөх хөдлөнө. Онгоцныхонд захих юм бий. Шөнө далай дээр их сонин байдаг. Зүүн биеийн нэг гол өгсөж тавиад километр яваад сонин газар очно. Ханднуур гэдэг. Тэнд бас хүний хүчийг гэх үү, аль мунхгийг гэх үү үзэх юм бий... 
    Ганбат эхлээд нүдэндээ итгэсэнгүй. Будаг бийрээ аваад толгой өргөтөл Хүйн модны захад холгүйхэн олон салаа эвэртэй буга гарч ирээд нар өөд харан зогсож байв. ЦААна нь бас согоо! 
    - Буга согоо хоёр гараад ирлээ! Хаанаас энд явдаг амьтад гэгч вэ! 
    -- Өвөл мөсөн дээгүүр орж ирээд далай гэсэхээс наана гарч чадсангүй л дээ. Ижлээсээ хоцроогүй нь яамай. 
    - Аль нэг нь ганцаараа хоцорчихвол яах байсан бол? 
    --Яасан ч ганцаараа байхгүй. Далайг самарч гатлаад ижилдээ ижилсэнэ. Амьтны тэмүүлэл гайхмаар хүчтэй шүү.Далайд живж үхсэн ч хамаагүй. 
    Нансалмаа Ганбатыг өрөвдөх буюу шинжих янзаар , гүнээ шүүрс алдав. Ганбатын бийрээ барьсан гар чичирхийлж байлаа. Шөнө завь «Сүхбаатар» онгоц ойртон ирэхэд Ганбат Намсалмаа хоёр угтан очив. Сарны цагаанд моторт завийг харсан хүмүүс гарцгааж онгоцны хашлага түшин «Завь ирж явна. Хаанаас гар ирэв ээ! Хойд зүгээс явж байна» гэх зэргээр шуугих нь тодхон. Харин онгоцны ахмад хэн ирж явааг мэдэх бололтой онгоцныхоо янданг хүнгэнүүлэн баяр хүргэв. «Сүхбаатар» онгоц хойноосоо хоёр чиргүүл чирчихсэн их л сүр бараатай харагдана. Завь онгоцны бөөрөнд бараг наадан ирэхэд ахмад хашлага дээгүүр тонгойн, 
    -- Нансалмаа гуай сайн явж байна уу? Таныг наашаа гарсан гэж аль хэдийн дуулсан. Хүй дээр хэд хонов уу Хэнтэйгээ явж байгаа юм? гээд шалгаах нь сайн талын ёс. 
    -- Би нэг зэрлэг хүнтэй яваа. Зураг зурахдаа л сүрхий авьяастай юм. Зүгээр загас жараахай зурдаг хүн бий. Танай Ханхын зургийг зуруулж өгөмз. Харин шагнал ахиухан өгөөрэй. Долоо хоногийн дараа очно. Баруун сарьдаг хүртэл идэх хүнс бэлдэж байгаарай гэж Нансалмаагийн өгүүлэхэд онгоцныхон баяр хөөр болов. Шөнө ингэж далай дээр тааралдах аянчин ч үзэгдээгүй юмны нэг. Ганбат Нансалмаа хоёр онгоцны ахмадаас шинэ сонин, сэтгүүл авч гэртээ бичиж бэлдсэн захиагаа өгөөд саллаа... 
    Нарийхан боловч элбэг устай голыг өгсөж зүтгүүлсэн үд болж байхад сая Хандгайн нуурт хүрч ирэв. Хандгай нуур гэдэг нь урьд модтой байсан намхан хөх нурууны арын хонхорт, ойн дундах хааш хаашаа хагас километр орчим гүн хар нуур ажээ. Нүдний үзүүрт үргэлжилсэн тэр намхан хөх нуруу нэлдээ хожуулаар бүрхэгджээ. Тэмцэхийн эрхээр энд тэнд ургасан ганц хоёр залуу мод сэрвийлдэхээс өөр юмгүй. Хожуул, хожуул, хожуул... Байгалийн найрал хөгжим энд гунигт аялгуу уянгалуулан байх шиг. Нансалмаа үүний учрыг ярилаа. Хатгалын ноосны үйлдвэр байгуулагдсанаас хойш бараг дөчөөд жил энэ сайхан модыг огтолж «Их моторын» түлшинд хэрэглэжээ. Уур, цахилгаан гаргах өөр түлш ч байсангүй. Жил бүхэн хэдэн мянган шоо дөрвөлжин метр түлээ буюу арав хорин мянган ширхэг ургаа мод огтолдог байжээ. Сая болтол заан шиг том биетэй, эвэр нь тулмайдсан хайнагийн шар хөллөсөн хасаг тэрэгнүүдийн урт цуваа мод чир чирсэн, хожуулын тоо мянга түмэрээ нэмэгд нэмэгдсээр байв. Өөр арга байсангүй. Одоо тэр хуучин их мотор аргагүй үеэ өнгөрөөж орчин цагийн дизель моторт байраа тавьж өгчээ. 
    Хүнд хүчээ хоосортол өгсөн байгалийн нэг багахан жишээ энэ юм. Энэ их ой мод нөхөгдөн ургахад хэдэн жил хэрэгтэй. Гэвч хамгийн гол нь мод зөв огтлох ухаан туршлагатай сан бол иймд хүргэхгүй байж болох сон. Ой мод үхэх төрөх, үгүйрэн хоосрох хосолсон амьд ертөнц гэдгийг хүн тэр болгон ойлгодоггүй нь харамсалтай. Ганц энэ ч биш. Байгалиас юу ашигтай, дөхөмтэйгий нь, цаг үедээ аль хямд төсрийг нь авч л байвал барав гэсэн богинохон бодол эргээд засашгүй гарзанд унагасан жишээ олон бий. Байгалийн хишгийг «булаан» авахдаа хожим нь хүн өөрийнхөө амьдралд амь шиг хэрэгтэй юмсыг булааж үрэн үрэн таран хийчихсэн бүү байгаасай билээ. Нэг мод огтлохдоо хоёр мод ургах нөхцөлийг бодох ухаан, арга байхгүй бол ингэж хөвч хангайн урт хөх нуруунуудад гунигт найрал хөгжим үүрд уянгалан байх цаг ирж юуны магад аа…! 
    Нар шингэхийн өмнө Нансалмаа, Ганбат хоёр Хандгайн нуурын хөвөөнд ирж ажиглах байр эзлэв. Нансалмаа энэ нууранд болдог нэгэн гайхамшигт үзэгдлийн тухай анчдаас сонссон бөгөөд урьд хоёр ч удаа ирээд түүнийг үзэж чадаагүй юм. Харин одоо яагаад ч юм бэ үзнэ гэсэн совин татаад байх шиг. Хамгийн гол нь Ганбат үзвэл өөрт нь болоод байгальд улам итгэн бишрэхийн чинээн бодогдов. Үлгэрийн явдлыг ч үзэж болмоор орой санж. Саяхан орсон аадар бороо зүүн тийш өнгөрөн нөгөө гунигт хөх нуруун дээр долоон өнгийн солонго газраас газарт нумлан Хандгайн нуур ч тэнгэрийн цэлмэг бүрхэг хоёр хэсгийг тольдон, сүүдэрт хар хэсэг дээр нь нарны алтан зурвас, түүнийг хэрээслэн солонгон нум туссан нь ер бус. Ганбат үлгэрийн оронд ирэв үү, байв уу гэж гэнэт санаад Нансалмааг сэм ажтал үргэлж инээмсэглэх аятай нүдэнд нь Хандгайн нуур бүхэлдээ мэлтэлзэн байх шиг. Ганбат түүнээс цочиж өөрийн эрхгүй холдосхийжээ. Алсын алсад тэнгэр хүрхрэн дуугарна. 
    --Ганбаа хараач тэр! 
    Нансалмаагийн заасан зүг харвал нөгөө нарны алтан зурвас солонгын тушаа том бага арваад хандгай гараад ирсэн байв. Газар доороос юм шиг гэв гэнэтхэн шүү. Ганбат хүн болсоор сүрэг хандгай үзсэнгүй. Тэднээс хоёр зуугаадхан алхмын цаадтай түрүүлж гарсан хандгайн аягын чинээн нүд наранд гялбалзан, агуу том хамрын самсаа нь сарталзан ямар нэг үнэр авч байх шиг. Тэгснээ арагш хэд алхаж ус руу тонгойн уух нь уу гэтэл тэгсэнгүй, Толгойгоо тэнгэр өөд өргөж салаалсан хавтгай том эврээрээ хүзүүгээ хэд шилгээгээд гэнэт ухасхийн нуурын хөлгүй усанд палхийтэл шумбан алга болов. Бусад нь энэхэн хормыг хүлээж байсан мэт хойно хойноосоо үсрэн орлоо. Амьтны ертөнц чухам ямар ид шидийг эс үзүүлдэг билээ. Гэвч хотод насаа өнгөрүүлж яваа Ганбат байтугай, хөдөө хээр өнгөрөөж яваа Нансалмаа ч ийм юмыг урьд хожид үзсэнгүй. 
    -- Байгалийн нэг нууцыг... гэж Нансалмаа дуу алдтал шумбасан мөнөөхөн хандгайнууд тус бүр амандаа ямар нэг замаг өвс зуугаад уван цуван гарч ирснээ одоо болов гэсэн янзтай толгойгоо тайвнаар сэжлэн ширэнгэ ой руу орцгоох нь гайхалтай. 
    -- Байгалийн нэг нууцыг нээлээ Гамбаа! Чамд ёстой сайхан сэдэв биш үү? гэж Нансалмаа Ганбатын хөлрөмтгий хүйтэн гарыг барин өгүүлэв. Ганбат, 
    -- Тиймээ, Хандгайн нуур! гээд үнэхээр шинэ нууц нээж жаргал эдэлсэн хүний янзтай царай нь дүүрнээ гэрэлтэн байв. 
    Шөнө манай хоёр жуулчны нойр хүрсэнгүй. Шөнийн шувуу хааяа дуугарч, мэлхий ваагалсан намуухан шөнө. Маш амгалан дэлхий дээр явж байна гэж эрхгүй санагдуулмаар. Үнэндээ ч амгалан дэлхий дээр л урьдын хоёр танил хөвчийн шөнөөр бие биедээ ийнхүү хань болж явнам. Айх ичих юмгүй нь бас нэг жаргал аа, Байгаль яруу найргийг үүсгэдэг юм бол энэ Хандгайн нуур, шөнийн нам гүм байдал мөнөөхөн гунигт найрлыг уянгын найрлаар солим. Их Бетховен Жюльеттад зориулсан гайхамшиг найраглалаа цэнхэр Дунайн эрэгт бичсэн гэдэг. Пушкин уянгын эрхэм шүлгүүдээ Михайловек тосгондоо алтан намраар бичсэн. Тэдгээр сод хүмүүс байгалийг чагнаж ойлгож чаддаг байжээ. 
    -- Ганбаа чи юу бодож хэвтэнэ вэ? гэж Нансалмаа асуув. 
    -- Өнгөрсөн юмыг л... 
    -- Амьдрал шинээр эхлэх ёс ч энэ хорвоод байдаг. Би л тэгсэн юм. Би анх буудалласан газраа амьдрал эндээс эхлэнэ гэж хэлсэн дээ, санаж байна уу? 
    -- Санаж байна. Миний биеийн эрүүл мэндийн тухай л Эхэллээ гэж ойлгосон. 
    -- Харин тийм. Хандгайн нуурын нууцыг ч нээлээ. Далайг бүтэн тойрохын үес чи хөвчийн тураг шиг эрүүл чийрэг болно доо. 
    -- Тэгвэл ч маргааш нуурт шумбаж тэр замгаас идье байз..... 
    «Гуа марал» хэд хоногийн дараа Ханхад хүрч ирэв. Манай хоёр далайн зүүн биеийн бараг бүх булан тохой, гол горхины цутгалан хүртэл хэссээр энэ болоход Ганбат үнэхээр бие тэнхрэн сайжрахын шинжийг олжээ. Хээрийн хоол унд, ойн жимс, ногоо далайн ус, агаар зохисныг хэлэх үү. Тэгэх тусам баяр хөөр нэмэгдсээр. Харахад Нансалмаагийн хэзээний танилууд олон. Далайн хөвөөнөө өмнөөсөө ус, хойноосоо эрвэн сэрвэн модот ухаагаар хашигдсан зурвасхан газар барьсан товхор товхор улаан дүнзэн байшингуудад суугаа усан буудлынханд бараг л домогт хүүхэн гэлтэй. Жилийн жилд ирэх бүрдээ улам ухаантай, улам сайхан болдог гэж түүнийг шагшина. Цаатан далайч өвгөн Эрэгсэл бол бүр төрсөн охин шигээ угтан авч гэр хотлоор бөөн хөл болов. Нансалмаа энэ өвгөний үлгэр шиг амьдралыг яриулна гэж Ганбатад амласан билээ. Өвгөн ярьсан нь: 
    --Би уг нь тагнын урианхай хүн. Дөчин зургаан онд цэргээс халагдаад буцаж ирлээ. Дайны хэдэн жил Номхон далайн флотын харуулын ангид алба хаасан. Бэрх цаг байлаа. Дөчин таван оны намар Японы өөдөөс сая манай анги дайнд оров. Тропед шиддэг харуулын катеруудаа Щекотан арал дээр үсрээд л буулаа. Тэгтэл муу япон ч буугаад өгөв. Гавьяа гэдгий иь байгуулж амжаагүй ч шар медаль зүүчихсэн дөчин зургаан оны өвөл буцаж ирэхэд минь гэр оронд бас цаг хувирчихсан байв. Бэрх юм боллоо. Би залуу ч уур омогтой ч байж. Санаж ирсэн самганыг минь нутгийн нэг танхай хулгайч хүчээр аваад суучихсан байв. Дайснаа дараад ирсэн цэрэг нэг хулгайчаас дор байх уу? Олон юм бодсон ч үгүй. Гэрт нь гүйлгэж очоод буудаж орхив. Эхнэрээ булаалгасны өшөөг авч, булаагдсан эхнэрээ төрхөмд нь буцаагаад тайгад гарчихлаа. Анхандаа яахыг мэдэхгүй гөрөөс буудаж ирээд түүдгийн дэргэд хээр хоноод зүг чиггүй яваад байлаа. Хар багаас өссөн баян тайга гэр минь болов. Элдвийг их бодов. Энэ дэлхий дээр амьдарч, цэрэг дайнд явж өнгөрүүлсэн хорин хэдэн нас ямар ч хэрэггүй өнгөрөх болов уу, яах болов? Яван явсаар Ринчэнлхүмбийн цаатангууд дээр ирлээ. Намайг ах дүү ёсоор урц гэртээ оруулж авлаа л. Би яахав тайгын хүн тайгадаа жаргалтай амьдарч болно. Гэсэн ч нэг юм дутлаа. Цэргийн албаны хэдэн жил минь бөглүү тайгын дунд санагдаад байдаг, санагдаад байдаг. Далай дээгүүр далавчтай юм шиг давхиж хөгжиж явсан минь үлгэр ШИГ санагдана. Ингээд уулнаас буухаар шийдлээ. Би Хатгал Ханхын хооронд Xөвсгөл далайгаар пароход явдгийг мэднэ. Тэгээд дараачийн намар оройхон болж байхад явган явсаар Хатгалд хүрээд ирлээ. Пароход ирчихсэн олон хүн ачаа ачиж байна. Харин хэдэн матрос пароходын сэнснээс ямар нэг юм салгах гээд оролдож ядаж байна. Усан онгоцны дарга өндөр хүн тэг ингэ гэж зааж байлаа. Тэр хүн намайг шинэ амьдралд зүглүүлсэн капитан Чадраавал гуай маань байжээ. Би тэр хүний ачийг энэ насандаа мартахгүй. Одоо миний энэ хөгшин, үр хүүхэд, энэ байгаа юм бүхэн түүний л ач. Би тэр өдөр азаар таарсан. Сэнсэнд ороолдсон юмыг салгаж өгье гэхэд минь нэг их харснаа олон таван үггүй за тэг гэлээ л дээ. Оросоор хэлэхэд минь бүр гайхсан. Би цамцаа тайлж хаяад усанд шумба орж ороолдсон төмөр утсыг хэдэн минутад салгалаа. Хоёр гурван удаа л дээш гарсан. Флотын матрос байхдаа дайны үед тэр байтугай хэцүү юм үзсэн би яахав. Тэгээд би Чадраа капитанд бүх учраа хэлсэн. Ингээд л «Сүхбаатар» онгоцны матрос болчихов. Хоёр жил өнгөрсөн хойно намар Хөх мөсөнд эхнэртэйгээ хоёулаа хадланд гарлаа. Манай энэ хөгшин ид залуухан. Бид хоёр сая айл болоод ёстой жаргаж, би ч урьдын гомдол зовлонг мартчихсан явлаа. Гэсэн маань гай дайрав. Намайг мөрдөж олоод бариад явчихлаа. Эхнэр маань гэдсэндээ хүүхэдтэй амьтан, өвсөн урцныхаа үүдэнд торойгоод хоцорлоо. Намайг морь унуулж хөвчөөр дамжуулан аваад явахад нь би яахав. Олон ч юм бодож амьдрал минь заавал буруугаар эргэх хувь заяатай адгийн амьтан гэж өөрийгөө зүхэж барах биш. Нэг өдөр авч явсан хоёр маань нэг их түргэн голын эрэгт үдлэхээр буулаа . Намайг дотуур өмд, цамцтайгаа яваад ус аваад ир гэж байна. Нэг муу сэнжтэй хар сав бариад шугуй руу орж явснаа тэднийг жаахан шогломоор гэнэт санагдав. Намайг зугтаж магадгүй гэж хувцас тайлуулсанд нь хор хөдлөөд тэр. Битүү шугуйд орж нуугдаад цамцаа норгож хий оруулан хувингийн сэнжнээс уяад хүлээлээ. Удсан ч үгүй нөгөө хоёр хөөе чи бушуул, түргэл хаа байна гэж хашгиралдав. Би хараад байв. Муу нохой зугтав биш үү гэж нэг нь хэлээд, хоёул гол руу гүйлдээд ойртож ирэхэд нь цамц тогоо хоёроо ус руу шидээд орхилоо л. Боргионд дээр дор ороод талийж одов. Мань хоёр түүнийг харчихаад уухайлж байж онь холбон бууддаг юм байна. Нөгөө хийсэн цамц минь шалчийж одох нь тэр.Нөгөө хоёр ярьж зөвлөж байснаа хувцсыг минь бөөрөнхийлж усанд шидчихээд мордоод явчхад нь баярласан гэдэг тоймгүй. Ингээд намар оройхон хяруу унаж байсан цагаар өдөр шөнөгүй гүйсээр яваад гэртээ буцаж ирлээ. Тэгээд л миний амьдрал шинээр эхэлсэн юм. Жаргал ч үзлээ. Насаараа энэ Хөвсгөл далай дээр, далайнхаа хөвөөнд амьдарлаа. Одоо бодоход миний амьдрал үлгэр шиг ч юм уу, зүүд шиг ч юм уу гэмээр. Өглөө босоод энэ баруун сарьдагуудыг ажихдаа бүх юм үнэн болсныг аргагүй санадаг даа.... 
    Ганбат Эрэгсэл өвгөний хөргийг зурах гэж хэд хоног саатлаа. Урьд олон хүний хөрөг зурсан боловч ингэж үнэнхүү олон зүйл бодолд автагдаагүй юм шиг байв. Тэрхүү «Өвгөн далайчийн» дүр байдал, сэтгэхүйд чухамхүү хүн байгаль хоёрын мөнхийн холбоо, сүр хүчний болоод хааны хослолыг энгийн мөртөө гүн гүнзгий үзүүлэхээс эрхэм юмгүй тэгээд ч ийм нэгэн хөрөг бүтээх урьдын хүсэл нь сая биелэгдэх ёстой гэж бодогджээ. Өчнөөн жил Хөвсгөлийн аугаа их мандал, тэртээ сүүхийлдэх баруун сарьдагуудыг ширтэж яваа хүний нүд адаглаад ямар байх ёстой вэ. Залуудаа үзэж өнгөрүүлсэн үлгэр шиг амьдралын тухай дурдатгал ер энэ хүнд шингэсэн эрэлхэг зориг, эгэл байдал, гуниг баярыг яасхийж үзүүлэх вэ? 
    Мөн л нэгэн тунгалаг өглөө Ганбат Нансалмаа хоёр Ханхаас далай тойрох аяндаа хөдлөв. Ганбатыг одоо эмгэг өвчтэй гэж хэн ч хэлэхээргүй нар салхинд хөрсжсөн эрүүл царайтай дунд насны эр харагдана. Өөрөө ч гэсэн өвчнөө нэгэнт мартагнасаар мөнөөхөн хүслэнт Баруун сарьдагтаа авиран гарахад бэлхэн. Нарны туяа ёроол хүртэл нэвтрэн дахин ойж гялалзан буй охьюу цэнхэр усыг «Гуа марал» хурц өвчүүгээрээ цахруулан зүсэх нь цовоо бөгөөд урамтай. Нансалмаа Ханхын усан буудлынхны бэлэглэсэн шинэхэн улаан алимнаас нэгийг авч цагаан шүдээрээ хазаад тэртээ баруун өмнө тийш зааж, 
    -- Тээр нүцгэн хөх уулыг харж байна уу? Уул уулын дээр харагдаж байна. Тэнд л хүрнэ дээ гэхэд Ганбат мөн нэг улаан алаг алим авч шүүсийг нь завьжаараа савируулан 
    --Тэгнээ! Тэнд л хүрнэ гээд инээж, Нансалмаагийн хүзүүгээр тэврэн 
    - Чинийхээ хүрсэн газар би заавал хүрнэ гэж нэмэн өгүүлэв. Баруун сарьдаг! Сарьдгийг уулын оройгоос Хөвсгөлийг харна гэдэг чухамхүү энэ насанд ховорхон тохиолдох учрал үнэхээр мөн юмсанжээ. 
    ... Ганбат Нансалмаа хоёр далайн баруун хөвөөгөөр тойрон долоон уулын буланд ус нь хүртэл хүрэв. Дөрвөн талаасаа байц хад ширэнгэ ой, уулсаа хүрээлэгдсэн далайн уужим энэ буланд ус нь хүртэл тэнгэр ширтэх газрын гүн хар нүд гэмээр. Долоон уулын булангийн усанд өнгө будаг ялгаран тодоос тод тусаж. Усанд туссан ногоон ой дээгүүр дун цагаан хун шувуу цааш нааш сүлжэлдэн хөвөх нь гайхамшигтай. Ганбат энэ бүхнийг зураачийн нүдээр харж илбэдүүлсэн юм шиг алмайран явлаа. Бяцхан давхраатай сониуч мөртөө баясгалангүй янзын дөлгөөн харцтай хонин бор нүдэнд нь үе үехэн гэрэл асах мэт. Нансалмаа ч түүний сэтгэл хичнээн догдолж буйг ажиглан үг дуугүй мишилзэн явлаа. Манай хоёр долоон уулын буланд «Гуа марал»-аа уян уулын аялалд гарсныхаа маргааш бага үдэд мөнөөх баруун сарьдгийн магнайд хүрч ирлээ. Ой мод улам сийрэг тачир бол болсоор энэхүү магнайд нам дор газартай огт төсгүй өвс ургамалтай ажээ. Эндээс далай болон түүний эргэн тойрны бүх юм ер бүсын үзэгдэв. Далай хойд хагас энгээрээ хөх ногоон өнгөөр цэлэлзэн долгио нь хааяа энд тэнд нарны гэрэл ойлгон оч мэт гялс гялс хийнэ. Хүй арал хөх усны дунд нов ногоон шигтгээ ад үзэгдэх бөгөөд өөлж зассан юм шиг дугуй хэлбэртэй ажээ. Далайн зүүн биеийн намжаа их ой, алсын уул нуруу өндөр намаараа үелэн шингэн цэнхэр униар татжээ. Дэлхий ертөнц маш тавилуун чөлөөтэй, хүний сэтгэл уужруулам чухам ийнхүү сарьдаг уулын хяраас л хараад бахархмаар дуулим хорвоо гэдэг энэ биз ээ. Энэ бүхнийг хараад хүн өөрийн өчүүхнийг бус харин ч байгаль дэлхий эзэгнэн яваадаа бахархан сэтгэл төрнөм билээ. Ганбат Нансалмаа хоёр хөвд шиг зузаан хаг ургасан үхэр чулуун дээр сууж тэр бүхнийг удтал ажиглав. 
    -- Нансалмаа минь уран бүтээлчийн жаргал гэж байдаг юм бол түүнийг би чинийхээ ачаар ханатлаа эдэллээ. 
    Далайн хүй дээр байхдаа нэг зургийн сэдэв олсон юм. Сарьдаг уулын оройгоос энэ Хөвсгөл далай ер нь эх нутгаа ширтэн зогсож байгаа бүсгүй байх юм. Бидний харж байгаа шиг байгалийн энэ аугаа хөргийг ам дөрвөлж талбай дээр багтааж болдогсон бол би гайхамшигт бүтээл хиймээр байна. Зураач хүнд насны бүтээл гэж байдаг би тэр сэдвээ оллоо. Чинийхээ ачийг санаж, чамдаа зориулж... гээд Ганбатын хоолой зангирав. Нансалмаа мөрийг нь толгойгоороо түшээд: 
    -- Би чамайг авьяастай зураач, сэтгэлээрээ яруу найрагч гэж мэддэг болохоороо л дагуулж гарсан юм. Өвчнөө амархан мартаж засарна гэдэгт итгэсэн. Чи минь нээрээ өөр хүн болчихлоо шүү дээ. Сарьдаг уулын хярд гарчихаад насныхаа бүтээлийн сэдэв олно гэдэг зураач хүнд ямар байхыг би төсөөлж байна, Амьдрал, байгаль хүн цөм сайхан шүү Ганбат минь. Цай чанаж уугаад вансэмбэрүүгээ эрхээр явъя... Нар үд хэвийхийн үеэр Нансалмаа ан харсан гөрөөч мэт зогтусан 
    -Тэр байна. Вансэмбэрүү! гэж дуу алдав.Эрэн эрсээр эцэж ядраад бараг л цөхрөхийн даваан дээр аз таарлаа. 
    Вансэмбэрүү! Домогт энэ цэцгийг ургуулах гэж байгалиас зориуд зассан юм шиг тал сарын хэлбэрт тэгшхэн цэцэг байна. Доод талдаа алгын чинээн дээшээ улам бага бага болсон шар ногоон навчис хэлхээстэй өндөр бүдүүн иштэй цагаан шархан бялзуухай суух мэт дэлбээнүүд салбарласан тэрхүү ер бусын цэцэг зай зайгаа аван энд тэнд ургажээ, 
    - Эд чинь амьтай, биднийг харж байна бишүү гэж Ганбатыг шивнэхэд Нансалмаа гараас нь хөтлөн, 
    -Тиймээ, амьтай юм очиж сайн үзье, Насны чинь бүтээлд хэрэг болно шүү хайрт минь! гэлээ. 
    Тэртээ дор Хөвсгөл далай гүн хөх өнгөөр туналзан мэлтэлзэж, сарьдаг уулсын дээгүүр тэнгэр хязгааргүй цэлийн байлаа.

    1977

     

     

    ЭЗЭН

    Намрын хүйтэн өглөө. Намар орой болж ой мод нүцгэрсэн атлаа бас өвөл болоогүй үе. Ийм үеийн хар хүйтэн, уйтай бор шаргал өнгө нэг л таагүй, бушуухан цас ороосой доо гэмээр болно. Нэгдлийн дарга Лүмбэн контороосоо гарахдаа тэгж бодож явлаа. Олон жил ижилдэн дасал болсон байдал эргэн тойрны хүрээлэх боловч ямар ч энгийн уйтгартай өдөр заавал нэг шинэ юм гараад ирсэн байна. Лүмбэн тэр шинэ юм юу байгааг олж харж байж санаа нь амардаг ажээ. Ажлын тасалгаанд суух нь дургүй. Нэг газар суугаад байхаар шинэ юм олж үзэхгүй нь лав. Тэгээд өглөө болгон тасалгаандаа орж ирж элдэв цохолт зэргийг бушуухан хийж, бичиг дансны хүмүүст товчхон үүрэг өгөөд л гараад явчихна. Энэ бол ажлын барил нь. Сууж байж чаддаггүй ямар янзын дарга вэ гэж муулах хүн хааяа байх боловч тоохгүй. Ер нь нэг л мэдэхэд нэгдлийн агуулах юм уу машины гарааш, түлээний хашаа аль нэг газар ирчихсэн байна. Юмыг газар дээр нь үзэж зааварлахаас сайн юмгүй гэж аргагүй ойлгосон хүн. 
    Энэ өглөө шинэ юм юу байна гэж эзний хурц нүдээ хэсэг ажиглав. Намар эрт шохойдож будсан цагаан байшин журамтай эгнүүлж барьсан гэрүүдээс утаа гарч байна. Намрын энэ хүйтэн өдөр утаа гарч байх сайхан. Хэдэн айл үүднийхээ пинг тавиагүй харагдав. Орж хэлэх юм шүү гэж Лүмбэн бодов. Нэгдлийн төвийн жижиг цэцэрлэг навч нахиагаа гөвж дууссан боловч хэдэн ятаг шаазгай нисэн суун шуугиж байна. Амжсангүй дээ, хэдэн нарс гацуур суулгах байсан юм. Тэгвэл ногоон мод өвөл сайхан харагдахгүй юу гэж Лүмбэн бодов. Ятаг шаазгай ч гэсэн аятайхан харагдаж байлаа. Нэгдлийн арын их модтой ууланд бол ганц нэгхэн мод шар улаан навчтай хэвээрээ харагдах ажээ. Бусад модны навч унасан байх атал яагаад хэдхэн модны навч унаагүй байна вэ гэж бодов. Хаширцуулаас асууж мэдэх хэрэгтэй. Хаширцуул заавал нэг юм хэлнэ. Тэд байгальд насаараа ойр дөт байсан болоод их л нарийн юм ажигласан байдаг. Нэг шинэ зүйл олж үзлээ. Бага сургуулийн байшингийн үүдэнд том улаан таван хошуутай ногоон бүрээстэй эсгий хаджээ. Их л муухай өргөн савх модоор даруулжээ. «Энэ захирал Бадамханд их нүдний ургүй нөхөр шүү» гэж бодов. Тэр улмаас бага хүүгийн тухай сэтгэл зовж эхэллээ. Өчигдөр захиралтай уулзаад үүдээ дулаалах болж дээ гэхэд нь «Өнөө л дулаалчихна. Харин танай хүү нэгдүгээр улирлаар муу гарчихаар болоод байна. Хичээлийг нь давтуулаач» гэсэн. За гэхээс өөр яах билээ. Ер нь Лүмбэн бол хоёрхон хүүгээс болж их юм дуулж яваа хүн. Том хүү нь бас л сурч чадалгүй долдугаар ангиас гараад муу хэрэгт холбогдож шоронд орчихсон. Хэдэн жил болж байна. Бага хүүгээ арай ч дээр болох бол уу гэсэн чинь тэгсэнгүй. Хар толгойдоо л гомдож явахаас өөр яах билээ. Ухаан муутай хүүхэд төрүүлээд хүмүүжүүлж чадаагүйн хохь. Хүү хүүхэд эцгээ дууриадаг юм даа гээд өөрийгөө хянаж үзэхэд хүний дор тийм ч их орчихооргүй байсан шиг. Эхнэрийг юу гэх вэ. Нутагтаа нэртэй л хүүхний нэг л байсан. Нэг их ухаантай хүн биш боловч тэнэг биш юм шиг байдаг. Хүүхдийнхээ мууг ханилсан ганц нөхөртөө тулгалтай биш. Гэсэн ч бухимдаад дэмий юм чалчих удаа бий. Өчигдөр ч гэсэн хүүг муу сурлаа гэнэ. Чи хичээлийг нь давтуулаач гэж эхнэртээ хэлсэнд цаадах нь «Би цэцэрлэгийн нялх нойтон юмтай зууралдсаар өөрийнхөө хүүхдийг ч санах зав алга. Ажлаас минь гаргаад аль. Амьдралаа бодоод л би ажил хийж байна.» гэхээр нь «Бид ямар хоол хувцсаар гачигдаад байгаа биш ажлаас гараад хүүгээ бод л доо» гэсэн. «Гачигдаагүй нь яах вэ. Арван хэдэн жил нэгдлийн дарга хийгээд гэр орныхоо байж байгааг хар. Чи өөрийгөө олдошгүй амьтан гэж арай бодоогүй биз дээ. Нэг л өдөр халагдана. Ядахдаа хэдэн төгрөг хадгалахыг бодъё » гэж эхнэр нь үглэж гарсан. Иймэрхүү маргаан гарахад эхнэрийн зөв ч юм шиг болоод Лүмбэн мухардчихна. Ер нь гэр бүлийн амьдралыг зохионо гэдэг бүхэл бүтэн нэгдэл удирдахаас хэцүү юм шиг. Нэгдэл бүх юмтай болсон байхад гар хоосон шахуу. ГЭВЧ хөрөнгө хогшил цуглуулна, хожим хойно яах бол гэж амиа бодно гэдэг бол Лүмбэнгийн зан огт биш. Яахав түмний дунд яваа хойно болохдоо л нэг болно гэдэг уужуу амгалан хүн билээ. Гаднах байдал ч тийм. Гохийсон туранхай биетэй урт чацтай, гонзгойвтор цэвэр бор царайтай. Нүд нь багахан уйтгартай харцтай. Юм ярихдаа сунжруулж их цөөхөн үгээр олон юм хэлчихнэ. Нэг их хөгжиж наадаж явахгүй боловч зүгээр ч үгүй шог хошин юм хэлчихнэ. Ер ярианы нь өнгө хөдөөх хүний байдалтай. Их ухаарлаа ирсэн хүн түүний ярианаас болоод уур нь дарагдчихна. Хувцас бол голцуу хуучивтар юм өмсөнө. Гоёлын хоёр хувцас нь аль хэдий нь нүдлэгджээ. Ямар нэг чухал хурал, баяр энээ тэрээ болоход «Манай дарга дэгжин харыгаа өмсчихөж, өргөн бүстэй саарлаа духдуулчихсан гэх зэргээр ярилцана. Заримдаа ч жаахан муйхардуу зантай, зөрүүд. Тийм зан нь хөдөлчихвөл яаж ч болохгүй. Тийм үедээ сүрхий худлаа инээнэ. Хэ-хэ-хэ гэж ирээд чангаар инээвэл зөрүүд нь хөдөлчихсөн хэрэг. Дээрх үед дээлийн нударга огтлох, нохой устгуулах зэргийн инээдэмтэй ажилд оролцож ч явсан удаатай. Тэр нь буруутаж. дууссан боловч санасандаа бас л хүрсэн юм. Юу гэвэл энэ нэгдлийнхэн хадлан тариалан тэрэг техник хөдөлгөдөг ажилд монгол дээл өмсөхөө байгаад уджээ. Xүмүүс үндэсний хувцас ад үзлээ гэж муулж байсан хэдэн жилийн өмнө нэг залуу дээлийн хормойгоороо хадуурт орооцолдож үхсэнээс хойш мэдсэн юм. 
    Лүмбэн нэгдлийнхээ төвийн гол чөлөөгөөр ийш тийш харж нуруу үүрэн яаралгүй явав. Байшингуудыг тойруулж барьсан том хашаанд хагд өвс халиурч, цааш нааш явахдаа хүмүүсийн гаргасан зөрөг зам зассан юм шиг зурайна. Өнгөрсөн жил зэргэлдээ нэгдлийн дарга ирээд «танайх чинь ламын гэр шиг цэвэрхэн юмаа» гэсэн. Атаархаад л тэгж хэлсэн хэрэг байх. 
    Бараг хоосон газар байгуулсан бүхнээ үзэхэд өөрийнхөө гэрийг санаснаараа засаж янзалсан хүн шиг сэтгэл өег байдаг билээ. Гэвч сүүлийн үед нэг зүйл үргэлж бодогдох болов. «Тун ч яаруу сандруу богинохон настай юм хийж байна даа. Энэ бүхэн чинь зөвхөн бидний биш үр хүүхдийн маань орон гэр юмсан. Ер нь хаа ч гэсэн баахан хөрөнгө шидэж байгаад насгүй, түргэвч юм хийж байна. Энэ чинь үнэндээ үр хүүхэддээ биш амиа бодсон юм болж байна. Бүгдийг мөнх юм хий гэж ярихаа байя. Гэхдээ наад зах нь арав хорин жилийн эдэлгээтэй юм хийдэг байгаа даа» гэж одоо ч бодож явлаа. Цомхон цэвэрхэн юманд дуртай Лүмбэн их мөртлөө бөглөрсөн юмыг үзэхдээ дотор нь бачимдана. Энэ замбараагүй хөглөрсөн юм үрэгдэх нь амархан гэдгийг хүн бүрт ойлгуулах гэж мөн ч их зүдэрсэн билээ. Нэгдлийн цахилгаан станцын моторчин цэвэрч болгох гэж бас нэг инээдэмтэй юм болсон. Солярка гудамжаар цэлийтэл урсгаад тун болж өгөхгүй болохоор нь нэг өдөр станцын байшингийн ханан дээр Лүмбэн өөрөө соляркаар нэг том гахай зурчихаж билээ. Моторчин түүнийг нь үзээд хар эрчээрээ гүйн ирж намайг доромжилж байна. Одоохон халаад аль! гэж хангинажээ. Чингэхэд Лүмбэн нөгөө тайван янзаараа хэ-хэ гэж «дүү минь чи агуулахаас шохой аваад байшингийнхаа ханыг будаж тэр муухай гахайг баллачих. Тэгээд солярка нэлийтэл асгахаа боль» гэжээ.. Моторчин ч хэн гахай зурсныг гадарласан бөгөөд түүнээс хойш соляркийн торхыг хүртэл гялалзтал арчдаг болсон юм. 
    Лүмбэнгийн өөдөөс үржлийн станцын гурван сычев гарч ирлээ. Хавирга нь хэрзийж, сүр сүлд нь унтарсан тэр гурван амьтан дайралдсан бүхнийг сэжилж хаяхаар завдан айсуй. Лүмбэн тэднийг мод барьж хөөе явтал ашгүй морьтой хүн тааралдсанд «Эднийг тууж, үржлийн станцын хашаанд хаагаач» гэв. «Мөн хариуцлагагүй улс шүү. Хэрэгтэй цаг нь өнгөрлөө гэсэн шиг ингэж хаях гэж байх уу! Зун ямар сайхан амьтад гүйлдэж байлаа. Одоо араг яс л гэсэн үг. Гуравхан амьтныг сайхан тэжээж байж бололгүй яах вэ даанч дээ» гэж Лүмбэн их л гутран цааш явлаа. Пингээ тавиагүй гэрүүдийн нэг нь Боль хөгшнийх байв. Хүн гаргаад пингий нь тавиулж өгөх юм байна шүү гэж бодлоо» «Ганц хүү нь гадаадад сургуульд явсан. Мундаг хүү дээ. Боль гуай дал гарч яваа билүү. Дахиад тав зургаан жил амь мэнд явбал хүүгийнхээ өргөмжийг үзэх нь байна шүү дээ. Өнөр өтгөн айл байлаа. Ганц сайхан охин нь хүний эхнэр болсон жилээ үхсэн. Хүү нь хоёр гурван жилийн дараа машины ослоос бас үхчихсэн. Тэгээд ганц бие хөгшин үлдээгүй юу хөөрхий. Тэр их зовлонг яаж даана даа гэмээр байсан. Тэгээд улаан цуравтай айлаас нялзрай амьтан өргөж авахаар нь яаж ч тэрнийгээ өсгөх хүн болохыг нь үзнэ дээ гэмээр байсан. Намар хүүгээ Улаанбаатар дагаж очоод гадаадын сургуульд үдэж мордуулчихаад ирэв шүү дээ. Нэгдэл мөнгө өгөөд хувцаслаад чухам өөрийн хүү шиг явуулсан. Онц сурлагатай сайхан хүү. Насан дээр гарсан хойноо зовж өсгөсөн нь эхийн ачийг хариулах ч хүү. Тэгэхэд манай хоёрын байж байгааг. Ямар азгүй айлд ийм хүүхэд төрдөг байнаа?» Нэг мэдэхнээ гудамжны голд гутлын хоншоороор шороо этрэн зогсжээ. Сургуулийн завсарлагааны хонх дуугарахад хүүхдүүд гүйлдэн гарав. Есөн настай подгор бор хүү нь довжоон дээрээс хол үсрэн хаврын нялх хурга шиг тонгочин наадан харагдана. «Яах вэ муу ч гэсэн эр хүн. Том болоод зам алдчихгүй бол хүний дунд явахдаа л явна. Одоо нялх амьтан яах вэ, анги ахиад ирэхээр сайн сурах ч юм билүү» гэж эцгийн ёсоор хүүгээ өмөөрөн бодлоо. Жаахан гуниг орж ирж байснаа алга боллоо. Гэртээ нохой дагуулсан хэдэн анчин явж харагдана. Суудлаар нь, морь нохойны нь зүсээр тэднийг ялган таньж «Балдангийн бригадын хэд явж байна. Дутуу байгаа хэдэн бугыг гүйцээнэ. Гахайтай ирвэл нь нэгдлийн гуанзанд бугын махыг, гахайн өөхтэй хольж байгаад сайхан хуурга хийлгэж үзнээ байз. Хүний ходоод алчих болуу» ч гэж бодов. Дэлгүүрийн хажуугаар гарч явтал Балжир гэдэг өвгөн адууч гарч ирээд их л ууртай уухилан «Даргаа над үүнийг цохоод аль! Хоршоо дарга баярт хадгалсан юм гээд өгөхгүй байна. Би ч бас баяр хийх гэж байна» гэхэд учир ойлгож ядан өргөдлийг уншвал «Хүү эхнэр авсан та найранд хэрэглэх арван шил архи олгоно уу» гэж мурий сарий бичжээ. Лүмбэн бүр ч хөгжилтэй болж «Өгөлгүй яах вэ. Хүү эхнэр авна гэдэг чинь бөөн баяр биз, чухам гээд «Хэрэгтэй архийг нь олго» гэж цохов. Өвгөн их хэргээ бүтээж адуучны майга хөлөө пар пар чирч шор манарган хоёр гараа бас тохойгоор нь дугуйлдуулан хаяж одоход «Хөөрхий Балжир гуай ч хөлөө даахаа байж явна даа. Эр зоригоороо л яваа хүн. Юу гэж ярьж байлаа, хөгийн юм. Аа тийм, нөгөө азаргын тухай яриа биз дээ. Ямар ч азарга тавьсан одоо хамаагүй болж. Урьд би түмэн шинжээтэй байсан гэж аашлаагүй юу. Тэгээд Моломын буурал азарга бид хоёр адил болжээ. Тэр ямар 
    сайхан адуу байлаа. Одоо сүргийн захад л нойрмоглож явах болж. Аргагүй миний залуу байхад соёолондоо анхны наадам авч байсан юм чинь гэж ирээд үү. Балжир гуайнхаар бол бараг л хүний нас шиг урт настай адуу байх нь. Хөгшин амьтнаар тоглоом хийж дэл сүүлийг нь хяргаадахсан байна билээ. Азарга хөгширөхөөрөө гүүнд гологддог л юм байгаа биз, харин та нар намайг голох болоогүй гээд зөндөө хангинасан шүү. Адууны удам угсаа гэж одоо ч бүр ярихаа байсан. Бие томтой хүчтэй ч юм уу аль хурдан сайхан агт зориуд үржүүлээд наймаа хийвэл ч бөөн алт олно л доо. Ноднин гадаадад гаргах агтнаас хэдэн мянган адуу гологдсон байсан. Балжир гуайн аашилдаг ч ортой доо» гэж бодов. 
    Лүмбэн нэгдлийнхээ дундуур ингэж «ерөнхий эргэлт» хийгээд ойрх голын айлуудад орохоор мордов. Машинаар ойр газар давхихын оронд морь унаад юм бодон галигуулж явах дуртай. Ер морин дээр юм бодох сайхан. Тийн зөөлөн олонцогтой эмээл дээр биеэ сул орхиод бүүвэйлүүлэн хээрийн салхинд явах шиг аятай амралт үгүй. Ингэж галигуулан явахаар нь «манай Лүмбэн дарга ч өвгөн болж явна даа» гэлцэнэ. Давхин шуугиулж явбал нь илүү цог золбоотой харагдахсан биз. Эхлээд орох дуртай айлдаа орлоо. Орох дуртай айл гэж байлгүй яах билээ. Чихээ унжуулсан хөгшин хоточ нохой үхрийн хашааны дулаан бууц дээр хэвтэж байснаа сөөнгө бүдүүн дуугаар хөв хуцаж хэд харайгчаа болсноо залхуу нь хүрсэн байртай болж амаа долоон, дулаан хэвтэр тийшээ гэлдрэв. Лүмбэн одоо нохойд хайртай. Ялангуяа энэ айлын хөгшин халтар яргиж яншихгүй сайн нохойн тоонд орно. Гэрийн эзэн анд явжээ. Жилд үнэг, чоно, шилүүс зэргийг хэдэн арваар нь агнадаг сүрхий анчин. Гэрийн эзэгтэй баярын царайгаар угтав. Лүмбэн энэ айлд их тус болсон билээ. Дахин нийгэмчлэх үеэр нэгдлээс дайжин хот ороод амьдралаа зохиож чадалгүй бараг л жорлон ухдаг дээрээ хүрээд байхад нь нэгдэлдээ буцааж орон гэр, ашигтай сайн мал өгч өөд татсан юм. Тус болсны шан гэж горьдоогүй боловч үнэндээ гэрийн эзэгтэйг л хайрлаж эрх тушаалаа ашигласан юм байжээ. Тэр нууцыг хоёроос өөр хэн ч мэдэхгүй. Бие биеэ зүгээр сайхан харахаас биш сэжиг ч төрүүлэхгүй байж сурсан хоёр. Лүмбэн өнөө ч гэсэн ирэх өдрөө олж иржээ. Тэндээс мордож явахад дотор нь бүүр ч уужирчээ. Голын арал, шугуйгаар явахад намрын шар нарны үеэр 
    юм шиг тааламжтай ажээ. Навч нь унасан улиасан шугуйгаар дүүрэн ятаг шаазгай цагаан алаг далавчаа гялалзуулан шаагина. Эднийг зарим нь манай нэгдлийн төвийн хэдэн модонд очдог юм байна шүү гэж Лүмбэн бодов. Улиасны мөчрөөc хамгийн сүүлийи ганц хоёрхон навч хийсэн унана. «Дуламсүрэн ёстой нэг сайхан монгол хүүхэн шүү. Илүү дутуу зан байхгүй. Чанасан цай, хийсэн хоол нь хүртэл цаанаа нэг л нүнжигтэй. Ярих хэлэх нь ч уянгатай. Хүний сайхныг их хожуу ойлгодог байна шүү ер. Үхэж хэвт, над шиг л бүрэг мулгуу хүний чанар тэр биз. Гээд яах вэ дээ, өтөлсөн болохоос үхсэн биш» гэж сэтгэлээ заслаа. Дуу аялмаар санагдахаар нь «Байз уу, юугаа дуулдаг юм билээ» гэж нэг хэсэг бодоод, 
    Судгийн ногоо хөөрхий сугсраад байнаа хө 
    Сургий нь дуулаад хөөрхий өрөвдөөд байна хө 
    гэж эв хавгүйхэн дуулав. Ер нь тэгээд мэддэг дуу гэвэл бараг л энэ билээ. Их л сэтгэл хөдөлсөн цагтаа дуулна. Шугуй дундуур хэдэн бяруу шүдлэн хагд өвс зулгааж яваа харагдана. «Энэ чинь нөгөө Донровын хэд байна шүү дээ. Шугуйгаар нэг тараачихаад дажгүй хэвтэж байгаа биз. Одооноос арчлахгүй бол энэ хэдийгээ ноднингийнх шиг хагасалж орхих вий. Ер яасан дүүрчихсэн залхуу хүн байдаг байнаа» гэж дотроо зэмлэсээр тэр Донровынд ирэв, Тэднийх голын арал дээр хоёр гэрээрээ байна. Хашаа саравч муу атал гэр гэдэг улаан халзтай өргөө л гэсэн үг. Уяан дээр нь хэдэн морь байна. Хэдэн бүдүүн ноход харайж ирээд мориноос нь арай л хуу татчихсангүй. Нохойн дуунаар гэрээс Донровын эхнэр бултасхийн гараад буцаж оров. «Энэ хэд лав мурийтай даалуу тоглож байгаа. Ороход нэг их гэмгүй царайлсан улс байх вий» гэж бодсоор гэрт ороход нээрээ хэдэн залуу «За явъяа» «За мордъё доо» гэцгээн гарч явав. Гэрээр дүүрэн архины үнэр ханхлах бөгөөд хурган дотортой торгон дээл сугалдаргалж хоймортоо налайсан Донров ч хөлчүү харагдана. Гэрийн дотор цагаан ор, эрээн авдар, гурван талтай толь, хивс, торгон хөшиг цөм бий. Лүмбэн цай оочиж нэг хэсэг дуугүй сууснаа «Донровоо! Чиний хэд чинь урд шугуйгаар л нэг тарчихсан явна» гэхэд Донров тоомсоргүй шилбэлзэн «Явж л байг даа. Ямар чоно нохой байх биш.» гэв. «Чи ер нь ингэхэд нийгмийн мал харах хүсэлтэй хүн үү, үгүй хүн үү?» гэхэд «Буцааж авахгүй юу» гэж шулуухан хэллээ. Лүмбэн хэ-хэ гэж инээгээд, аягатай цайгаа тавьж «За; хө чи тэгвэл энэ хэдийгээ маргааш Сономын бригадад аваачиж өгчихөөд хоёр хоногийн дотор нэгдлийн төвд бууж сургуулийн галч хийнээ» гээд гарч явахдаа Донров маргааш л би малаа харъя! гэж очихыг мэдэж байлаа. Баяр хөөртэй явсан сэтгэл нь дахиад л бухимдчихав. «Золигийг хөөгөөд явуулчихаж болдогсон бол. Даанч хүн байхгүй хэцүү юм. Хэрүүлтэй уруултай ч гэсэн хэдэн бяруу харж байна. Донров мэтийн нэгдлийн хаяанд таргалсан юмнууд үнэ туньтай болж байгааг хэлэх үү» гэж элдвийг бодон буцаж явахад нэгэнт орой болсон байлаа. Маргааш бас л нэг ийм өдөр эхлэв. Тэр өдөр баярлуулах гомдоох ямар боловч заавал шинэ юм авчирна. Эзэн хүн «юу боловч тэр шинэ зүйлийг олж харах ёстой. Тэгвэл амьдрал урагшлана.

     

     

    НАМРЫН СYYЛЧИЙН БОРОО

    Дашням намрын єглєє нарнаар гэрээсээ мордов. Эхнэрийнхээ vvрээр босож чанасан сайхан цайг ханатлаа уугаад 
    -- Ажаа, морь эмээллэчихлээ! гэж гаднаас дунд хvvгийнхээ хэлэхэд хэзээ ч салдаггvй ширэн цvнхээ авч гарахыг завдав. Эхнэр Дэжид нь гал дээрх сvvгээ самрангуут, 
    -- Том хvv хvрээд ирвэл чи байхгvй. Ганц хоёр єдєр саатаж болдоггvй юмсан уу гэж хvлцэнгvй єгvvлэхэд Дашням бэлхvvсээр нь сулхан тэвэрч, хацраа хацарт нь хvргээд 
    -- Дэжээ минь євгєн чинь маргааш л шуугиад ирнэ. Хvv ирвэл сайхан хооллож амрааж байгаарай. Єртєєны моринд бvр няцраад ирэх байлгvй гэв. Дэжид нєхєртєє эрхлэнгvй налаад, 
    -- Тэгье ээ. Яв даа євгєн минь гэв. 
    Нас дєч гарч яваа боловч бие биедээ эрхлэн суудаг хоёр билээ. Дашням дунд зэргийн нуруутай аятайхан тэгш биетэй, цовоо янзын туранхай хєх хvн. Дэжид єндєрхєн чилгэр биетэй, уг нь царайлаг явсны тэмдгийг алдаж яваа дєлгєєн бор авгай. Ээж хvv хоёр, єглєєний наран доогуур холдон одох Дашнямын хойноос харан хоцров. Нэгийгээ явахад vдэж нєгєєгийнхєє ирэхийг хvлээж ийм л цомхон бєгєєд найртай гэр бvлийнхэн сар жилийг єнгєрvvлсээр... 
    Дашням єртєєний замаар орж єглєєний сэрvvнд цогиулах зуур энэ єдєр хаана хэдэн айлаар орж, хэнтэй юу гэж ярих, хэнийг аргадах, хэнд тушаах хэнтэй хэрэлдэхээ хvртэл бодож явлаа. Нэг баг болох жаран хэдэн єрх айлын дунд явж улсын алба залгуулна гэдэг амар ажил биш. Дайн эхлээд гурван жилийн нvvр vзэж байгаа энэ намар ажил амьдрал улам хvнд бэрх болж байлаа. Санаа дагаад ч тэр vv, уг нь ургац гарцаар муугvй баймаар атал уул гал нэг л зэвхий даагаад байх шиг. Дашням гучин есєн онд Халх голын дайны эхээр шархдан цэргийн эмнэлэгт хэдэн сар хэвтсэний дараа нутагтаа буцаж ирээд багийн даргын албанд томилогдсон билээ. Албан татвар, мах ноосны ноогдол, агт морь бэлтгэх, жин хєсєг, єртєє унаа залгуулах аль бvхэнд фронтын галын шугаманд яваа цэрэгтэй ав адилхан. 
    Ємнє нь ухаа тал дэрлэж хязгааргvй мэт зурайх єртєє зам. Зам гудас намрын таанын сєл тасраагvй газрын судаг нугачаанд хонь мал бэлчинэ. Хамгийн алсын айлаас эхлэх гэж шийдсэн хонио ингээд л єєрийн болоод мориныхоо хєлийг сарвайтал цогиулаад л байхаас биш яах вэ. Энэ тал хєндийг хєндлєн гулд хичнээн ч цогиулав даа, хєрстєд тєрсєн хvний vр. Ємнєєс нь хоёр морьтой хvн айсуй. Ямар нэг цэргийн хvн улаач хоёр бололтой. Дашням «Аймгийн цэргийн хэлтсээс яваа тєлєєлєгч биз. Агт нэмж авах уу, аль тvр цэрэг татлага уу» гэж бодон цогиулсаар ойртоход нєгєє цэргийн хvний ємссєн хувцас нэг л ер бусын аж. Генералынх шиг улаан хєх алаг юм харагдана. Дашням энэ чинь юу билээ гэснээ хvv минь байна. Монхоодой минь байна! гэж дотроо дуу алдан мориныхоо амыг татав. Цэргийн даргын сургуулийн хvvхдvvд генералынх шиг сайхан ёслолын хувцастай гэж хvvгийнхээ бичсэнийг гэнэт саналаа. Yнэхээр Монхор буюу єхєєрдєж Монхоодой гэгдэх том хvv нь аавыгаа хэдийн таниад гэрээ санасан хvvхдийн ёсоор гэрэвшингvй инээмсэглэсээр мориноосоо буув. Дашням буун харайж, 
    -Ээж нь зєнгєєрєє мэдсэн юм. Тэгнэ ээ, миний хvv ёстой генерал аа. Yгvй ер, чи чинь ааваасаа єндєр болчихоо юу даа гэсээр духан дээр нь vнсэж, 
    -- Yгvй ерєє, бас болоогvй тавьдаг ємдтэй. Дєрєєний суранд шилбээ тас холгоо биз дээ. Ээж нь хvv єнєєдєр ирнэ. Бvv яв гээд байсан. Тэгнээ гэж баяр хєєр болов. Улаачтай гурвуулаа замын хажууд тухлан суулаа. Хvv нь хэд хоногийн чєлєєгєєр шагнуулж гэртээ харих тухай сургуулиас нь захидал авснаас хойш хичнээн хvлээж байгааг аав нь ярьж, хvv нь тампууны ам ёроол хоёрт энэ тэрхэн юмаа хийгээд сураар шахан боосон богцорхуу юмаа эмээлээсээ авч задлан ихэд vнгэгдсэн хоёр хайрцаг хєх пvvшиг гаргаж тамхилав. Дашням ховорхон бэлэг авсан мэт баярлан, 
    -- Yгvй ерєє, vгvй ерєє л гэнэ. 
    --Баярлахгvй ч яах билээ. Хvvгээ цэргийн дарга гоё гэж санаа шулуудсан нь ёсоор болж байна. Эрдэм номдоо сайн гэж чєлєєгєєр шагнуулаад ирж байдаг. Арван тавхан настай гэлээ ч эр єсєж эсгий сунажээ. Бахархал биш vv! Тэмцэлгvйгээр амьдрал байхгvй гэж шvv гэж итгэдэгтээ, бас дайн дажны цагт эр хvн цэрэгт явсан дээр гэж бодоод хvvгээ балчир гэж халшираагvй юм. Хvv нь ганцхан жилийн дотор тєрх байдлаараа балчир гэхийн аргагvй болчихсон нь цэргийн хатуужил амссаных биз. Дашням хvvтэйгээ харьдаг юм билvv гэж тээнэгэлзсэнээ нэгэнт зорьж гарсных, хоёр гурван айлаар ч, гэсэн ороод буцъя гэж салан одлоо. Тийнхvv єртєє замаас гарч газар товчлон цогиулахдаа хvv улаач хоёрын хойноос эргэн эргэн харж дотроо нэг л гэгээ татаад байлаа, 
    Дашнямынхан аз хийморьтой яваа нь энэ! Ажил хэргээ ч бvтээнэ дээ хєє гэж дотроо урамтайхан туж цогиулсаар vд хэвийсэн хойно Шар аарагт гэдэг хадтай толгодын завсар єртєє Жасрайгийнд ирэв. Жасрай хэзээнээсээ олноос дайжиж ганц гэрээрээ явдаг айл. Зун нь уулын хяр зоогоор намар євєл аараг хадны завсар зэлvvд буйд нутаг шилнэ. Таван азарга хонгор алаг адуутай. Хоёр том хvv нь єртєє ацаглаж, ардаг тарган морь сэлгvvлэн суугаа унтаж, босоо хооллож явдаг. Хоёр намбагар охин нь эрд гаралгvй гэртээ хvvхэд цувуулан гvv саахаас єєр ажилгvй байдаг. Ер хачин айл, Дашням Жасрайгийнд ирье л гэж иржээ. 
    Жаран алд зэлтэй боловч хvн бvv бууг гэсэн шиг морины уяа ч алга. Зунжин намаржин сумын єртєє рvv айргаа зєєж худалдахаас биш нутгийн олон бууж мордож, ууж идэг гэсэн санаа ер байхгvй нь илт. Дашнямыг буугаад морио тушиж байхад Жасрай гэрээсээ гарч ирээд алцайн гараа алдлан байж суниав. Гэдэс нь бvсээ даран унжиж махлаг єргєн нvvр нь улаан хvрэнтэн тос нэвчиж их сvр бараатай. Хэд сайн суниагаад хvзvvгээ шилгээн хvрд хvрд хэхрvvлэв. «Таанын айраг гvзээлээд суниаж байна уу чи. Ганцаараа идсэн гахай таргалдаггvй» гэж Дашням дур гутсаар хvрч ирээд, 
    - Шар айргийг эзлэн тєрсєн, намрын айргийг уунхан жаргасан Жасрай хаан та амар мэнд морилж байна уу? гэхэд Жасрай Дашнямыг маанагдуу янзын бvvдгэр нvдээр зэвvvн харах мєртлєє уруулаа дарвайлган инээж, 
    --Ядуу ардын бор гэрийг олж ирсэн тєрийн их «сайд» та тавтай морилно уу гэж хэдэнтээ мэхийж бас «Бурхан минь!» гэх янзтай наминчлан мєчєєгєє єгсєнгvй. Гэрт ороход Жасрайн, ухаан дутуувтар залуу эхнэр арай л нvцгэн байгаагvй байлтай, тэрлэгээ яаран ємсєж хоймортоо ширдэг дэвсэж єгєв. Баруун хатавчин дахь том хар хєхvvрт таанын айраг шуугиж байна. Хоймрын авдар гvнгэрваа доторх гуулин бурхад хvртэл цєм ис тоосонд дарагджээ. Зvvн талын эрэгнэг тавиур дээр буртагтсан хєнєг, хувин сав хєглєрчээ. Жасрайн эхнэр гэж улаа бутарсан амьтан Дашням даргаас хvvхэд адил бишvvрхэн хулмалзан байж том хултай айраг барив. Дашням нэлээд цангасан тул намрын сэнгэнэсэн айраг нэг амьсгаагаар залгилаад, 
    -- Мєн ч сайхан айраг байна даа. Жасрай чи энэ жил сум, єртєєнд айраг худалдаж хєєрхєн олз олоо биз дээ гэж шууд vг єдєхєд, 
    -- Айрагнаас албан татвар авдаг болоогvй биз даргаа! гэж Жасрай vрчлээт нарийхан магнай руугаа тvрж унжсан тас хар vсээ шудран илбээд толгойгоо сэжлэн єрвєсхийв. Дашням тvvнийг дагах мэт буурал орсон халимагаа илтэл дагзан дээрх гvнзгий сорви хуруунд нь тороотохлоо. «Муу нохой чиний хийсэн ажил. Би долоон голтой тулдаа л амь гарсан. Юу хийчихээд сохор даага ч єгєхгvй гэж бодож суугаа вий чи» гэж Дашням уурсан царай нь єєрийн эрхгvй улсхийв, 
    Хорин есєн онд Жасрайн эцэг Бадам тайжийн таван хvvгээс гэртээ vлдсэн нь Жасрай байжээ. Хамгийн эрх Банди, хамгийн танхай. Яг намар єдийд Бадам тайжийнханы хиадийн жасаанд нуусан эд агуурсыг нь илрvvлэн дансалж аваад vдшийн бvрийгээр харьж явтал Хар эрэг гэдэг хавцалд гурван морьтон гэнэт бvслэн авч тархийг нь хага цохиод арилсан билээ. Аз болж замд явсан аянчид Дашнямыг олж аваагvй бол vхэх байсан, Тэр гурван зандалч чухам хэн байсныг мэдээгvй боловч Жасрайгаас зайлаагvй нь лав. «Тэгэхэд гvйцээх минь яалаа гэж бодож суугаа бий вий» гэж Дашням бодоод, 
    -- За Жасрай минь, Чи миний vгийг дагах эсэхээ єєрєє мэдээрэй. Дайны цаг энээ тэрээ гэж олон юм нуршаад яах вэ. Нялуунаас шулуун нь дээр. Чи гурван хоногийн дараа арван сайн агт аваачиж сумын тєвд малийндуул. Єртєє улаа залгуулдаг энээ тэрээ гэсээр байгаад энэ хvрлээ. Одоо олон таван vггvй...
    -- Тэгвэл єртєєнєєс намайг чєлєєлєєд аль. Хэн чинь унаа залгуулахыг vзье. 
    -- Yгvи ерєє! Чи хэдэн адуутайдаа тvрээ барьж, аван бусдыг хожиж байгаагаас биш vнэхээр улсын алба залгуулъя гэж бодсон юм гэж vv? Гайгvй ч байна даа. Би чамайг мэднээ. Чи энэ улсын ард юм бол захиргаанд орж бай! 
    -- Дашням дарга аа, та тогтож хайрла. Захирагдахгvй гэсэн хvн энд алга. «Далайсан газар чинь далд орж, далласан газар чинь ил гарч...» єдий хvрлээ. Азаргаар адуугий минь туугаад явсан ч таны дур... таны л дур... Тогтож хайрлагтун дарга аа! гэж Жасрай орныхоо ємнє євдєг нугалан хоёр гараар элгээ тэвэрч духаа дэвсгэрт хvртэл тонгойв. 
    -- Энэ чинь яаж байнаа! гээд эхнэр нь хи-хи инээв. Дашням босон харайгаад єшиглєж орхимоор санагдавч 
    -- За чи бvv золигтоод бай! Азаргаар адуу аваачина уу, арван адуу аваачина уу, єєрєє мэдээрэй гээд гарч одов. Мориндоо мордож байхад гэрт эхнэр нєхєр хоёр бvдvvн нарийн дуугаар элэг хатан хєхрєлдєж байлаа. Жаахан яваад эргэж харсан чинь Жасрайн эхнэр хойноос нь ус єргєж байна. «Yгvй ерєє, Хар ус цацаж байна. Дашням газар цємєрч арилаг! Yхэж хvvр болоод хон хэрээ нvдийг нь тоншиг! гэж хараал хийж байгаа вий чи. Долоон голтой доо анжгай чинь» гэж уурсан мориндоо ташуур єглєє. 
    Хvний санаанаас насан туршаа гарахгvй юм гэж бий. Жасрайн тэнэг эхнэр хар ус цацаж хараал хийх ч яамай хэвтэнэ. Жасрайханд тархиа хага цохиулсны дараа жил хамтрал байгуулагдахад дарга болсон сон. Жил илvv тархигvй бужигнацгааж байгаад баахан мал хєрєнгє vрэн таран хийсний эцэст хамтрал тарж Дашням зvvний нугалаатан болсон. Хорин дєрвєн онд хорин хэдхэн насандаа намын гишvvнд элсэж хувьсгалын хэрэгт байдгаараа зvтгэж явсан хvн намаас хєєгдлєє. Тэгэхэд энэ Жасрайн амыг нь асууж билээ. Энэ насанд мартагдах юм биш. Тэр золгvй єдєр хамтралын суурины уяан дээр зориуд юм шиг тааралдаад, 
    -- Идэж залгисан чинь хоолойд чинь тээглэж дээ улаан хувьсгалч минь. Наминчлаад єршєєдєггvй намаасаа туугдаж цагаан болох чинь энэ дээ гэж билээ. Хязгааргvй хорсол гомдолд автагдан хамхуул хийссэн хаврын талд ганцаар уйлж явсан сан. Тvvнийгээ санаад одоо цамц дээгvvрээ мєрєвчилж сугандаа зvvсэн намын батлахыг єєрийн эрхгvй тэмтэрч vзээд «Долоон голтой, улаан , батлахтай эр дээ, анжгай чинь» гэж мориныхоо» хар хурдаар зам таамаг давхилаа. 
    Оройхон багын найз агсан Дэмбэрэлийн бэлэвсэн гэргий Бадамгаравынд ирэв. Бадамгарав єєрийн ээж, хэдэн єнчин хvvхэд, хадам аав ээжтэйгээ хоёр гэртээ сууна. Овоо хэдэн хонь, цєєн тэмээтэй Дашням Дэмбэрэл хоёр Халх голын дайны ємнє цэрэгт хамт мордсон юм. Гэтэл Дэмбэрэл дайны ємнє байшинтийн цэргийн хороонд байж байгаад гэнэт хvндээр євчилж нас барсан билээ. Бадамгарав Дашнямынд ирэх бvрд баярлана. Одоо ч бараг бараагаар нь таньсан бололтой. Гэртээ орон гаран гvйж хvvхдvvдээ цэвэр хувцаслаж єєрєє vс гэзгээ янзалчихаад угтлаа. Хєєрхєн царай, хєнгєн аашаараа нутагтаа цууд гарч баахан харцуулын тархийг эргvvлж явсны дотор Дашням єртєєд єнгєрсєн билээ. Харин талийгаачтайгаа суусны дараа гайгvй тохитой хvvхэн болсон юм. Тийнхvv одоо хайр сэтгэлийнхээ дурсгалыг огооролгvй журамт гэргийн ёсыг сахисаар явна. Хичнээн хугацаатайг хэн мэдэх билээ. 
    Хvvхдvvд Дашням ах ирлээ гэж баярлалдав. Бадамгарав Дашнямыг аль болохоор тухлуулахыг хичээн хонь тєхєєрч аль, энэ жил сургуульд орох хvvд vсэг зааж аль,энээ тэрээ гэв. Дашням тvvнийг єрєвдєж аль болохоор тус хvргэхийг хичээдэг билээ. Бадамгарав ер нь сvрхий хvvхэн. Элдэв ажлаас хойш сууна гэж байхгvй Жасрайтай зvйрлэшгvй ёстой л ухамсартай ард аа. Хєдлєх гишгэх нь цовоо бєгєєд намбатай, ааш зан наалинхай нь хэт илэрхий бусаар гоо сайхнаа vзvvлж сурсан бvсгvй хvний нарийн эрдэм гэлтэй. Дашням ч vvнийг хэзээнээс мэднэ. 
    Хонь тєхєєрvvлж мах чанав. Шимийн архи халааж, хєгшдийг авчран бяцхан найр шиг л юм боллоо. Бадамгарав том vндсэн тагшаар мэлтэлзсэн архи бариад 
    -- Уржигдархан нэрсэн охь. Таны ирэхийг мэдсэн юм шиг гээд жуумалзав. 
    -- Дайны газар юу болж байдаг бол доо. Би фронтод бэлэг болгох гэж хэдэн нэхий элдээд байгаа. 
    -- Улаан арми эзлэгдсэн нутгаа чєлєєлж давшсаар л байгаа гэнэ. Бэлэг бэлддэг чинь их сайн байна. Шар айрагт Жасрайнхаар ороод ирлээ. Хэдэн морь малийндуул гэсэн чинь нарийндаа хатаж сууна. 
    -- Пийдаал зангаа тавиагvй юм чинь дээ. 
    -- Танайх намаржаанд хаа буух вэ? 
    -- Танайхтай ойролцоо буувал ядахдаа юм сонсож байхсан даа. 
    Дарга минь тулах тvших эр хvнгvй vнэндээ хэцvv юм байна шvv. Том хvv арван гуравтай боллоо. Жингийн ногдол гарлаа гэсэн.Томцуулыг дагуулаад жинд явуулна байгаа. 
    -- Танай ногдлыг хассан ч болно доо. 
    -- Хэл ам гарна биз дээ. Найзьнхаа хvvхнийг бодоод энээ тэрээ гэж... 
    -- Танайх ч нас барсан цэргийн ар гэр шvv дээ. Бадамгарав доошоо харж НЭГ хэсэг дуугvй сууснаа, 
    -- Жаахан хажуулж ядаргаагаа гаргахгvй юv. Наадах архинаасаа уу л даа гээд гарч одов. Хєгшид хvvхэд харьж хvvхдvvд хонь малдаа гарав. 
    -- Тэнгэр бvрхэж байна. Бороо орно байхаа гэсээр Бадамгарав яагаад ч юм жаахан балмагдсан янзтай орж ирэв. 
    - Намрын сvvлчийн бороо биз ээ. 
    -- Дашням аа хэвтэж амраач дээ. Хvvхдvvд хонь малаа хашаад аавынд унтана биз гээд Бадамгарав тагшанд архи дvvргэн, 
    -- Би чамайг хэзээ ирэх бол гэж хvлээж суудаг шvv гэж шулуухан хэлэв. Дэжээгийнхээ эрхэлж байсан, замд хvvтэйгээ уулзсан нь Дашнямын сэтгэлд гялсхийн оров. Хэрэг бишдэх нь... Бадамгаравын сайхан алаг нvд хvслэнтэйгээр маналзаад, зузаан цэвэр уруул нь чичирсхийгээд нэг л жигтэйхэн. Дашням тагштай архиа яаран хєнтєрч орхиод бvсээ чангалан малгайгаа ємсєж, 
    -- Бадамгарав аа би явалгvй болохгvй. Єглєє Монхоодонтойгоо замд уулзсан. Хэдэн хоногийн чєлєєгєєр шагнуулаад ирж гэнэ. Явалгvй болохгvй гэхэд Бадамгарав нэг хэсэг доошоо харж сууснаа шvvрс алдаад, 
    -- Яв даа яв. Намайг єрєвдєєд энэ тэр ажил, ногдлоос чєлєєлєх хэрэггvй. Бvсгvй хvнийг vнэхээр єрєвдєнє гэдэг єєр байлгvй. Би чамайг хvйтэн бороонд цохиулчих вий гээд л... 
    Дашням юу ч хэлж чадалгvй бушуухан гарч гэрийн зvг ум хумгvй давхилаа. Yдшийн цагаан гэгээ тасрах vеэр бороо асгарав. Намрын бороо гэхэд ер бусын бороо. Дуу цахилгаан vгvйгээс биш яг зуны аадар шиг ширvvн, тэгсэн мєртєє мєс шиг хvйтэн. Дашнямын хєвєнтэй дээл дорхноо нэвтрэв. Салхи исгэрч, нарийхан усан шилбvvрээр тас гуядахад морь ширвэгдэн хєндсєнє. Анхандаа зvгээр нэг ширвэгдэж байна гэсэн чинь сvvлдээ бvр зогсох тийшээ хандлаа. Дашням хайлгин цагийн мориор єглєєнєєс хойш туж давхиснаа гэнэт саналаа. Жасрайд уурлаж, Бадамгараваас зугтааж ч гэх юм уу хичнээн давхив. Морь яг зогсчихвол яах билээ. Осгож ч мэдэх бороо байна гэж бодож явтал ємнє нь ямар нэг уул хад сvvхийн харагдав. Бараатын балгас мєн. Хадтай уулын энгэрт барьсан эртний хотын vлдэгдэл энэ улаан балгас л аминд орох болов. Балгас гар сунгахад хvрмээр мэт боловч морь нь мод болжээ. Гэнэт орсон бороо гэнэт зогсовч намар цагт ховорхон тохиолдох хvчит хар салхи мориноос хуу татах шахаж байлаа. Дашням голоо хvртэл хєрч дааран, цуцсан морио давирч ташуурдсаар арай чvv балгас хvрлээ. Гол хэрмийн vvд тушаа очтол тэртээ буланд нь гал улалзах шиг болов. «Юу вэ энэ чинь!» гэж сэжиг тєрєн мориноос буун ойртож очвол хэрмийн салхи борооноос нємєртэй булан эзэнтэй болчихжээ. Эхлээд «Над шиг л нэг амьтан...» гээд хартал хэрмийн буланд хэдэн адуу холбоостой наана нь нэг эр гал тvлчихсэн сууж байв. 
    Сайн ажиглавал хэдэн морьд мєнєєх Жасрайн сvргийн адуу яах аргагvй мєн. Хонгор алаг зvсмийн арваад сайхан морь ажээ. Арван морь малийндуул гэж єглєєхєн хэлж байсан нь гэнэт санагдав. «Муу новш адууныхаа дээдийг нутаг алгасан хєєлгєж байна уу, эсвэл хулгайчийн гарт оров уу? Алахаас буцахгvй хvнтэй учрах вий гэж гvйцэд бодож амжилгvй нэг мэдэхнээ мань хvн галын гэрэлд орчихсон зогсож байлаа. Морины хулгайч даврин босож хэрмийн баганын цаанаас буугаа шvvрэн авахад Дашням шулуухан хvрч очоод, 
    -- За чи зvгээр бай! Наана чинь хvн осгож vхэх гэж явахад гэв. Хулгайч гайхаж тvдгэлзэх янзтай 
    -- Хэн ч vгvй осгох гээд... гэв. Дашням дулаацах юм уу гэж бодсоноо бvх юмыг нэгмєсєн шийдэхгvй бол хэрэг бишдэнэ гэж ямар нэг далд зєнгєєр мэдрэн 
    -- За чи хє галтай юм байна. Юундаа ажрах вэ. Анжгай нь хэдэн адсагаа аваад явлаа! гэж ер хэнэггvй єгvvлээд морь руу алхахдаа ар нуруу хvйт оргивч эргэж буцах цаг єнгєрчээ. Тийнхvv мань эр эмээлтэй моринд тайван гэгч мордоод Жасрайн морьдыг хєтлєн галын гэрэлд улалзан сvvмэлзэх хэрмийн хаалга тийш хєдлєв. 
    -- Хєєе чи намайг явгалах гээ юу гэж хойноос нь минь єнєєх эр дуу алдахад 
    -- Яалаа гэж эр хvн байна даа. Энvvхэнд эмээлтэй хазаартай морь бий гээд исгэрэн байж єргvvлэв. 
    Намрын хvйтэн бороонд нэвт цохиулсан бие нь харин ч гэнэт халуу бvлээн оргин дулаацах шиг боллоо.

     

     

    ТӨМӨР ЧУЛУУ ХОЁР

    I

    Төмөр зүүдлэх болих хоёрын хооронд нэг хэсэг хөрвөөж хэвтлээ. Хэт ядрахаараа ийнхүү нойр муудаж зүүдлэх болих хоёрын хооронд шөнийг өнгөрүүлдэг болсоор уджээ. Гэвч ядарч зүдэрснээ хүмүүст мэдэгдэхгүйгээр барахгүй ямар ч бэрхшээл тулгарлаа гэсэн бие ухаанаа хатамжлан давах гэж тэмцсээр хүн харахад наад зах нь залуу сайхан хэвээрээ явна. Хоёрхон жилийн өмнөх тэр гайтай намар хайрт хүн нь энэ их хөвчийн царманаас хальж одсоноос хойш санаа сэтгэл дэн дун явах өдөр бишгүй л тохиолдсон. 
    Гэвч бүсгүй хүн хийж болдоггүй гэсэн энэ хүнд хүчир ажлыг эрэгтэйчүүдээс дутуугүй хийж «Төмөр бол ёстой нэрэндээ таарсан төмөр шиг хүүхэн» гэж хэлүүлж явах л жаргал болж. Одоо мөн тэр ёсоороо уул хөвчийн гүнд, МАЗ-ынхаа кабины суудлын арын дүүжин орон дээр зүүдлэх болих хоёрын хооронд хөрвөөж хэвтэнэ. Өчигдөр Дугар, Баасан, Батсуурь дөрвүүл Могойтын даваа өөд шөнө болтол мацаад гарч чадсангүй. Нойтон цас лавсан орж энхэл донхол, лаг шавар ихтэй модны зам нэвтрэхүйеэ бэрх болсон учир мань хэд МАЗ-уудаа бөөр бөөрөөр нь шахаж тавиад унтахаар хэвтэцгээсэн юм. Унтахын өмнө Төмөрийн тэргэнд дөрвүүл шахцалдан сууж авч явсан юмнаасаа идэцгээн, ямар ч нөхцөлд тух алдах дургүй Батсуурийн гаргасан нэг лонх архийг хувааж зуур талийгаач нөхрийнх нь тухай дурсан ярьснаас болоод Төмөр шөнөжин унтаж чадахгүйгээ мэдсэн юм. Тэр ёсоор боллоо. Нөхрийнхөө тухай дурсах тусам л яаж ч болохгүй бөөн харуусал зүрхийг шимшрүүлэн зовооно. Шахаж тавьсан тэргэнүүдэд хурхиралдагч залуус бас модны нэг бригадынхан бөгөөд хэсгийн ахлагч болох Төмөрийн захиргаанд орсноо хоргүй инээд наадам болгохоос бус харин ч эр улс байж эмэгтэй хүний урьдаас урвалзах муухай гэсэндээ ч юм уу их л дуулгавартайгаар гарын дор явцгаана. Талийгаач нөхөр нь бусдын хойно орохгүй гэж үхэн зүтгэдэг байсныг гэрээслэл болгож өөрийн ч бусдыг ч хайргүй шахаж, явах нь зөв, амьдралын утга учир ерөөс тийм гэж бодно. Амьдрал бол өөрийнх нь хувьд нэг хагас нь харуусал дуртгал, нөгөө хагас нь эцэс төгсгөлгүй ажлын өдрүүд болон дүрслэгдэнэ. Өөрт нь ноогдсон хувь заяа энэ л юм. 
    Цас анир чимээгүй ордог гэсэн чинь тийм биш ажээ. Малгайлан орох цасны том том ширхэг машины хамар, бүхээг дээр сэв сэвхийн буугаад гүйцэд хөрж амжаагүй моторын амьсгалд хайлан гулсаж хагд өвсөн дээр сар сархийн унана. Навч шилмүүсээ гүйцэд гөвөөгүй мод, гишүү мөчир дээр нойтон цас даган дагасаар даагдахаа болиод тийнхүү ачаа нь хэт хүндэрсэн турь муутай мөчир энд тэнд чад пад хийн хуга үсэрч гүн их хөвч тайгыг цочооно. Жаахан юм балгаад бөх гэгч нь унтсан гурван залуу жолооч хурхирч, хэн нэг нь зүүдэндээ дэмий балай юм үглэн гиншигнэхийн хажуугаар ойн гүнээс ямар нэг амьтан гэтэж мяраасаар ирээд машиных нь хаалганы цаана уухилж ч байх шиг. Соляркийн үнэр ханхалсан энэ том хар машинуудад дөхөж ирэх зоригтой араатан амьтан байхгүй нь мэдээж гэвч нөхрөөсөө хойш арай хэтэрхий соргог цочимтгой болсноос тэр биз. Төмөр тийнхүү зүүдлэх болих хоёрын хооронд нэг хэсэг хөрвөөж нойр бүрмөсөн хулжиж ой тайгын шөнийн чимээг чагнаархан бодол болж хэвтлээ. 
    «Энэ гурав буу тавьсан ч сэрэхгүйгээр хурхирч байна даа. Би эдэнтэй учиргүй дассан мөртөө яагаад ч юм эр улс гэж ердөө сонирхохгүй юм. Дандаа л Чулуун! дурсаж ярьдаг болоод тэр биз. Гэтэл эд нар намайг хааяахан оролдох санаатай байдаг. Дугар бол эхнэрээсээ өөр амьтныг харах сөгөөгүй амьтан. Батсуурь насаар Чулуунаас дүү гэхэд арай хэтэрхий хэрсүү, алхам бүрээ хэмжиж тооцсон хүн дээ. Баасан дэмий шалиг зантай. Жаахан ам халамцахаараа л Төмөрөө минь ухаантай мөртөө хөөрхөн хүүхэн гээд хошуу цорвойлгоно шүү. Хөөрхөн хүүхнүүд тэнэг байдаг гэж боддог нь тэр. Чулуун минь эдэнтэй зүйрлэшгүй эр байж дээ. Хайр гэдэг хүнийг өөгүй сайхан юм шиг харагдуулдаг ч биз. Ёстой өөгүй сайхан хүнээ алдсан. Дахиад надтай тийм хүн таарахгүй. Тэгэхээр яах вэ? Насаараа ганцаараа явалтай биш. Хорин хэдхэн насандаа бэлэвсрэхийн зовлонг үзнэ гэж мэдсэн ерөөс хэнд ч царай өгөхгүй байсан. Гэтэл тэр намар Чулуун намайг энэ их уул хөвч рүү авч явах тавилантай байсан юм шиг, хэрвээ амьдралд минь тэр явдал тохиолдохгүй бол бүсгүй хүн болж төрсний учир утга ч байхгүй шиг бодож явжээ. Хувь заяа гэдэг л тэр биз. Гэтэл хувь заяагаар олдсон жаргал минь гуравхан жилийн хугацаатай байж. Хорин хэдхэн насанд минь бэлэвсрэхийн зовлонг амсуулах гэж тэр гуравхан жил надад олдсон. Гуравхан жил шүү даанч. Чулуун минь ховор хүн байж эгээд ганц би биш танил найз нар нь цөм дурсаж харамсаж явна. Ганц би түүнийг алдсан биш, нөхөд нь бас алдсан. Гэхдээ гол зовлонтой, бас гол гэмтэн нь ганцхан би өөрөө. Хэрвээ би түүнийгээ ажилд хэт улайрахаас жаахан ч гэсэн хойш татаж явсан бол аюул осол зайлах байсан биз. Бид хоёр амьдралд хэт шунаг байж. Айлын зэрэгтэй айл болъё, олны дунд нэртэй нүүртэй явъя гээд юу нь буруу байх вэ. Гэсэн ч миний шунаг бас хэтэрсэн. Хэнээс ч дутуугүй өөдтэй өнгөтэй айл болох гэж ёстой бие хайргүй явсан. Хүн хөдөлмөрийнхөө хишиг буянгаар л аж төрдгөөс хойш бид юугаараа ч бусдын дор орохгүй гэдэг үзлээрээ бид хоёр яг нийлсэн. Тэгээд Л хүнээс илүү их цалин мөнгө авах ёстой, уралдаанд заавал түрүүлэх ёстой... Чулууныхаа тэр занг би дэвэргээд л байсан. Энэ миний буруу байж уу? Сурагч оюутан байхдаа үдэшлэгт өмсөх гоёлын хувцасгүйдээ гутарч яваагүй би эд юманд шунасан хэрэг үү? Үгүй шүү дээ. Хэрвээ ерийн нэг шуналт эм байсан БОЛ жирийн нэг жолооч биш дээгүүр хүнийг олоод суучихаж чадах л байсан. Намайг оролддог эрчүүд мундсан биш. Гэтэл бид хоёрын хайр дэндээд амьдралд тийм шунаг хомхой болсон хэрэг үү? Сайн сайхан амьдрах хүслэнгээс өөр юу байлаа. Харин миний ухаан дутсан байж болно. Хайр дутаагүй ухаан дутсан байж болно. Жишээ нь энэ Баасан хөөрхөн мөртөө ухаантай хүүхэн гэж надад наалдаад байдаг нь хүмүүс намайг далдуур муу хэлдгээс гарсан ёж үг ч юм уу, хэн мэдлээ. Тостой жолоочийн биш сайдын авгай шиг явах санаатай гэж хүүхнүүд хэлдэг байсан. Тэхэд нь Чулуун бүр ч шар нь хөдөлж тэгвэл би чамайг бүр хааны хатан шиг гоёод тавьчихна гэдэг сэн. Түүнд нь би баярлахаас өөр яах ёстой байж вэ? Зөвхөн намайг гоёж гоодох их мөнгөний төлөө явж байна гэж хэн маань ч бодоогүй. Заримдаа ядарч зүдэрлээ ч гэсэн хийх ёстой ажлаа хийгээд авах ёстой цалингаа авч байна гэж л боддог байсан. Гэсэн ч миний ухаан бас дутсан. Тэр гайтай өдөр Чулууныг явуулахгүй байж чадах байснаа тэгээгүй. Гурван хоног туж нойргүй явсан хүнийг аюул осолд орчихож мэднэ гэж би даанч зүүдлээгүй. Дахиад хоёрхон рейс хийвэл сарын эцсийн «поохуу» уралдаанд түрүүлж үйлдвэрийн даргын амласан мянган төгрөг авна гэхээс би ч гэсэн адилхан аазгай хөдлөөд байсан. Поохуунд ямар анх удаа явсан биш. Бартаа багатай газар тэргээ надад өгдөг болсонд нь хүүхэд шиг баярладаг болоод тэр өдөр авч явна гэхээр нь баярлаад л явсан. Чулууныхаа өнгөрөхийг нүдээр үзэх үйлтэй болоод тэр биз. Хорин хэдхэн насандаа тэр сайхан хүнээ алдаж бэлэвсрэх би ямар азгүй амьтан байж вэ! Чулуун минь амьд явсан ч болоосой. Тэгвэл би юу гэж энэ их уул хөвчийн хярд ганцаараа дагжиж хэвтэх билээ. Би ганцаардаад л дагжиж чичирч байна. Түүнээс биш гадаа зөөлөн цас орж дулаан байна. Би ганцаараа... 
    -- Чи ганцаараа биш ээ. Төмөрөө минь чи ганцаараа биш шүү дээ! Энэ үгийг хэн нэг хүн шивнэх шиг болов. 
    Тэгэхдээ хаанаас хэн тэгж шивнэх нь мэдэгдэхгүй мөртөө яг чихэн дээр нь юм шиг тодхон сонсогдов. Намрын энэ дулаан цаснаар байтугай өвлийн тасхийм хүйтэнд даарамгүй дулаан хэвтэж байх мөртөө яагаа ч юм чихүүдэс хүрч байснаа энэ хий шивнээг сонсоод хамаг бие нь арзасхийн, дал нуруу, мээмний нь хоорондуур хүйтэн хөлс дааварлах шиг. Тэрэгнийх нь шилний цаана ямар нэг амьтан юм уу, хүн байх шиг санагдав. Чулуун минь үхээгүй одоо болтол уул хадаар төөрч тэнэж яваад ирчихсэн юм биш байгаа даа» гэж солиотой юм бодсон ч түүндээ автагдан айн цочихын эрхээр зүрх нь булгилан, чамархайны нь судас хангинтал лугшив. Тэгтэл ч модны гишүү мөчир цасаа даалгүй хааяа тасхийн хугарч, тэрэгнийх нь радиаторын ус хоржигнохоос өөр аниргүй байсан ой тайга тэр чигээрээ уухилан шивгэнэж, тэрэгний нь шилэнд тулж ирсэн ямар нэг амьтан юм уу хүн санаа алдаж, хэл амаа шилэмдэж долоож гарах нь тэр, 
    -- Чулуун минь би яанаа! 
    Энэ үгийг хэлэхдээ ам нээж хэлсэн аль дотроо хэлсэн яасныгаа мэдсэнгүй. 
    -- Чи одоо жаргаж явнаа. Чи ганцаараа биш. Одоо ч гэсэн гурван сайн хар хүү чамайг сахиад хэвтэж байна. Эд нар чамд сайн. Хүмүүс чамд сайн. Өөр юу хэрэгтэй юм бэ? Намайгаа мартаж чадахгүй ч гзсэн чи баярлаж жаргаж явах ёстой. Бид хоёрын дундаас төрсөн үр, яс махны минь тасархай байна, тийм болохоор чи яаж ганцаардах билээ! Чамайг одоо хэн ч хааж боохгүй. Чи сайхан хэвээрээ. Чи хэзээ ч сайхан хэвээрээ хүмсүүсийн сэтгэлийг булааж явна! Ийнхүү хэн нэгний догдлон шивнэх үгс өөрийнх нь ч юм шиг, бусдынх ч юм шиг. Зүүдэлж байна уу гэтэл сэрүүн байх шиг. Хэрвээ унтаж байсан бол мээмний нь хоорондуур урсах хүйтэн хөлсийг мэдрэхгүй сэн. Чулуун мээмийг минь охин хүүхдийнх шиг гэдэгсэн гэж энэ хооронд бас бодов. Гэтэл шилний цаана үнэхээр ямар нэг хүн байх бөгөөд ийнхүү зүүдлэх болихын хооронд хэвтэхэд нь гэтсээр хүрч ирсэн бололтой. Тэр хүн Чулуун байж таарахгүй нь мэдээж гэвч... 
    -- Чи тэгээд хэн юм бэ? Чи зүгээр миний сэтгэлийг үймүүлэх гэж ирсэн бол зайлаад өгөөч! 
    -- Сэтгэл үймрэхгүй байж чи чадахгүй л дээ. Чулууныг мартаагүй цагт яасан ч чадахгүй! Гэхдээ чи түүнийг мартах хэрэггүй. Насан турш түүнийгээ санаж явахад чамд саад болохгүй. Чамайг ухаантай мөртөө сайхан хүүхэн гэж үнэн хэлж байгаа юм шүү. Чамд атаа санаж муу хэлэх хүн одоо байхгүй. Чамд бас буруу байхгүй. Хумсын чинээхэн ч буруу байхгүй шүү. Хүмүүс чиний хүслийг боож чадалгүй энэ хүнд хар машины жолооч болгосон. Яаманд хүртэл яриа маргаан болж байж тийм шийд гаргасан шүү дээ. Тэгээд чи хамт олныхоо хайр хүндэтгэлийг татаж явна. Чамд хайртай хүн олон. Тэгэхээр чи ганцаардахгүй. Чи одоо залуу сайхан хэвээрээ явна. Чамайг харж шохоорхдог хүмүүс олон байна. Чи нэр цууд гарах гэж мэтгэх хэрэггүй. Хол ойрын олон хүн чамайг таних болсон. Хайрт ханийнхаа дурсгалыг бодож залуу сайхан бүсгүй модны машины жолооч болсныг хүмүүс баатарлаг явдал шиг санадаг. Чи тэгэхээр ганцаараа хүн биш. Ганцхан чи эр нөхөргүй гундаж гандаснаас болоод чичирч дагжиж хэвтэнэ. Эрийн хүслэн болдоггүй гэж ЧИ хэл л дээ... 
    -- Үгүй, үгүй. Чулуунтай минь эгнэх эр хүн дахиад надад тааралдахгүй! Энэ үгийг хэн хэлэв ээ? Би өөрөө өөртөө ингэж хэллээ гэж үү? Үгүй, үгүй, Элдэв долоон юм бодолгүй унтах л юмсан. Шөнийн уртыг яаж барна даа?... 
    -- Төмөрөө би энд байна! гэж хэн нэгэн хүн бас л чихэн дээр нь шивнэх шиг болов. Төмөр тийнхүү зүүдлэх болихын хооронд хагас дутуу унтаж байснаа цочин сэрлээ. Тэрэгнийх нь буруу талын хаалга аяархан онгойж хэн нэг хүн уухилсаар ороод ирлээ. Төмөр хашгирах гээд дуу гарч чадсангүй, хоолойгоо хяхатнуулан гиншив. Орж ирсэн хүн хаалгыг сэм хааж суудал дээгүүр мөлхөх шиг болоод 
    -- Төмөрөө бүү ай! Би байна. Баасан байна! гэв. Төмөр сая учрыг мэдэн, 
    -- Хүнийг ингэж айлгадаг ямар муухай амьтан бэ! гээд уйлчихав. Баасан гарыг нь тэмтэрч тас атгаад 
    -- Төмөрөө би тэсэхгүй нь. Чи намайг өрөвдөж үз. Би унтаж ч чадахаа байлаа гэж Баасан бачимдан шивгэнэв. Төмөр айсандаа улам бүр дагжин чичирч 
    -- Чи холдоод өгөөч! Чи намайг ингэтэл айлгаж яах гээ вэ! гэж туйлгүй гомдон өгүүлэхэд цаадах нь яах учраа олохгүй машины уужим суудал дээр чимээгүй нугдайн суулаа.

     

     

    II

    Чулуун МАЗ-ынхаа кабины хажуугийн толинд Төмөрийн бодол болсон царайг хараад «сайхан ч нүдтэй хүүхэн юм шүү дээ» гэж бодон, шүүрс алдав. Төмөрийн бодол болсон энэ нүднээс л хамаг хэрэг үүдсэн. Тэр намар анх Төмөрийг хүчээр ууланд авч явахдаа мэлтэлзэж тормойсон хар нүдийг нь кабиныхаа хажуугийн энэ толинд хараад «Энэ сайхан нүдийг нь насаараа харж явдаг бол би азтай эр болноо доо» гэж бодсон сон. Насны минь хань гээд бодоход тэр сайхан нүднээс нь уйдах гэх юм уу, энэ чинь ганцхан намайг л харж явах нүд шүү дээ» гэж бардамнах сэтгэл төрж болох байсан гэвч тэгсэнгүй. Төмөрийн тэр ер бусын сайхан нүдэнд ээлжлэх баяр хөөр уйтгар гуниг, бодол санаашрал, эрхлэл янаглалын гэрэл насан туршид үзэв ч ханашгүй мэт ажээ. Тэртээд ч ялангуяа зэрлэг их хөвч тайгын хяр дамжсан модны замаар ингэж хамт явах бүрдээ тэр намрын ой хөвчийг гайхан биширсэн буюу ерөөс ..байгаль ертөнцийн сонин гайхамшгийг анх удаа үзсэн бага хүүхэд шиг гүнээс нь гэрэл тунасан хар нүдээ тормолзуулан бэлчээхийг нь үзээд чухам ийм л нэгэн сайхан нүдтэй бүсгүйг далдуур мөрөөдсөөр өдий хүрснээ өөрөө гэнэт ухаарч, яагаад өдий болтол түүнийг ажиж хараагүйгээ гайхан «Би чинь ямар гэгчийн сохор амьтан бэ> гэж дотроо дуу алдсанаа эргэн санадаг аж. Чулуун үнэхээр ч хүүхнүүдийн тухай бол сохор гэмээр эр байлаа. Шарын голын ой модны аж ахуй байгуулагдахад хол ойроос саналаараа ирсэн жолооч нарын түрүүчийн хэсэгт орсон юм. Тэгээд л модны замд ихэнх цагаа өнгөрүүлэх амьдралын өдрүүд эхэлсэн. Эр хүний хийх ажил тэр байлаа. Сайн ажилбал чамлалтгүй олз олно. Модны үйлдвэрийн жолооч нар мөнгө уудаг гэж цуурхдаг нь үнэн гэвч тийнхүү «мөнгө уухын» төлөө ямархан бэрх зам туулдгийг мэдэх хүн бас ховор. Тэгээд л аж ахуйн дарга нар «төлөвлөгөө шатах» үед их шагнал амлаж цөөн өдрийн уралдаан зарлана. Аливаад хоч нэр өгөх дуртай жолооч нар түүнийг «поохуу зарлах» гээд нэрлэчихсэн юм. Чулуун тэр «поохуу» уралдаанд голдуухан түрүүлнэ. Тэртээ сайн бэлдэж байгаад гурав дөрвөн хоног өдөр шөнөгүй явахад сарын төлөвлөгөөгөө ч хамаагүй давуулж, «поохууг» ч авна. Гэвч Чулуун хүн техник аль алинд нь тун ч халгаатай энэ муу аргыг эсэргүүцэгчдийн нэг болж ажилчдын зөвлөлгөөн дээр шүүмжилснээс болж дарга нартаа тал алдах тийш хандав. Тэгтэл тэр намар Төмөр гэгч хотын гоё хүүхэн хөдөлмөр хамгааллын байцаагчаар ирсэн тухай шуугив. 
    Хотод багтахаа болиод л энэ зэлүүд газар ирсэн биз гэлцэнэ. Гоё хүүхнүүд хотоос холдох дургүй бөгөөд хэрвээ ХОЛДВОЛ ямар нэг базаахгүй шалтгаантай гэгддэг болоод тэр. Гэтэл Төмөр аравдугаар анги төгсөөд дээд сургуульд орж чадалгүй нийслэлийн нэг оёдлын үйлдвэрт ажилчнаар орж, политехникумын эдийн засгийн ангид эчнээгээр суралцаж төгсөөд хөдөө ажиллах санал өгч ирсэн байв. Хэдэн жил нэг тогооноос хоол идсэн охидууд болоод их хөлийн хотоос зугтаах шалтаг гэвэл хориод насанд тохиолдох нь цөөнгүй золгүй дурлал л байсан. 
    Чулуун бол шинэ газар урьдаар төвхнөж авах тухай бодохоос биш эхнэр хүүхдийн тухайд яарах хэрэггүй гэж шийдсэн болохоор тийнхүү «сохор» явсан юм. 
    Нэг удаа «поохуунд» явах гэж байтал үйлдвэрийн дарга дуудаад «Чи уралдаанд дандаа түрүүлж мөнгө уудаг мөртөө түүнийг муу арга, хөдөлмөр хамгаалал зөрчиж хүн техникийг сүйтгэж байна гэх мэтийн өгүүлэл тавьдаг гэнэ. Амаа татвал дээр байх шүү» гэж тун ч зэвүүрхсэн янзтай хэлжээ. Чулуун элдэв хатуу үг дуулж сурсан гэвч ихэд цухалдан хөдөлмөр хамгааллын байцаагч дээр гүйж орсон юм. Солих хувцасгүй юм шиг хуучин хөх торгон дээл, сэвсгэр ягаан алчуураас салдаггүй гэвч тэр дээл алчуур хоёр нь л түүнийг улам сайхан харагдуулдаг нэлээд махлаг биетэй өндөр цагаан хүүхнийг Чулуун нэг их анзаарч байсангүй. 
    -- Байцаагч гуай та надтай ууланд хамт яв! Та нарын зарладаг поохуунд ямар замаар яаж явдгийг үз! Тэгсэн хойноо та нар хүнийг загнаж бай! гэхэд хүүхэн өөдөөс нь тоомжиргүй хяламхийгээд, 
    -- Тантай уул хөвчөөр тэнэж явах зав надад алга даа гэхэд Чулуун, 
    -- Аа тийм үү! гээд шулуухан гар сарвайж, ширээнийх нь араас суга татаад ам нээхийн завгүй хөтлөн гарч кабиндаа чихэж орхисон юм. Тэгээд л уулынхаа замд гарч жаахан тайвширсан хойноо л Төмөрийн сайхан нүдийг олж харсан хэрэг. Төмөрийг модны үйлдвэрийнхэн ганц нүднээс нь болоод сайхан хүүхэн гэж хэлэлцээгүй ч гэсэн үнэндээ сохорсон эр л сэтгэл булаах гол нууц болсон нүдийг нь олж харахгүй сан биз. Тийнхүү намрын шар униар, улаан шаргал навч шилмүүсэндээ хахаж намжаарсан их хөвчийг эмээх гайхах зэрэгцэн харж яваа ер бусын дулаан бөгөөтөл ямархан нэг уйтгар номхролын гэрэл цацруулсан усгал хар нүдэнд нь гэв гэнэт сэтгэл унаад, 
    -- Тэнэг намайг уучлаарай! Би зүгээр л даргад загнуулж шар хөдлөөд дийлэхээрээ чамайг авч гарлаа гэхэд 
    -- Энэ чинь л муу эрийн зан даа гээд Төмөр инээсэн. Энэ явдлаас л бүх юм эхэлжээ. Хөдөлмөр хамгааллын байцаагч тийнхүү хүчинд автан хөвч тайгын гүнээс мод татдаг замын хүнд бэрхийг биеэрээ туулж, нүдээрээ үзээд сэтгэл дорхноо зөөлөрч билээ. Чулууныг зүдэрч явж хэдэн төгрөг олдог хүн юм гэж өрөвдсөндөө тэгсэнгүй. МАЗ гэгч соляркийн гашуун утаа хаялсан тэр тун ч нүсэр хүнд тэргийг уул хөвчийн хяр, ангал хавцлын эрэг ирмэг дамжсан гөрөөсний жим шиг бартаат замаар ямар аймшиггүй бөгөөд чадамгайгаар жолоодохыг нь үзээд бишрэхийн дээдээр биширсэн гэдэг чинь. Ийм л байх ёстой доо гэж бахархах сэтгэлээр харсан чинь олон жолооч нарын дундаас одоо болтол ер ялгарахгүй намхан чийрэг биетэй, төрхгүй янзын дүрлэгэр хар нүдтэй, баахан үсэрхэг хөх царайтай тэр залуу харин ч эрийн дээд эр хүн болчихсон. Тэгээд намрын шаргал ойн гүнд байрласан хээрийн бригадын залуустай шөнөжин дуу хуур үүсгэж наргиад олон таван ч үггүй МАЗ-ынх нь кабинд хамт хонож билээ. Чулуун бригадынханд 
    -- Би чинь ийм нэг сайхан ханьтай болсон шүү дээ хөө гэж наргисан больсон хоёрын хооронд хэлэхэд нь цаадуул бас үнэмших болихын хооронд 
    -- Бидний нүдийг хужирлах гэж лусын дагина дагуулж ирлээ гэсэн чинь бал сараа хийж яваа улс байх нь гэж шуугилдсан. Тэгээд л үнэхээр хөвч уулын царманд намрын салхи туулайн гүйдлээр моддыг сүлжин, арц шилмүүсний үнэр дотор уужруулсан намуухан шөнө янаглалын халуунд автан шивнэлдэж хонохдоо чухам л энэ уул хөвчийн гүнд, ийм нэг янзын тохиолоор амьдралаа холбох хувьтай хоёр байжээ гэж шийдсэн... Төмөр одоо нэгэнт богиноссон өдрийн оготор шар нар Могойтын хяр дээр голлосхийн намжаа их ой хөвч нэг л уйтгартай шарлан дуниартахыг бодол болон харж явлаа. Намрын ой тайга сайхан гэлээ ч ийнхүү хөнгөн уйтгар төрүүлдгийг Төмөр гурвантаа үзэж явна. Тэр намар уулнаас бууж явахад амьдралд нь санаандгүй эргэлт гарсанд сүрлэг сайхан бөгөөтөл улирч одох цаг хугацаа эргэлтгүйг сануулсан ухаа шаргал ой тайга хамаатай юм шиг байж билээ. Тэгснээс болоод ч юм уу яагаад ч юм Чулуунтайгаа хамт энэ их хөвч тайгын гүнийг МАЗ-ын хүржигнэх дуугаар цочоож, ирмэг, хярыг аймшиггүй дамжин, цан хүүрэг бүрхсэн өвлийн цууриа ихэт хүйтэн шөнө ч юм уу өдрийн наранд халсан давирхай жийлэнгийн хурц үнэр толгой мансууруулсан зуны бөглүү бөгчим шөнө, эсвэл ой тайга тэр чигээрээ чих дүлийртэл хүүгэж дээ гэсэн хаврын хавсаргат шөнийн алинд ч мотор нь аажмаар уухилан хөрөх тэрэгнийхээ кабинд тохигүйхэн хоноглох, эсвэл ид зунаар хаа нэгтэй замаас жаахан гарч уулын үглээ горхины хөвөөнд түр амран ойн ёроолын хүлэр хөвднөө суга ургасан цэцэг ногоон дээр наадан хөлбөрөхөөс илүү жаргал үгүй мэт. Энэ бол зөвхөн залуу биеийн гоо сайхан байгалийн гоо сайханд зохицохыг мэдрэхийн жаргал төдийгүй бас байгалийг эзэмдэх хүний хүч тэнхээг мэдрэхийн жаргал байлаа. Зүгээр л нэг солярк үнэртүүлсэн хүнд нүсэр машин, тостой хутгалдсан жолооч хоёр байгалийн гоо үзэсгэлэн болоод сүр хүчинтэй дүйж ер бусын түшигтэй, амьдрал гэгчийг тун энгийн ойлгомжтой болгох увидастай юмсанжээ. 
    Төмөр хажуугийн толинд Чулууны харцтай тулгараад том нүднийх нь цагаан улайж, зовхи нь цэлхэрснийг ажиж 
    -- Өвгөн минь зогсож жаахан амрах юм биш үү? гэхэд Чулуун өөд газар араагаа солиод 
    -- Өдөр богино болж дээ хөө Төмөрөө минь, Орой болтол амжаад хоёр рейс хийчихвэл сайн юмсан. Тэгвэл маргааш аажуухан яваад «поохуугаа» авчихна гэв. 
    -- Поохуунд явж биеэ зовоохоо боливол яасан юм бэ гэхэд 
    -—-- Алба биш л дээ хөө. Чи бид хоёр одоо ямар мөнгөөр гачигдахаар биш. Гэсэн ч бусдын хойно ормооргүй санагдах юм. Уралдаан гэдэг чинь уралдаан шүү дээ хөө гээд инээвхийлэв. Нэлээд ядарсан үедээ уруулынхаа буланг муруйлгаад ингэж муухан инээвхийлдэг аж. 
    -- Тийм нь ч тийм. Гэхдээ уралдаанд түрүүлэх албатай ч биш дээ. 
    -- Уралдаанд түрүүлэхгүй бол Чулуун чинь Чулуун биш шүү дээ хөө гээд энэ удаа тэгш цагаан шүдээ яралзуулан инээв. Төмөр үүнд нь дуртай. Яаж ч ядарч явсан ингэж ганц хоёр үгээр урам орж сэргээд ирдэг нь сайхан. 
    -- Чи минь гурав хоног бараг унтаагүй шүү. Ядахдаа би ийм бартаатай газар машин барьж чадах биш. 
    -- Энэ урдах өндрийг даваад гол уруу бууна. Голд буусан хойно чи жаахан бариарай. Би тэр хооронд дуг хийгээдхэнэ. Тэгээд бид хоёр Чулуу Төмөр хоёр юм чинь дажгүй хөө гэлээ. Чулуун дажгүй л гэвэл дажгүй байдагт нь Төмөр дасчээ. 
    Эхнэртээ халамжтай хүн гэвэл Чулуун л байдаг байх. Төмөр ширээнийхээ араас суга татуулаад МАЗ-ын кабинд чихэгдэж байхдаа тийм халамжтай эрийн гарт орлоо гэж яахин таах билээ. Гэвч одоо бол хариу халамж л дутах вий дээ гэж бодохоос өөр юмгүй. Амьдрал гэдэг далай шиг зах нь харагдахгүй. Гурван жилийн өмнө жирийн нэг жолоочийн эхнэр болоод жаргана гэж зүүдлээ ч үгүй явсан. 
    -- Өвгөөн, энэ сарын ажилчдын зөвлөлгөөний хурал дээр «поохуу» зарладгийг болиулах тухай яриа гаргах уу? 
    -Харин яахав. Намайг түрүүнд яриа дэгдээлээ гэж жолооч нар маань дургүйцсэн шүү дээ хөө. Сарын эхэнд тааваараа ЯВЖ байгаад цөөн хоногт дайрч болгодог юмыг заавал өөрчлөхийн хэрэг юу байна. Гэртээ тэргүй эвдэрдэг машин, хасагддаг л нойр гэцгээсэн. 
    -- Нэг юманд дасчихаар буруу ч гэсэн зөв санагддаг 
    хойно доо. 
    -- Тийм шүү Төмөрөө минь. Хүн яах вэ хөө, тэсдэг юм гэж бодъё. Харин энэ сайхан тэрэгнүүдээ талхиад хаячих юм. Уг нь үйлдвэрийн жигд ажиллагаа гэдэг чинь хүн машин аль алийг нь бодсон зүйл байдаг байх. 
    -- Дарга нар бол шагналт уралдаан гэж нэгэнт байх ёстой юмыг л хийж байна гэдэг. 
    -- Харин тийм ээ.Тэгээд шагналын төлөө өрсөлдөх л болно шүү дээ хөө. 
    -- Тийм л дээ, Гэхдээ бодмоор юм. Жишээ нь чи бригадын дарга хүн нөхөдтэйгөө хэлцэж байгаад жолооч тус бүрийн дунд биш бригадын дунд жигд ажиллагааны уралдаан санаачилж болно шүү дээ. Тэгвэл поохуунд өгдөг шагналыг төлөвлөгөө жигд биелүүлсний шагнал болгоод өгч болохгүй гэж үү? 
    -- Миний эхнэр ийм ухаантай шүү. Гэхдээ энэ чинь бас ухамсрын асуудал. Нэг хоёр хүнд ахиухан ноогдох юмыг тав зургаан хүнд хуваах гэлээ гэж дургүйцэх хүн гарна. 
    -- Тийм нь ч тийм л дээ... 
    Ингээд эхнэр нөхөр хоёр тус тусын бодолд автаж нэг хэсэг дуугүй явлаа. «Сайхан ч нүдтэй хүүхэн юм шүү дээ» гаж эхнэрээ энхрийлэн бодоод суудлаа засаж эгц өндөр хяр өөд МАЗ-аа одойтол хаазлав. Шавар лагалдсан лут хэрзгэр дугуйнууд өндөр хярын хөлдүү газар эхлээд хий эргэн алдсанаа мөнөөхөн гөрөөсний зөрөг мэт муруй тахир замд шигдсэн хад чулуу, үндэс орвонг хэгзэртэл маажаад урагш мацав. Хярд хялмаа орсон учир халтиргаа аюултай. «Модны зам засах тухай мөн ч их яриа болдог доо» гэж Төмөр зэрвэсхэн бодох завсар жолоогоо атгасан Чулууны гар доргио донсолгоонд чичирч байгааг нүднийхээ булангаар хараадхав. Машин ч эцсийн хүчээ шавхах араатан мэт архиран чарлаад хярын ирмэг өөд оцойн зүтгэлээ. Төмөр юунд ч юм «Яанаа!» гэж дотроо дуу алдтал хажуу,талын, үй шаргал ОЙ нүдэн дээр унаад ирэв. Дараагийн агшинд 
    -- Болохоо байлаа! гэж Чулуун хашгираад кабиныхаа үүдийг хөлөөрөө амжиж өшиглөөд Төмөрийг түлхэж унагав. Төмөр ухаан балардсан яаснаа мэдсэнгүй. Хэдэн хурам ч юмуу минут ч юмуу өнгөрсний дараа нүдэнд нь аймшигт зураг харагдав. Том шар МАЗ хажуу бөөрөөрөө газрын уруу гулсан нэг бүдүүн модонд тулж тогтон алдсанаа хуга дараад мөнөөхөн хэрзгэр том дугуйнууд нь дээш харан хөлбөрөв. 
    -- Чулуун! Чулуун минь ээ! 
    Намрын намжаа тайга дуугий нь давтан 
    -- Чу-уу-уу... гэж цууриатах нь Төмөрийн чихэнд хадан хүнд машин хар модыг хиар цохиж эгц уруу улам хурдлан хэдэн хэсэг зад үсэрч одлоо. 
    Намрын уйтгарт шаргал хөвч тайга тэр аяараа орилон чарлан цуурайтаж байлаа.

    1984он

     

     

    ВЕНСЕРЕМОС

    Гавана хотын дун цагаан барилгууд униарт хөх тэнгэрийг баганадан өрсөлдөх мэт бөгөөд үнэнхүү гандирсын үзэгдэл гэлтэй. Энэ гайхамшигт хотыг Карибыв тэнгисийн хөх номин ус хүрээлэн тэвэрч, хот тэнгис хоёр дотно сайхнаар ижилсэн хосолжээ. Тэнгисийн хөвөөг хашсан эртний хар боржин хашлагатай Их тойргоор энэ нэгэн өдөр хол ойрын жуулчин голцуу олон хүн зугаалан сэлгүүцэж, музейн үзмэрт тавимаар хуучин фордоос эхлээд зөвлөлтийн шив шинэхэн «Жигулинууд» сүлжилдэнэ. Элемена таван настай хүү Родригесоо хөтлөн боржин хашлагын дэргэдүүр бодолд дарагдан явна. Гаванаас хойш арваадхан бээрийн зайтай Европ Америкийн хоорондох далайн гол зам өнгөрөх бөгөөд хэдэн зуун мянган тоннын даацтай нефть тээвэрлэгчээс эхлээд сумны зэв шиг хурц өвчүүгээрээ тэнгисийн усыг цалгиулан цахилах суудлын хөлөг, цагаан дарвуулт завь онгоцнууд тасралтгүй сүлжилдэнэ. Тэдгээрийн зарим нь Гаваны хуучин цайз гэрэлт цамхаг бүхий боомт тийш чиглэхэд «Марселс минь эдний аль нэгэнд суугаад ирж яваа юм биш байгаа даа» гэж Элемена горьдон хүсэмжилнэ. Бяцхан Родригес эхийнхээ бодлыг таасан юм шиг 
    -- Ээжээ аав хэзээ ирэх юм бэ? Би аавыгаа санаж байна гэхэд Элемена өөрийн эрхгүй гарч ирсэн нулимсаа нууж ядан буруу харж, 
    -- Аав нь ирнээ. Энэ олон цагаан онгоцны чухам алинд нь сууж ирэхийг л чи бид хоёр мэдэхгүй байна гээд доороо шүүрс алдав. Карибын тэнгисийн толинт мандлаар хурган долгис уралдан боржин хашлаганд тулж ирээд эрхлэнгүй намуухнаар урхирна. Хашлага дээр сомборерро духдуулсан хөвгүүд бас өвгөцүүл загасны уурга 
    барин сууцгаана. 
    Элеменагийн мөрөн дээр асгарсан хилэн хар үсийг тэнгисийн зөөлөн салхи намируулан Рокуэл Кентийн таталбар зургийнх шиг гоолиг сайхан бие нь ч бас тэр зөөлөн салхинд найгах мэт үзэгдэх нь гуниг бодлын хүнд дарамтыг илтгэнэ. Цасан цагаан хөлгүүд гурвалжин зураа татуулан Гаванын боомт руу чиглэхэд хөтлөгчийн бяцхан хар завь угтан очиж харагдана. 
    -- Марсело минь, хайрт минь амьд мэнд л яваасай даа. Эх дагина минь өршөө! гэж Элемена залбиран тэнгисийн манант алсыг ширтэн ширтэнэ. 
    Марсело, Эрнандес, Мануэль, Гонсалес дөрвийг Вальпараисогийн ойролцоох тэнгисийн цэргийн хорих лагерьт авчирчээ. Дэлхий дахинд нэрд гарсан «Трес Аламос» т хэдхэн хонуулаад олон хоригдлын дундаас тэднийг ялгаж энд авчирсан нь муу ёрын хэрэг байлаа. Тэднийг цагдаагийн «Жип» машинд суулгаж гарыг нь тас хүлээд нүдийг нь боон авчирчээ. Сураггүй алга бологсдын тоонд оруулах болсныг тааварлахад бэрхгүй байлаа. Хоёр жилийн өмнө энэ Вальпараисод тэнгисийн цэргийн алба хааж байсан Гонсалес ямар нэг гойд совин мэдрэхүйгээрээ далайн ойролцоо ирснээ мэджээ. Дөрвүүлэнг бууны бөгсөөр гамгүй нанчиж байгаад ямар нэг өмхий хүйтэн тасалгаанд оруулав. Бие биенийхээ нүдний боолтыг шүдээрээ урж, хүлээсээ тайлцгаан үзвэл ганц сажин хүрэхгүй ам дөрвөлжин тасалгаа байх бөгөөд таазнаас нь нэг муу чийдэн ёлтойно. Буурал орсон өтгөн сахалтай, сэргэлэн хурц нүдтэй Гонсалес гяндангийн тасалгааны хануудыг чагнаж үзээд, 
    -- Зүүн талд хүмүүс байна. Баруун талд далай! Далайн чимээ дуулдаж байна. Би арван бээрийн газраас ч андахгүй гэв. Шавилхан хөнгөн биетэй негр Эрнандес тасалгааны буланд өвдгөө тэврэн сууж 
    -- Далай далай л гэнэ. Тэр далай чинь биднийг юугаараа аврах юм бэ гэж ундууцан өгүүлэв. Марсело тасалгааны дунд зогсон адар ширтэж 
    -- Хатуухан эрүү тулгах газар ирж дээ найз нар минь гэхэд 
    -- Библийнхээр усан галав юүлж Пиночетийнхон ч бид ч цөмөөрөө чөтгөр шулам руугаа тонилоосой гэж Гонсалес хорсолтойяа өгүүлэв. 
    Геркулесийн дүрт лут эр Мануэль тасалгааны буланд бодлогошрон сууснаа зузаан уруулаа шилэмдээд 
    -- Марсело минь бид санасандаа хүрч чадахгүй чонын аманд орлоо. Даан ч харамсалтай. Бидний баригдсанд хэн ч буруутайн тухай маргаж таамаглаад ч бид яах вэ дээ. Марсело минь чи л чөлөөтэй үлдэх байсан юм. 
    Марсело дагзаараа хана түшиж урт сормуустай нүдээ аниад 
    -- Та нартайгаа хамт явж байгаад дууссан минь дээр гэв. Сантьяго дахь суурь машины үйлдвэрийн ажилчдын дунд фашист хунтын эсрэг нууц бүлгэм байгуулж эхлэхдээ ямар ч аюул тулгарч болохыг мэдэж байсан бөгөөд харин тараагдсан үйлдвэрчний эвлэлийн төвийн удирдагчийн хувьд хунтын бүхий л хууль захирамжийг хүлээж зөвшөөрүүлж эмх замбараатай байлгахад тус дөхөм үзүүлэх хүн гэж итгэгдэхийг хичээн, учрыг үл мэдэх нөхдийн хараалыг ч идэж байсан билээ. Гэтэл тэр нэг гайтай өдөр Элемена хүү хоёртойгоо Сантьягогийн ажилчны районы нэгэн гудамжаар зугаацан явтал «Дин» хэмээх фашист цагдаагийн газрын тэрэг гэнэт тулан ирж, гурван булиа эр үсрэлдэн гарч ирээд Марселог дайран гар бууны бариулаар элэг рүү нь цохиж унагаад машиндаа хаяж давхин одсон билээ. Хэд хоногийн дараа «Трес Аламост» нөхөдийнхөө баривчлагдсаныг мэдсэн юм. 
    -- Би та нартайгаа л хамт эцэслэнэ. Энэ хорвоогийнхоос өөр амьдрал байдаг юм бол бас л бие биесээ түшиж явах болно. Чили орон фашист хунтын хөлд үүрд гишгэгдэх тийм азгүй орон биш ээ. Бид үгүй боллоо гэхэд Чилийн ард түмэн мөнх амьдарна. Үр ач нар маань эрх чөлөөтэй. Чили оронд амьдарч Пиночетын фашистуудыи эсрэг тэмцэлд амиа алдсаныг минь дурсаж явах болно. Элемена минь! Родригес минь! гэж Марсело хоолой зангируулан өгүүлэв. 
    -- Сайхан Чили орон минь ийм гасланд унах ямар хувь тавилан байв аа! Бидний буруу гэж үү! Нөхөд минь бидний буруу гэж үү? гэж гаслаад Эрнандес үрчлээт өргөн магнайгаараа өвдгөө түг түг хийтэл хэдэнтээ мөргөв. 
    Маргааш өглөө нь шоронгийн хуягууд Эрнандесийг авч одлоо. Өчгийг нь хамгийн хялбархан авч болох хүн гэж бодсон бололтой. Хоёр цагийн дараа хуягууд бараг гол нь тасарсан Эрнандесийг авчирч хаялаа. Уруулыг нь цахилгаанаар язартал түлж цээжин биеийг нь ямар нэг хадаас шөвгөөр нэвт шувт шивжээ. 
    -- Наадах муу хартайгаа адилхан амаа хамхиад байвал үхээрийн нүхэнд орно гэж мэдээрэй гэж хуягууд заналхийлэв. 
    Мануэль Эрнандесийг хоёр гар дээрээ өргөн цааш нааш холхиж 
    -- Ай араатнууд! Бузар араатнууд гэхээс өөр юм хэлж чадсангүй. Үзэшгүй зэрлэгээр эрүүдүүлэн тарчилсан Эрнандес түр зуурхан ухаан орж, 
    -- Найз нар минь баяртай! Венсеремос! гэж дуулдах төдийхөн хэлээд эзэнгүй болсон гараа зангидан цээжин дээрээ тавьж амьсгаа хураалаа. Үлдсэн гурав Эрнандестай адилхан эрүүдүүлэн тамлагдана гэж боджээ. Гэтэл тэгсэнгүй. 
    -- Та нарыг зүгээр л үхээрийн нүхэнд хийнэ. Диваажинд очно гэж мэдээрэй гэжээ. Үүнийг нүхэн дээр аваачиж буудна гэсэн үг гэхээс өөрөөр ойлгох аргагүй байлаа. Гэтэл бүх юм тэдний бодсоноос огт өөрөөр эргэв. Алуурчин харгисууд хүний санаанд багташгүй ямар нэг эрүү шүүлт тулгаж чадах нь мэдээж. Гэвч Кафкагийн «Эрүүдэх машин» гэдэг өгүүллэгт гардаг зүйл ч пиночетынхны бодож олсны дэргэд юу ч биш байлаа. Хоёр хоногийн дараа тэр гурвыг автомат, пулемётоор зэвсэглэсэн бүтэн салаа цэрэг бүслэн тууж өнөөх нүхэндээ аваачлаа.Хөлөг онгоцны ачааны хөндийн нээлхий шиг зузаан төмөр тагийг сөхөж, муухай эхүүн үнэр ханхалсан гүн хар зоорь руу урт шат тавиад нэг офицер 
    -- Та нарыг хана түшүүлээд буудаж орхих байсан болов ч есөн тамын хамгийн хөнгөнд нь оруулахаар шийдлээ. Эргэж гарах зам байхгүй. Сүнс чинь ч гэсэн гарахгүй гэдгийг мэдэгтүн! Харин ухааныхаа хэрээр юм бодох хүрэлцээтэй цаг олдоно. Морилон орцгоо эрхмүүд минь гэж даажигнав. 
    Тийнхүү гурван нөхөд арга буюу урт шатаар дамжин нүхний ёроолд орлоо. Дотор нь юу байгааг зориуд үзүүлэх гэж тагийг нэг хэсэг онгорхой байлгасанд эрэгнүүлэн харвал зоорины буланд олон хүний хүүр давхарлан тавьжээ. 
    -- Эх дагина минь! гэж Гонсалес дуу алдав. Мануэль дээшлэн буй шат өөд үсрээд хальт шүүрэн алдаж, 
    -- Ай муухай яргачид өөрсдөө тамын ёроолд унах цаг чинь ирнэ дээ! гэж хилэгнэн хашгирав. Марсело, Мануэлийн мөрөөр тэврэ н: 
    -- Сураггүй алга болно гэдэг энэ байж. Гэхдээ ард түмнийхээ эрх чөлөөний төлөө тэмцсэн бидний сэтгэл хэзээ ч сураггүй алга болохгүй. Дахиад ямар ч тамд хийж ямар ч эрүү шүүлт тулгасан ч Эрнандестэйгээ адилхан тарчлан зовсон бусад олон нөхөдтэйгээ адилхан шүд зууж байгаад эрэлхгээр эцэслэнэ гэхэд Гонсалес 
    -- Венсеремос! гэж нударга зангидан тангараглав. Ийнхүү гурван найз зоорины буланд түшилцэн сууж хунтын генералуудын фашист эргэлт ямар замаар биелж ардын нэгдлийн засгийн газар унасан, ерөнхийлөгч Саль-вадор Альенде хэрхэн алагдахад хүрсэн, тэр үед ажилчид, ардын нэгдлийн талынхан яах ёстой байсан болоод гадаадад дүрвэн гарсан олон мянган чиличүүд фашистуудын гараас мултарсан Корвалан, Альтемерано зэргийн удирдагчид эх орноо аврахын төлөө юу хийж болох тухай, өөрсдийнхөө алдаа, эхнэр хүүхдийнхээ хувь заяаны тухай олныг хүүрнэлдэн цаг нөгцөөж байлаа. Тийнхүү лав бүтэн хоног өнгөрлөө. Тэдэнд ганц балга ус ч өгсөнгүй, Ялзарсан хүүрийн үнэр танар гэж тэсэж байхын аргагүй. Харин харуулын цагдаа тагны нүхээр шагайж, 
    -- Хэн түрүүлж мажийснийгаа цаадах хүүрүүд дээр давхарлаж тавина шүү гэж илт доромжлон хэлэв. Бүтэн хоног өнгөрлөө. Ийнхүү хүүрийн нүхэнд хоригдон амьдаараа хатаж үхэн сураггүй болно гэдэг хүний санаанд үнэхээр багташгүй хэрэг байлаа. Энэ гурван сайхан эр хоёрхон жилийн өмнө Сантьяго хотын уриа дуу цууриатсан талбайд улаан туг намируулан жагсаж, зөвхөн Чили биш дэлхийн нүдэнд дулаахан харагдах болсон ерөнхийлөгч Сальвадор Альендед баяр хүргэн эрх чөлөөний наран үүрд гийсэн мэт санаж явсан билээ... 
    Гонсалес зүүрмэглэх мэт нүдээ анин сууж байснаа гэнэт үсрэн босож зоорины таг дор очиж зогсоод 
    -- Мануэль нааш ир! гэхэд, тэр гайхасхийн хажууд нь очиж зогсов. 
    -- Та минь би тайхамшигтай юм бодож оллоо. Мануэль чи хоёр метр өндөр. Ойлгож байна уу? Бид гурвуулаа нийлээд хэдэн метр болохыг бодооч тэр таганд хүрэхгүй гэж үү? Марсело минь нааш ир! Ямар ч байсан энэ үхээрийн нүхнээс гараад үхэх сэхэхээ үзэцгээе! 
    Тийнхүү мань гурав циркийн акробатчин шиг мөр мөрөн дээрээ гишгэцгээн нүхний таг өөд цоройход хамгийн дээр зогссон Марселогийн хурууны үзүүр таганд дөнгөж хүрч байв. 
    Мануэль байдаг хүчээ шавхан өлмий дээрээ өндийж 
    -- Марсело минь түлхээд үз. Хэнийг эндээс гарна гэж цоожлох вэ гэхэд Марсело шүд зуун, арван хурууныхаа үзүүрээр тагийг тулж байгаад огцом түлхэхэд үл мэдэгхэн завсар гарлаа. Цоожгүй нь лав ажээ. Энэ үхээрийн нүхэнд хаягдсан хүмүүс буцаж гарна гэж алуурчид зүүдлээ ч үгүй нь мэдээж. Ингээд гурван нөхөд нүхнээс гарч оргон одох үлгэр шиг төлөвлөгөө зохиолоо. 
    Эдний нэг нь шөнө тагийг түлхэн гарч, ажиг сэжиггүй сэлгүүцэн явах харуулыг ямар ч байсан хөнөөх ёстой. Тэгээд харуулын буу, жадыг авна. Лагерийн дөрвөн талын индрийн манаанууд нүхнээс хоригдлууд гарна гэж яавч салахгүй. Тиймээс өргөст торыг тас цавчин гарч одно. Гонсалесийн таамагласнаар ойрхон буй далайд загасчны завь ч байг, юу ч байг хамаагүй ямар нэг хөвдөг хэрэгсэл олоод зугтаж одно. Далайн хөвөөний аль нэг эзгүй газар хүрч амь аврагдахгүй юмаа гэхэд энэ хүүрний нүхэнд хатаж үхсэнээс номхон далайн бүлээн усанд живж үхсэн нь хамаагүй дээр. 
    Хоёр дахь шөнө боллоо. Тагийг сөхөн гарч харуулыг устгах үүргийг Марсело авлаа. Удирдагчийн хувьд ч гэж тэгсэнгүй. Хоёр нөхөр нь түүнд амь насаа даатган юу гэхийг хүлээж байгаа нь илт. Тэдэнд ирт мэс байтугай гартаа атгах чулуу ч байсангүй. Шөнө дунд Марсело 
    -- Хөдлөе найз нар минь. Бурхан биднийг өршөөтүгэй гэв. Мануэль мөнеөхөн хүүрнүүдийн нэгийг чирэн авчирч хөл доороо ивлээ. Марсело нүхний хүнд төмөр тагийг түлхэж завсар гаргаад нэгэн хэсэг чагнаснаа шурган гарч одлоо. Гонсалес Мануэль хоёр юу болохыг зүрх түгшин хүлээв. Хагас цаг өнгөрсний дараа нүхний таг нээгдэн өнөөх урт шат бууж ирлээ. Тэр хоёрын гарч ирэхэд бүрхэг шөнө, тэнгэрт ганц хоёр од анивалзах ажээ. 
    -- Ай Мария! гэж Мануэль шивнэн залбирав. Хорих лагерийн булангуудын индэр, гяндангуудын дээвэрт тавьсан гэрэлтүүлэгчид бүх талбайг өдөр шиг гийгүүлжээ. Харин хүүрийн нүхний амсрын ойролцоо шонд ганцхан чийдэн ёлтойно. Марсело нүхний амсрын овгор шорооны араас дуудаж 
    -- Найз нар минь бид Эрнандесийнхаа өшөөг авлаа. Автомат жад хоёр ч зэвсэг шүү гэв. Хоёр гэрэлтүүлэгчийн зурвас туяа нүхнээс арваад алхмын зайтай зөрсөн газраас цааш өргөст торон хашаа хүртэл гурвалжин сүүдэр байх ажээ. Марсело, 
    -- Нэг нэгээрээ мөлхөн тэр сүүдэрт орцгооё. Мануэль чи түрүүл! гэв. Тийнхүү гурвуул харанхуйд мөлхөн ороход харуулууд ер сэжиг авсангүй бололтой. 
    Гонсалес Далай! далайн үнэр гэж бахдан шивнэв. Мануэль хутган жадаар хоёр давхар өргөст торыг тас цавчин зам гаргалаа. Үүнээс ямар нэг дохио сэжиг авна гэж бодох зав ч тэдэнд байсангүй. Гэтэл тэдний аз дутлаа. Эх дагина тэднийг даанч харсангүй. Торон хашаанаас арваадхан алхам холдов уу үгүй юу түгшүүрийн дохио ульж эхлэв. 
    Марсело автоматаа Гонсалест өгч, 
    -- Усан цэрэг минь яаж буудахаа өөрөө мэд. Гэрэлд л баригдахгүй юмсан гээд урагш бөхийн гүйлээ. Гэвч төдхөн гэрэлтүүлэгчийн хурц цагаан туяа шөнийн харанхуйг хага зүсэн оргогсдын араас тэмтэрч эхлэв. 
    -- Далай! Далай ойрхон байна! гэж Гонсалес баярлавч аварга биет Мануэль гэрэлтүүлэгчийн туяанд хэдий нь баригдаад урт сүүдэр тусган бултаж зайлалгүй хол хол харайн, 
    -- Хэний бэлдсэн завь хүлээж байх юм. Далайн хөвөөнөөс өөр зүгт зугтая гэв. 
    -- Далайн хөвөөнд толгой далдлах юм юу ч байхгүй. Хар гахай шиг л бай болно гэж Гонсалс гэрэлтүүлэгчийн туяанаас бултан гүйнэ. 
    Далай тун ойрхон нь салхиар мэдэгдэж байлаа. Ойртож ирсэн түрүүчийн «Жип»-ийн гэрлийг Гонсалес хага буудлаа. Гэвч хүнд пулемётын гэрэлт сум тэдний толгой дээгүүр улаан ширээдэс татаж харанхуйг сүлбэв. Баатарлаг сайхан эр Мануэль эхлээд алагдлаа. Тэр гүйдэл дундаа газар харуулдаж унаад дуу ч гарсангүй. Марсело нөхрийнхөө толгойг тэврээд, 
    -- Өнгөрчээ гэв. Цагдаа нар Гонсалес, Марсело хоёрыг бүслэн тойрч, 
    -- Амьдаар нь барь! Муу нохойнуудыг амьдаар нь! хэмээн хашгиралдана. Гонсалес тэдний өөдөөс цөөн сумаар буудаад, 
    -- Амьдаар гэнэ шүү. Далайд л хүргэе! Марело минь би чинь аварга загас шүү дээ! Чамайгаа аваад арилж өгнө гэв. Тэр хоёр өөгүй шахам чулуулаг дэнжээр бултан гүйлдэж, цагдаа нар гэрэлт сумаар тасралтгүй буудан улам улам ойртож байв. Далайд гэнэтхэн тулж ирлээ. Тэртээ дор эгц цавчим халилын ёроолд далайн долгис цухалдан хүрхэрнэ. Гонсалес, 
    -- Марсело найз минь баяртай! гэж хачин тайван өгүүлээд цагдаа нар руу галлаж эхэллээ. Гэтэл дараагийн агшинд мөнөөхөн гэрэлт сумнуудын улаан ширээдэс Гонсалесийн цээжинд шигдлээ. Марсело нөхрийнхөө автоматыг шүүрэн аваад гоõыг дарсан боловч сум нь дуусчээ. Энэхэн агшинд түүний хувь заяа ямар ч эргэлзэл бодлогогүй тов тодорхой боллоо. Буугаа хөсөр шидээд халилын ирмэг дээр очив. Эцэс төгсгөлгүй нэгэн аясаар хүрхрэн буй далайн бүлээн ус түүнийг тэврэн авахад бэлхэн байх шиг, 
    -- Элемена минь! Родригес минь! Чили минь баяртай! гэж Марсело цуурай хадтал дуудаад, хоёр гараа элгэндээ эвхэж, гүн халил дээрээс нисэн одлоо. 

    Элемина хүүтэйгээ тэнгисийн хөвөөний хар боржин хашлагыг даган явна. Хүүгээ харах болгондоо эцэгтэйгээ адилханыг нь гайхан "хүү минь эцэггүй өнчрөх юм биш байгаа даа" гэж зүрх шимширнэ. Тэгээд ч Карибын тэнгисийн хөх номин мандлаар тасралтгүй цувран, Гаванын усан боомт руу ирж яваа хөлөг онгоцуудыг горьдон харна. Далайн хөвөөний өргөн чөлөөгөөр цэцэрлэгийн хөөрхөн хүүхдүүд жагсан явж,

    Хамаг сэтгэл зүрхэнд хадаастай 
    Хатан зоригт нөхдөө дурсацгаая 
    Үхэвч хойшоо ухрахгүй 
    Үүрд, хэзээ ч ердөө ухрахгүй ээ! 
    Венсеремос, Венсеремос!

    гэж хангинатал дуулцгаан явна. 
    Элемена нулимс бүрхсэн тунгалаг хар нүдээрээ тэнгисийн манант алсыг хүслэнтэйеэ ширтэн явж байлаа.

     

     

    ИЗАБЕЛЛА

    Майн дахь Франкфуртын нисэх онгоцны буудал неон гэрлээр солонгорон, бараг тасралтгүй нисэж буух онгоцнуудын хүрхрэх дуунд агаар доргилон байв. Бидний суусан <Ил -62> номхорсон морь шиг алгуурхан урхирсаар буудлын их дугарагаас салаалсан хонгилуудын нэгний амсарт ирж зогсоход олон зорчигч мөнөөхөн хонгилоор явж уужим саруул танхимд орцгоов. Би Москвагаас энэ хүртэл нисэх гурван цагийн турш суудал зэрэгцсэн нэгэн эмэгтэйн хамт нэлээд сүүлхнээр явж оров. Надтай суудал зэрэгцсэн Нина Алексеевна бол гадаадтай ангийн үс худалдаалдаг байгууллагын ажилтан бөгөөд манайд ч бас наймааны ажлаар ирж байсан удаатай тул танимхайралцан энэ тэрийг хүүрнэж, Шерметьевийн буудлаас миний авч гарсан шампан дарсыг хуваан ууж, нэг мэдэхдээ Европын хагасыг ардаа орхижээ. Нина Алексеевна бол хижээл нас руугаа орсон гэвч, гоо сайхнаа хадгалж чадсанаас гадна очир алмас шигтгээтэй ээмэг бөгж, хүзүүний чимэг тэргүүтэн зүүж, маш дэгжин хувцасласан зэргээрээ хажууд нь сууж, хүүрнэлдэн явахад бас ч сонин байлаа. Тэрээр наймааны ажлаар Амстердам хот орж яваа бөгөөд монголын ангийн үс, эрдэнийн чулуу зэрэг гоёл чимэглэлийн зүйлүүдийн тухай яриа үүсэхэд, 
    Хөрөнгөтнүүд биднийг гоёх чимэх юмгүй гэж доор үзэх гээд байдаг. Гэтэл тийм биш. Жишээ нь жирийн нэг албан хаагч би Елезавета Тейлортой адил сая долларын очир алмас зүүхгүй ч гэсэн барууныханд гологдохгүйгээр мэдэж байна. Би бас тэдэнтэй нэг их алдаагүй наймаа хийчихэж чадна гэж гэх зэргээр ярьсан нь надад таашаалтай санагдсан. Нина Алексеевна салах ёс гүйцэтгээд Амстердамын онгоцны пиу бүртгүүлэхээр өөр танхим руу явлаа. Би замын танилаасаа арга буюу салж Гавана хүртэл зорчигчдын дунд ганцаардангуй байв. Сэтгүүлч хүнд ийм ганцаардангуй байдал тун ч тааламжгүй нь мэдээж. Үүний зэрэгцээ энх тайвны чуулганд сурвалжлагчаар явж байгаа хүн замын эхнээс л хүмүүстэй танилцахаас дээр юмгүй. Тийнхүү олон зорчигч өндөр түшлэгтэй улаан сандал, хар гантигийн өнгөөр гялтганасан явган ширээнүүд дүгэрэглүүэн тавьсан хагас дугуй танхимд орж суух нь суун, ихэнх нь мөнөөхөн хагас дугуйн эсрэг талыг тууш эзэлсэн ууш, зуушны лангуунд очицгоож унд ус, пиво дарс тэргүүтэн авч түр тухалцгаав. Би ч гэсэн ганц лонх бавар пиво аваад зорчигчдыг ажиглан суув. Танил царай ердөө хоёрхны нэг нь,мөн очир алмастай загалмай зүүж, ур хар хувцас өмссөн орос хар лам Пиймен, Чилийн коммунист намын нэрт зүтгэлтэн, зохиолч Володя Тотелбойм нар ажээ. Хориодхон минутын дараа Африк тивийн зүг нисэх цаг болж байтал буудлын радиогоор эвлэгхэн зөөлөн дуутай бүсгүй газрын дундад тэнгис дээр цахилгаантай аадар орж байгаа учир нислэгийг нэг цагаар хойшлуулсны учир уучлал гуйв. Зорчигчид ч нэг зэрэг шүүрс алдацгаагаад зуушны лангуу руу дөхөцгөөлөө. Би дахин нэг лонх аваад эргэн суулаа. Баруун Германы алдартай хотуудын нэг болох Майн дахь Франкфуртад ийнхүү саатах болж. Харин шинэ танил Нина Алексеевна авгай зорьсон газар Амстердамдаа бууж байгаа биз. Энэ удаа миний дэргэд өөр нэг хижээлдүү хүүхэн суужээ. Дэгжинээр долгиотуулан самнасан хар үстэй, түргэн түргэн гэрэл цацалсан урсгал ногоон нүдтэй, цайвар царайтай, үл мэдэг үрчлээ тогтсон өргөн духтай, хүрэн будгаар будсан нимгэн уруултай зэрэг нь сайхан гэмээр биш атал нэг л аятайхан зохицолтой ажээ. Тэрээр цагаан толгойтой боловч залуу төрхтэй нэгэн өндөр хижээл эртэй испани хэлээр ярилцана. Эхнэр нөхөр хоёр уу даа гэж би бодож суулаа. Гэтэл би яагаад ч юм хүүхнийг нэг л сайн харж авмаар санагдана. Испани хүүхнүүдийг төдий л олон удаа үзээгүй болоод сониуч зан хөдөлсөн яасныг бүү мэд. <Изабелла алтарсан улаан үстэйсэн > гэж би дурсан бодов. Тэгтэл бас <Хар үстэй мөртөө ногоон нүдтэй байж таарахгүй. Шаргал үстэй хүүхнүүд л ногоон нүдтэй байдаг шүү дээ. Изабелла одоо хаа явдаг бол. Далайн усны өнгөтэй ногоон нүдтэйсэн. Яг л энэ хүүхнийх шиг. Тэр зуны сүүлчээр Балтийн тэнгисийн ус тийм нэг янзын зөөлөн ногоон өнгөтэй байсансан. Тэр зун Изабелла бид хоёр Ростокийн ойролцоо амралт зугаалгын хот Варнемюндэд танилцсанаас хойш хорин зургаан жил өнгөрсөн байх юм. Одоо уулзвал бие биенээ таних болов уу яах бол??> 
    Ийнхүү санаашран суутал өнөөх цагаан толгойтой өндөр хүн босож зуушны лангуу тийш хэд алхснаа эргэж зогсоод, 
    Изабелла хоёул улаан дарс авч уух уу? гэхэд хүүхэн 
    Тэгье, Португалийн улаанаас нэгийг аваад ир! гэв. 
    Изабелла гэдэг нэрийг сонсоод би өөрийн эрхгүй өндөсхийн хүүхнийг ширтэв. Хар үстэй мөртөө ногоон нүдтэй. Биш дээ. Миний Изабелла бол улаан шаргал үстэй, ногоон нүдтэй байх ёстой. 
    Яагаад ч юм хүүхнүүд үснийхээ өнгийг дураараа хувиргаж буддаг тухай би бодсонгүй. Тэр хүүхэн намайг ер ажрахгүй байлаа. Хэрвээ Изабелла мөн байдаг юм гэхэд би одоо болсон хойно, хорин зургаан жил өнгөрсөн хойно дахин уулзахаасаа айн цочих бололтой. Зүрх минь булгилан, нүдэнд оч бутрах мэт болов. Хорин зургаан жилийн өмнөх Изабеллад хайртай хэвээрээ би өнөөг хүрчээ. Варнемюндэд түүнтэй өнгөрүүлсэн өдрүүд миний амьдралын хамгийн жаргалтай өдрүүд болон дурсагдсаар өнөө хүрчээ. Би тэгэхэд хорин дөрөвхөн настай байсан. Европын хүүхнүүд оготор банзал өмсдөг байсан цаг шүү дээ. Изабелла яг хорин настай оготорхон банзалтай байжээ. Түргэн түргэн гэрэл цацалсан ногоон нүдтэйсэн. Яг л энэ хүүхнийх шиг. Би ер нь яаснаа ч сайн ухаарсангүй. Нэг л мэдэхэд хүүхний өмнө очиж зогсоод, 
    Та Изабелла биш биз ? Хорин зургаан жилийн өмнө намайг Дирдид гэж дуудаж байсан Изабелла арай биш биз? Би Монголоос явж байна гэв. 
    Чи Дирдид....Миний Монгол! Чи чинь мөн байна шүү дээ! гэж дуу алдаад хүзүүнд минь зүүгдчихлээ! Би яах ч учраа олохгүй дэмий л гараа мушгилан, 
    Изабелла!Изабелла минь ингэж уулзах гэж байхуу даа! Хорин зургаан жил өнгөрсөн байна шүү дээ! Хорин зургаан жил! Гэвч чи бид хоёр уулзах хувьтай байж дээ гэж үглэв. Мөнөөхөн цагаан толгойтой эр цүзгэр лонхтой улаан дарс барьж ирээд бид хоёрыг ихэд гайхан зогсов. Изабелла намайг хүзүүдсэн гараа сая тавьж хацар дээр минь шов хийтэл үнсээд нөхөртөө (би нөхөр нь гэж бодсон) испаниар юу болж байгаа тухай хэллээ. Өндөр буурал хүн гар барин мэндлэхэд Изабелла 
    Чилийн генерал Алехандро. Одоохондоо миний нөхөр болж яваа юм гэв. 
    Одоохондоо гэдгийг би ойлгохгүй байна гэхэд 
    Ойлгох хэрэггүй. Ялангуяа тэр талд ойлгох хэрэггүй гэхэд нь би бүдэг бадаг таамаглаж, 
    Чи тэгээд нутагтаа буцаж яваа юмуу ? гэхэд 
    Тийм очих хэрэгтэй болоод явж байна. Би ердөө хувираагүй шүү монгол найз минь гээд Изабелла хацар дээр минь дахин үнсэв. Ингээд бид гурав онгоц нисэхийг хүлээж португалийн улаан дарс уухаар сууцгаалаа. 

    Би 1958 оны зуны сүүлчээр Ардчилсан Германы хотуудаар бүтэн сар аялаад Варнемюндэд долоо хоног амрахаар очлоо. Их сургууль төгсөөд төвийн нэг сонинд ганцхан жил ажилласан залуу сэтгүүлч надад энэ бол үнэхээр азтай явдал байжээ. Варнемюнде бол Балтийн тэнгисийн торгон эрэг дээр барьсан голцуу хуучин хөрөнгөтөн баячуудын шилтгээн улаан ваар дээвэрт нэг хоёр давхар байшин бүхий багахан хот, далайн боомт юм. Би тэнгис рүү түрж орсон элсэн хошуун дээр барьсан нэг хөөрхөн, анир чимээгүй шилтгээн буудалд буулаа. Энэ буудалд надаас өөр хоёр гуравхан хүн буусны нэг нь Изабелла байлаа. Би түүнийг ирсэн даруйдаа ажигласан юм. Герман хүүхнүүдийн тэгш шулуухан хөл, оготор банзалд нэгэнт нүд дасан тул Изабеллагийн тэр байдал гол нь биш, харин мөнөөхөн алтарсан улаан шаргал үс, түргэн түргэн гэрэл цацалсан ногоон нүд нь ер бусын сонин сайхан санагдав. Би түүнтэй танилцах арга бодовч хэл ул муутай бүрэг амьтан ямар нэг тохиолыг хүлээхээс өөр арга байсангүй. Гэтэл миний аз болоход тэр тохиол ирэхийг удаан хүлээж хясагдсангүй. Надад үйлчилж явсан орчуулагч Роберт Ензен гуай говийн монголд Балтийн тэнгисийг үзүүлэх санаа сэдэж Данийн эрэг хүртэл хөлөг онгоцоор явах жуулчдын зугаалганд оролцуулахаар болов. Тийнхүү монголын их говийн хүү би амьдралдаа анх удаа тэнгисээр зорчих болов. Шөнө нь нойр хүрсэнгүй. Өглөө эрт Вернемюндийн боомтод очвол бидний зорчих хөлөг маань уг нь намар, өвөл, хойт тэнгист загас барьдаг боловч, зуны цагт жуулчдыг зугаацуулагч болгон хувиргасан сейнер гэгч багавтар онгоц ажээ. Тэр өдрийн зугаалгад ердөө л арваадхан хүн байсны нэг нь мөнөөхөн нэг буудлын хүүхэн маань байлаа. Өглөө нь салхигүй тогтуун Балтийн тэнгис нарны улбар гэрэлд номин өнгөөр цэлийн мэлтэгнэж, ус тэнгэрийн савсалган тодхоноор хярхаглан зурайна. Бидний суусан хөлөг онгоц тэрхүү усан тэнгэрийн цэнхэр хярхаг тийш хөвөн одлоо. Онгоцны хитгийг түшин зогсоход доор хөлгүй ногоон ус цэлэлзэвч, хүйтэн ногоон усыг өвчүүгээрээ зүсэн цахруулж, араасаа өргөсөн холдох мяралзаан зам ташуулах хөлөг онгоц тун найдвартай санагдавч тэнгисийн ёроолгүй гүн нь эрхбиш мэдрэгдэн тийнхүү хүйт оргих нь нэг л зэвүүн. Зугаацахаар гарсан цөөн хүн түшлэгтэй сүлжмэл бургасан сандал дээр нарлаж, ус пиво ууцгаан хүүрнэлдэнэ. Ензин гуай бил хоёр ч пиво авч тухлав. Харин өнөөх нэг буудлын хүүхэн маань ганцаарданг янзтай онгоцны хитгэ түшин улаан шаргал үсээ салхинд хийсгэн, тэнгисийн алсыг ширтэн зогсчээ. Тэрээр оготор банзлынхаа оронд гуя хонгыг нь тас барьсан, доогуураа өргөн ухаа шаргал даавуун өмд, богино ханцуйтай, битүү захтай улаан бор торгон цамц өмсчээ. Нэг л ер бусын гоолиг сайхан харагдана. Би жаахан пиво ууж халсандаа ч юмуу зориг гарган очиж, 
    Тантай танилцахыг зөвшөөрнө үү? Би Монголоос яваа сэтгүүлч байна гэхэд тэр ногоон нүдээрээ дулаан харж 
    Аа....Монгол....Монгол гэдэг чинь их холын орон. Би дуулсан. Түүхээс жаахан мэднэ. Сонин байна. Намайг Изабелла гэдэг гээд гар сунгахад би түүний халуу оргисон гарыг атгав. Ингээд бид амархан танилцлаа. Изабелла оросоор муухан ярьчихна. Англи, Францаар бол сайн ярьдаг гэнэ. 
    Как тебя зовут? гэж асуув 
    Дэндэв гэсэн чинь 
    Дирдид. О хорошо! гээд тас тас инээлээ. Тэгээд л би дорхноо Дэндэв биш Дирдид нэртэй болчих нь тэр. 
    Тэнгис дээр яг говийнх шиг гэв гэнэт салхи гардгийг хэн мэдлээ. Гурван цаг илүү явж Данийн эргийг сая хараад хөлөг маань эргэтэл умраас гэнэтхэн бөөн хар үүл уралдан ирж, ширүүн салхи хөдлөв. Сая болтол тайвнаа мяралзаж агсан тэнгис, салхи эрчээ авахын жаахан хүлээзнэснээ эхлээд ойр ойрхон цагаан сэрвээт долгиос хөөцөлдөн, даан их удалгүй манай говийн элсэн манхан шиг үелэн гүвэлзсэн их ногоон давалгаа онгоцыг сэрвээн дээрээ нэг өргөж, мөнөөхөн ёроолгүй гүн рүүгээ нэг шидлэн наадаж гарав. Гэтэл салхины хүч ердөө л балл орчим байгаа нь энэ ажээ. Хөлгийн ахмад радиогоор жуулчдыг тайвшруулан, салхины хүч долоон баллаас дээш гарахгүй учир айх юмгүй, харин далайн өвчнөөр өвдөгсөд доошоо бууж вандан дээр хэвтэх юмуу, жаахан хатуу архи уусан ч болно гэж хошигнов. 
    Тэнгис далайгаар амьдралдаа анх удаа аялан яваа би тэр далайн өвчин гэдгээс лав зайцахгүй гэж шийдээд авч явсан монгол архиа гарган Ензин гуай хоёул нэг нэг зууг татчихлаа. Харин Изабелла хатуу юм уухаас татгалзан царай нь амарханаа хувхай цайж, нүдээр нь нулимс гүйлгэнэв. Салхи улам ширүүсэн онгоцны өвчүүгээр зүсэгдсэн давалгааны сэрвээ тасран биднийг хөлөөс толгой хүртэл норгож эхлэв. Би аз болоход цүнхэндээ капрон цув авч гарсан учир Изабеллад түүнийгээ нөмөргөлөө. Хүүхэн хэд хий огиулаад миний өвөр дээр гулдайн ойчив. Би түүнийг өвөр дээрээ тэвэрч салхи, уснаас аль болохоо халхлан, басхүү мөр хүзүүг нь барилан өгөхөд нүдээ хааяа нээж миний өөдөөс их л таашаалтайгаар харж явлаа. Тийнхүү цаг хэртэй явсны дараа салхи мөн гэнэт намдсан ч гэлээ тэнгисийн мандал нэг хэсэгтээ тайвширсангүй. Мөнөөхөн онгоцны хамар даван цохих давалгаа уухилан уухилсаар аажим номхорч цагаан сэврээт түмэн долгис болохын алдад Варнемюнде хотын бараа харагдав. Гэвч Изабелла миний өвөр дээр нүд анин хэвтсээр. 
    Үдэш нь шилтгээн буудлынхаа багахан ресторанд хоол идэж суутал Изабелла оготор банзлаа өмсчихсөн орж ирээд шууд миний хажууд сууж, бид хоёр зөөлөн дарс нэг лонхыг хуваан уух завсар энэ тэрийг хүүрнэв. Изабелла уг нь өмнөт Америкийн Чили орны иргэн гэнэ. Аав нь Чилийн коммунист намын нэртэй зүтгэлтэн гучин зургаан онд Испанид ирж фашистуудын эсрэг тулалдаанд оролцоод нутаг буцжээ. Гэтэл гучин найман онд хэсэг нөхдийн хамт баривчлагдан гянданд хоригдсон бөгөөд дэлхийн хоёрдугаар дайн дуусаж энх цаг ирсэн хойно есөн жилийн дараа гяндангаас оргон гарч Европод иржээ. Одоо Вена хотод түр сууж буй. Арваад хоногийн өмнө охиноо нааш нь явуулаад өөрөө намынхаа нууц ажлаар Португали орсон гэнэ. Бүх амьдралаа ажилчин ангийн эрх ашгийн төлөө тэмцэлд ухралтгүй зориулаад ийнхүү тэнэмэл, нууцаар аж төрөх нь жирийн явдал болсон эцгээрээ охин нь илэрхий бахархана. Изабелла өөрөө хориодхон настай гэвч эцгийнхээ замаар орсон хүн болох нь илэрхий. Би түүнд Монголын тухай говь нутгийнхаа тухай ярьж өглөө. Изабелла намайг далайн хар шуургыг тэсвэрлэгч мэтээр сайшаан хөөргөж, Дирдид гэдэг нэр өгсөндөө их л олзуурхан монголчууд цөмөөрөө баатарлаг байх ёстой гэж тэр хэллээ. Гэтэл Изабеллаг хөнгөмсөг явдалтай бүсгүй гэхийн аргагүй. Оготор банзал өмсөж шулуун сайхан хөлөө ил гаргасандаа биш, мөнөөхөн өглөөний тэнгисийн усны өнгөт нүдэнд, хөдлөх аашлах зөөлөн бөгөөтөл сэргэлэн намбанд түүний сайхан нь байлаа. 
    Бид тэр үдшийг хөгжилтэй сайхан өнгөрүүлэв. Маргааш хоёулаа Росток хотоор зугаацна. Надад түр хөлсөлсөн машин бий гэж Изабелла хэлсэн юм. Буудлын гадна нэг хуучин Мерседес-бенц машин байсан нь Изабеллагийн машин санж. Тэр шөнө би тэнгис, Изабелла хоёрын тухай бодсоор бараг унтсангүй. Салхи исгэрч хүйтэн ногоон давалгаа хаялах тэнгис байгалийн сүр хүчний дээд байхад далайн өвчнөөр өвдөж, миний өвөр дээр шаргал үсээ намируулан хэвтсэн Изабелла гоо үзэсгэлэнгийн дээд болон дүрслэгдэнэ. Ер бусын бүхэн сайхан байдаггүй. Түүний хамт тэнгис, Изабелла аль аль нь миний хэзээнээс мэдэх жирийн үзэгдэл шиг санагдана. Жирийн бөгөөтөл гоо сайхан, сүр хүчний дээдийг би хаа хол Балтийн тэнгисийн хөвөөнд ирсний ачаар олж үзэв үү? 
    Маргааш нь бага үдийн алдад бид хоёр Росток хот орохоор хөдлөв. Изабелла өнөөх хуучин маягийн бөгөөд хуучирсан мерседес машинаа асааж, нарсан ойн дундах элстэй муруй тахир замаар салам зүтгүүлэн засмалд ороод зуун милийн хурдаар давхив. Тэр тэнгис дээр арчаагүйгээс биш газар дээр болохоор эрэлхэг хүүхэн юмсанж. Бид бараг л нүд ирмэхийн зуур Росток хүрч машинаа тавиад хотоор зугаацлаа. <Элефант> гэдэг зуушны газар үдийн хоол идээд буцаж ирэхэд тэнгис дээр нар шингэж байв. Энд бараг үргэлжийн шахуу умрын сэрүүн салхигүй, тэнгис маш тогтуун цэлийж, шингэх нарны улбар туяанд алслан одох хөлгүүд бас улбартан цайвалзана. Изабелла тэнгисийн хөвөөнд очъё гэлээ. Бид хоёр түүний аминчлаж авсан салхинаас хаах бүхээг дотор орж алслан одох хөлгүүдийг ширтэн суулаа. Бидний ярих сонирхох юм хомс болоогүй. Гэвч энэ удаа дуугүй сууна. Би Изабеллагийн биеийн дулааныг зайнаас мэдэрч <даанч хол нутгийн хүүхэн юм даа> гэж бодтол Изабелла нэг уртаар санаа алдаад намайг гэнэт хүзүүдэн цээжинд минь толгойгоо наагаад 
    Миний монгол найз! Дирдид минь юу бодож сууна? гэлээ. Би дэндүү холын хүүхэн гэж бодсоноо хэлэхийн оронд түүнийг өвөр дээрээ унагааж будгийн амтлаг үнэр ханхлуулсан уруулыг нь шимэн үнслээ. Изабелла хүзүүгээр минь тэврээд аяархан гиншинэ. Тэр үдшээс хойш бид хоёр холбоотой юм шиг байж, чухам юу эс ярьж, юуг эс мөрөөдсөн гэх вэ! Миний явах өдөр дохрноо хүрээд ирлээ. Варнемюндед тийнхүү долоо хоноод өглөө эрт Берлин тийш хөдлөх болов. Изабелла урд үдэш нь чамайг Росток хүртэл гаргаж өгнө гэсэн боловч өглөө болоход тэнгисийн хөвөөнд л салъя гэлээ. Тэр нь ч дээр биз! Бид хоёр биесээ хайрт минь! гэж хэлэхээсээ айж ичихгүй болжээ. Гэвч магадгүй дахин уулзахгүйгээр сална гэдгээ мэдэж байлаа. 
    Изабелла бид хоёр тэнгисийн хөвөөнд очлоо. Тэр алтан шаргал үсээ сэгсрээд тэнгисийн алсыг ширтэн зогсов. Гэрэлт ногоон нүднээс нь том том дусал нулимс мэлтэгнэн гарч хацар дээгүүр нь алгуурхан доошилно. Би биеэ хичнээн баривч тэссэнгүй мэгшив. 
    Яв даа миний найз. Бие биесээ мартахгүй юм шүү гээд Изабелла тэнгисийн хөвөөнд хоцорлоо. 

    Изабеллагийн дүр хорин зургаан жилийн турш бүдгэрэн бүдгэрэвч арилаагүй өдий хүрчээ. Майн дахь Франкфуртээс Гаванна хүртэлх нислэгийн урт замд бид хоёр өнгөрснийг дурсан, өнөөг хүүрнэвч барсангүй. Изабелла одоо аавтайгаа адилхан намын даалгавар биелүүлэхээр Чили эх орондоо нууцаар очиж яваа гэнэ. Ерөнхийлөгч Альенде алагдаж Пиночет толгойтой генералууд төрийн эргэлт гаргах үед аав нь сураггүй алга бологсдын тоонд орж Изабелла ээж, охин дүүгийн хамт Европод дүрвэн гарчээ. Одоо тэр Пиночетийн фашист дэглэмийн эсрэг тэмцлийг өрнүүлэх ажилд оролцохоор явж байна. Тэмцэлд амь хайргүй гэдгийн тухай Изабелла дурссангүй. Гэвч түүний зүсээ хувиргасан байдал, үг ярианы нь аясаас энэ эмэгтэй ард түмнийхээ төлөө чухамхүү амиа өргөхөөс буцахгүй гэдэг нь тодорхой. Хорин зургаан жилийн өмнө би ийм хүүхнийг хайрлаж явжээ гэж бодоход бахархмаар. 
    Изабелла бид хоёр Гаванна хотын нисэх онгоцны буудал дээр саллаа. Тэрээр хорин зургаан жилийн өмнө Варнемюндед салсантайгаа адилхан нэг том нулимс унагаад, хацар дээр минь үнсэж, 
    Намайг дурсаж явдагт чинь баярлалаа. Амжилт хүсье гэхэд нь би 
    Изабелла минь Чили чамайг хүлээж байгаа. Венеремос!гэлээ. 
    Изабелла бид хоёр дахин уулзахгүй биз дээ.

     

     

    ФРОНТЫН САНИТАР

    Долдугаар сарын шатаам нар Халхын голын баруун эрэг Баянцагаан, Хамар давааны өндөрлөг дээр үд голлон өндөр тэнгэрээс улайсч буусан хумхи адил хөхөмдөг шаргал униар татжээ. Тэр шатаам наран доогуур, голын хөвөө тушаа нүргэлэн буй тулалдааны чимээнээс холдож нэгэн морь тэрэг баруун зүг гэлдрэн авай. Урд мөөр нь жижиг, хойт мөөр нь том хүндхэн янзын бөгөөд улаан хэрээстэй цагаан хиур хатгасан тачанка тэргийг бор зүсмийн шавилхан монгол морь зүтгэхээрээ нэг зүтгэж, тэргэн дээр шахалдсан гурван монгол нэг орос цэрэг ачаастай, тэрэгний хажуугаар санитар цүнх, жадгүй винтов зөрүүлэн мөрөвчилж бүсэндээ хоёр бөөрөнхий гранат, ташмаг зүүсэн чөргөр туранхай цэрэг алхана. Ийнхүү тачанза тэргээр шархтан авч яваа морь эзэн хоёр тун доожоогүй харагдах аж. Гэвч шархтанг галын шугамаас холдуулж л явна. Бор морь хүзүүгээ сунгаж нүдээ анисхийгээд, богинохон чийрэг хөлөөрөө газрын хуурай хөрс хэгзчин урагш зүтгэхэд хүүхэд наснаасаа сая л гарч яваа нь илт чөргөр бор хүү пилотко малгайгаараа хөлсөө хааяа нэг шударчихаад ганцхан урагш харж хөнгөн алхана. Харахад доожоогүй гэвч эзэн морь хоёр тулалдаан ширүүссэн зургадугаар сарын дундаас хойш галын шугамын ойролцоох шархтанд анхны тусламж үзүүлэн пункт хээрийн госпиталь хоёрын хооронд олон шархтан зөөж дарийн утаа бишгүй үнэрлэжээ. Тэр хээрийн госпиталь бол зургаан орос эмч, арван найман монгол цэрэг санитартай зургадугаар сарын эхээр Хамар давааны баруун этгээдэд ирж буусан юм. Тэгээд л арван найман санитарын найм нь хоёр ээлжээр дөрвөн тачанка тэрэгтэй хөтөч болж галын шугамаас шархтан зөөх тушаал авсан. 
    Өнөөдрийн халууныг хэлэхүү. Сэв хийх салхигүй бөгчим. Харахад шингэн атлаа газрын баримжааг алдагдуулсан ер бусын шаргал униараас дарь хүхрийн исэнгэ халуун үнэртэж дотор муухайруулна. Орос эмч нарын нэрлэдгээр бол саниструктор, монголоор бол зүгээр л санитар гэгддэг залуу цэрэг Самбуу дарийн утаанд дотор муухайрах бүрдээ өнгөрсөн хавар цэрэгт татагдаж ирээд эмч нарын үзлэгт орохдоо сул биетэнд тооцогдсоны ёр л гэж бодно. Улаанбаатарт цэргийн эмнэлгийн комиссоор ороход өөрөөс нь бусад хөвгүүд бүгд өргөн ханхар цээжтэй, хүрлээр цутгасан адил зангирсан хүрэн булчинтай байхад мань эр л хорчгор шувуун цээжтэй, судас шөрмөс нь гүрдийсэн туранхай биетэйдээ ичивч арга буюу нүцгэлэн нутгийнхаа нэгэн том эрийн ард ширвэгдсэн борлон аятай нуугдаж байсан. Тэгтэл одоо хээрийн госпиталийн мэс засалч хийж буй эмнэлгийн албаны дэд дарга Мищерин гуай түүнийг үзээд, 
    Этого щуплого паренька зачислить в санроту. (Энэ туранхай хүүг санитар суманд бүртгэ) гэж хэлснээр болсон юм. Гэхдээ энэ доожоогүй хархүү маань нутагтаан бол яггүй уургач, эмнэг булгиулагч нэгэн санж. Харин дарь хүхрийн утаанаас ийнхүү дотор муухайрах нь дайны фронтод яваа цэрэг эрд яав ч зохихгүй шиг санагдана. Гэвч яанам билээ. 
    Ёо ёо! Яасан ёрын хатуу тэрэг вэ! Наадах муу адсага чинь ядахдаа бүдчээд. Эзэндээ таарсан морь байна даа. Ёо ёо! 
    Ийнхүү үглэн яншигч бол тачанкны тэвшний урд талыг түшин суусан нэлээд гүжирмэг байрын дагдгар бор цэрэг аж. Тэр зүүн гарынхаа булчинг суманд хальт харвуулжээ. Нөгөө хоёр монгол цэргийн нэг нь бөмбөгний дэлбэрэлтийн доргионд цохиулж хүндээр дүйрэнгэтсэн, нөгөөдөх нь ууц нуруугаараа хүндхэн шархадсан аж. Намар оройн хагд шиг цагаан шаргал үстэй, цэв цэнхэр нүдтэй залуухан орос цэрэг элгээрээ нэвт буудуулсан тул үхэх сэхэхийг мэдэшгүй. Самбуу зургадугаар сарын эхнээс шархтан зөөсөн болохоор тэдний ааш занг андахгүй болж. Хөнгөн шархтан голцуу янгууч, цухалданги байхад хүндээр шархтагсад үг дуу цөөтэй буюу таг дуугүй болчихно. Таг дуугүй болсон бол аминд нь аюул тулжээ гэж ойлгоход болно. Ингэхээрээ дуугаа татсан шархтанг чадах ядахаараа аргадан тайтгаруулж, харин янгуучирхагчидтай ярихгүй явсан нь дээр. Сүүийн хэд хоногт шархдагсдын тоо нэмэгдсээр байлаа. Шархтан цуглуулах пункт хээрийн госпиталь хоёрын хоорондох арван хэдхэн километр газар шартханг юу ч гэсэн амин голтой нь хүргэж болоод байсан гэтэл долдугаар сарын эхний ганц хоёр өдөрт дөрвөн ч цэргийг тэргэн дээрээ үхүүлчихжээ. Үхлийн дэргэд хүчин мөхсөө мэдэхээс илүү бухимдал гаслал үгүй. Фронтын галын шугамд тулалдаан улам ширүүсч цус ихээр урсахад санитар сумангийн цэргүүд нойр хоолгүй цааш нааш давхилдана. Самбуу өнөөдөр гурав дахиа явж буй нь энэ. 
    Үүр хяраалан ахуйд хоёр талаасаа их буугаар буудалцаж эхлээд тулалдаан догширсон догширсоор наран хөөрөхийн алдад хуягт танкийн ангиуд байлдаанд орж, араас нь улаан армийн явган цэрэг, манай морин цэрэг хөдлөв. Зарим газар давшилж, зарим газар ухарсан гэлцэнэ. Японы цэргийн томоохон цэрэг үүрээр Халх голыг хоёр ч газраар гатлан зөвлөлт монголын цэргийн тэргүүн ангиудыг Баянцагааны өндөрлөгт бүслэхийг оролджээ. Үдээс өмнөхөн хоёр талын олон онгоцууд фронтын байрлалыг бөмбөгдөн агаарын ширүүн тулалдаан болж өнгөрөөд байгаа нь энэ. Үд дундын аагим халуун, унжилдсан шаргал униар утаанд бөгчимдөж ядарсан цэргүүд гол төмөр нь улайссан нуувчны сүүдэрт түр тавьж өөрсдөө хүхрийн амтат бүлээн ус залгилан, хуягт машинуудын хэт халсан мотор, их буу танкийн төмөр орчныхоо агаарыг шарлуулан шатааж буй мэт. Самбуу мөнөөхөн янгууч эрийн хараал зүхлийг үл ойшоон алхална. Гэрэл нь хараахан унтраагүй цэнхэр нүдээ цавчилгүй тэнгэр ширтэх орос цэргийг ганц үг хэлэх боловуу гэж горьдон, 
    Солдат не умирай, понял. Мещерин доктор не умирай понял. Я тебя не умирай гэж оросоор мэдэх хэдэн үгээ зүглүүлэн хэлэхдээ <Цэрэг чи үхэхгүй. Мещерин доктор үхүүлэхгүй, би чамайг амьд хүргэнэ> гэж ойлгохоор хэллээ гэж итгэн, энэ их халуунд хүйтэн хөлс дааварласан магнайгий нь хааяа барилан хэлэвч орос цэрэг таг дуугүй гөлөрсөөр. 
    Наадах чинь үхчихсэн юм бишүү? Чи ч хүний үхсэн амьдыг мэдэхгүй царайны нөхөр байна л даа. Бид цөмөөрөө үхнээ! гэж нөгөө янгуучийг гуншигнахад, 
    Молчать мэднээ! Судас нь цохиж байгаа хүн үхсэн байдаг юмуу гэв. 
    Ёо ёо! Арай түргэн явах арга алга уу? Наадах адсагаа явуулаад өгөөч! өөрөө бүтэн болохоороо хүний зовлонг яаж мэдэх вэ? Ёо ёо! Тэр эмнэлэгт чинь хүрэхээсээ наана харангадаж үхэх нь! Байдаг цусаа юүлүүлчихээд байгааг мэддэг ч болоосой! Ёо ёо! гээд бадриун эр орилж гарав. Самбуу өглөөнөөс хойш нааш цааш давхиж ядарсан морио татаад ташмагтай усаа авч хэвтээ гурвын аманд балга балгыг цутгаад, муу ааш нь хөдөлсөн цэрэгт өгөхөд эрүүл гараараа түлхээд, 
    Чиний шээсийг хэн уудаг юм. Бушуу эмнэлэгт хүргээд өг! Ёо ёо гээд нүүрээ үрчийлгэн шүдээ ярзайн ярдаглав. Самбуу тэссэнгүй, 
    Чи дайсантай байлдаж шархдсан цэрэг биш, тэнсэн суманд оногдсон нэг муу жулдрай шив. Ингээд орилж яв гээд суран бүсээ суга татан авч морио тас гуядав. Морь нь фронтын хөл үймээнд хичнээн дөжирсөн ч хүнд гуулин аралтай бүсээр гуядуулахдаа цочин огло үсэрч хүнд тачанкийг чирэн цогив. Самбуу тэрэгний хажуугаар гүйж <Янгууч минь ингээд орилж бай! Тэнэсэн суманд оногдоод зайлах болсондоо баярлаж яваа вий вий чи. Янгууч нь хэтэрсэн золиг вэ. Орил орил! Нүдээ бүлтэртэл орил! > гэж дотроо цухалдан хөөрхий морио хайр гамгүй гуядан давхиулав. Янгуучид уурласан уураа мориндоо л гаргалаа. Гэтэл өнөөх бадриун эр, 
    Ёо ёо! ингэж дутуу алахын оронд амин газар минь буудчих минь яаваа. Ямар нь дайсантай тулаад цусаа урсгаж байхад ямар нь чам шиг ар талд амиа хоохойлоод явж байдаг байнаа гэж улам гаарав. 
    Самбуу шүдээ тас зуугаад мөнөөхөн орос цэргийн улам бүр зэвхий дааж буй сэвхэт булбарай царайг харан харан гүйлээ. <Амиа хоохойлсон гэнээ! Яасан хорон үгтэй золиг вэ! Фронтын санитар бол галын шугаманд байлдаж яваа цэрэг гэж доктор Мещерин хэлдгийг чи муу яаж мэдэх вэ дээ. Чам шиг янгууч юмнууд суманд долоолгосноо үхлийн шарх олсон чинээ боддог байх. Хэрвээ би буу бариад байлдсан бол чам шиг цусаа үзэнгүүт зугтаж гарахгүй>. Самбуу дотроо хий цухалдан явахад Баянцагааны өндөрлөг, Хамар давааны зүүн дор тулалдаан дахин ширүүсч мөнөөхөн унжилдсан шаргал униар дарь хүхрийн халуун амьсгалаар долгиолон байв. Морио гуядан шахсаар хээрийн госпиталийн майхнуудад тулан ирж сая татав. Тачанкийн дугуй эргэхээ болиход шархтныг ямар ч гэсэн хүргэж ирснээ мэдсэн юм шиг шавилхан бор морь өвсөнд хүрэх гэж тонгойгоод тэргэний хүнд арлыг даалгүй сөхөрчихлөө. Шархтан хүлээн авах асраас дамнуурга барьсан цэргүүд ирж шархтанг авлаа. Самбуу өнөөх янгуучид хандан, 
    Чи хүссэн газраа ямар ч гэсэн амьд яваад ирлээ. Хөлөөрөө яваад оч! гэж тушаагаад улаан цэргийн мөрөөр тэврэн автал нэгэнт өнгөрч буй гэвч хачин амьд гэрэлтэй цэнхэр нүдээрээ тэнгэр ширтсээр. 
    Ай халаг! Мэс заслын майханд бушуу оруулаач! гээд Самбуу бага хүүхэд шиг эхэр татан газар суучихав. Үхлийн өмнө хүчгүйдээ бухимдсан бухимдал, дэмий зэмлүүлсэндээ гомдсон гомдлыг ийнхүү гашуун нулимсаар угаахаас өөр арга байсангүй. Хэсэг уйлаад бостол Мищерин эмч майхны үүдэнд гарч ирээд хайрцаг дээр сууж ямар нэг зурвас яаран бичиж байв. Самбуу чухам яах гэснээ сайн ухааралгүй гүйж очоод, 
    Товарищ подполковник! Солдат умирай. Я не умирай. Я надо война. Почему солдат не война. (Нөхөр дэд хурандаа! Цэргүүд үхэж байхад би зүгээр явж байна. Би байлдах ёстой. Цэрэг хүн байлдах ёстой шүү дээ гэсэн санаа) гэж учир зүггүй уйлагнан хэлэхэд өндөр янхигар биетэй, санчиг нь аль эрт бууралтсан дэд хурандаа түүний хэлснийг ойлгоод, 
    Яана гэнээ! <Война надо> гэнээ! Еще чего захотел (өөр яамаар байна) гэж догшин ногоон нүдээр харснаа төдхөн зөөлөрч өнөөх зурвасаа өгөөд, 
    Чи уржигдар танкийн бригадад шархтан хүргэсэн байхаа. Одоо энэ бичгийг аваад давхи! Ойлгов уу? бригадын штаб хаана байна тэнд хүргэж өг! Понимаешь! гэхэд Самбуу 
    Бригадный штаб. Понимаешь хэмээн давтан хэлээд бичгийг халаасандаа хийж, бэржээхэн сүүдрэвч дор уясан морьдоос нэгийг зайдлан танкийн бригадын байрлал тийш давхив. Хоёр хоногийн өмнө улаан армийн хуягт танкийн бригадын байлдан тагнах хэсэг японы тэргүүн шугамын хүчтэй түр тулалдах үеэр шархтагсдыг ар тийш татахад Самбуу оролцсон юм. Тэгэхэд танкийн бригадын магнайн ангиуд баруунаас түргэн маршаар хүрэлцэн ирж Баянцагааны өндөрлөгийн бэлд яаравчлан байрлаж, хуягт танкуудаа далдлан, ар талаа татаж их хөл болсон ч тэр бүхнийг гайхмаар хурдан шаламгай анир чимээгүй хийж байлаа. 
    Самбуу бригадын штабыг олж ирэхэд нэг тийшээ хөдлөх гэж буй бололтой холбоо, тээврийн машин техникүүд цувааны байдалд орж, цэрэг дарга нар майхан саваа яаран буулган ачаалж байв. Зайдан морьтой монгол цэрэг давхиж ирэхэд нэгэн бага дарга хөндөлсөн гүйн ирээд, 
    Зогс! юу хэрэгтэй? гэж монголоор хашгирав. 
    Командир надо гээд Самбуу өнөөх бичгээ өгөв. Бага дарга тэндээс зайдуухан суудлын тэрэгнүүдийн дэргэд газрын зураг үзэцгээн ярилцаж буй хэсэг дарга нар тийш гүйж очив. Нэгэн ахлах дарга бичгийг гүйлгэн хараад бусад дарга нарт ямар нэг тушаал өгөөд <Эмка> тэргэнд сууж одов. Өнөөх бага дарга гүйж ирээд, 
    Хорош разведчик. Командир спасибо хэлсээн. Мэднээ гээд яв гэж зангав. Самбуу <<Хорош разведчик > гэж намайг хэлэв үү гэж эхлээд бодсоноо мөнөөхөн нас барсан цэргийг хэллээ гэж гэнэт ухаарав. Тэгээд дуртай дургүй буцах болж эргэн шогштол ар талд ойрхноос улаан пуужингууд агаарт хөөрөв. Тэгтэл ч нуувчинд болоод өнгөлөн далдлалтанд байсан танкууд хүржигнэлдэн асаж газар доороос гарч ирэв үү гэлтэй наран доогуур улаан тоос татлаа. Танкуудын араас ачааны машинд суусан цэргүүд урьд нь гарч ирээд үсрэлдэн бууж танкуудын явдал дунд дөрөв таваараа авиран сууцгаав. Түүний араас хуягтууд гинжин цуваанд орж харагдана. Цаад талд нь машин техник нэгэн зэрэг хөдлөн тоос манан татлаа. Самбуугийн хажуугаар танкууд өнгөрөхөд сүрдэж бачимдсандаа ч юмуу зэрэгцэн давхив. Ойрын нэг танк дээрээс хангинасан хөгжүүн дуутай улаан цэрэг, 
    Ай жигит давхиад бай! Урагшаа! гэж хашгирахад мань эр тал өгөв гэсэн шиг зэрэгцэн очоод танкийн цамхагнаас шүүрэн авч морио орхин танкны халуун төмрийг зайдлан авлаа. Өнөөх улаан цэрэг 
    Молодец цирик! Ай жигит чем будещь воевать? (жигит юугаараа байлдах вэ?) гээд саперийн хүрзээ сарвайхад танк дээрхи улаан цэргүүд хөгжилдөн хөхрөлдөв. Самбуу бүсэндээ зүүсэн хоёр гранатаас өөр зэвсэггүйгээ сая л мэдэв. Энд тэнд их бууны сум бөмбөг дэлбэрэн танкийн их буунууд галлан, пулемётууд тачигнаж, сум исгэрч байгааг Самбуу нэлээд хожуу ухаарлаа. Улаан цэргүүд танк дээрээс үсрэлдэн буугаад гүйдэл дундаа буудацгаана. Самбуу буудах буугүйдээ бантаад танкаас буусангүй. Халх голын наад эрэгт хориглосон японы цэргийн траншей, том далбагар халхавчтай, оготор гол төмөртэй их бууны батарей, шатаж буй хуягт машин, цэрэг техникийн учир нь үл ялгарах дуу чимээ энэ бүхэн дайсантай яг нүүр тулжээ гэдгийг зайлшгүй ойлгуулахад Самбуу танк дээрээс үсэрч буугаад юу ч болсон гранатаа бэлэн барьж танкийн ард ч нуугдсангүй ил гараад урагш гүйлээ. Улаан таван хошуут танк өнөөх оготор гол төмөртэй их бууны батарейг хиартал дайран гарч буй харагдана. Түрүүч нь японы траншей дээгүүр харайн гарна. Хориглолтын тэргүүн шугамд гардан байлдаан болж байна. Гардан байлдаан гэдэг нь их л жирийн ойлголт юмсанж. Ердөө л амь өрсөнө гэсэн үг. Самбуу үүнийг маш тодорхой ухаарлаа. Амь өрсөхгүй бол өнгөрнө. Зэвсэгтэй ч бай, үгүй ч бай амь өрсөх л хэрэгтэй. буугүй бол гар байна, гаргүй бол шүд байна. өөр бодох юм алга болжээ. Гэтэл хажууханд нь дөрвөн самурай гэнэт үзэгдлээ. Тэр дөрөв бараг тохойгоо нийлүүлээд ухран буудалцаж явна. Юунаас ухарч явааг нь Самбуу олж харсангүй. Тэдний зэгэл саарал хувцас, хөлнийхөө шилбийг ороосон цагаан бүс тов тод харагдана. Ердөө л буу барьсан дөрвөн зэгэл амьтан. Самбуу тэдний хөл доор хоёр гранатаа цувуулан шидэж орхив. Гранатныхаа хэлтэрхийд өөрөө сүйднэ гэж бодсонгүй. Гранат дэлбэрч дөрвөн япон үхэдхийн унахад өөрөө босоо явж л байна. Харайж очоод нэгнийх нь бууг шүүрэн авлаа. Юутай ч гэсэн буутай цэрэг! Нүдний буланд япончуудын нэг нь өндийж харагдана. Чиглүүэн буудаж орхиод урагш харайлаа. Ямар нэг юм өөд цоройн шатаж байгаа хуягтны дэргэд хоёр танкчин хэвтээд тасралтгүй галлана. Самбуу тэдэнтэй зэрэгцэн хэвтээд буудах гэсэн боловч байгаа олж харсангүй. Гранатаар байлдах нь дээр юм шив дээ гэж тэрүүхэн хооронд бодлоо. Төдий л холгүй харагдах Халх голын хөвөөнд зай завсаргүй дэлбэрэлт болж машин техник шатаж, морьтой явган зэгэлүүд ундуй сундуй зугатаж буй аж. Баруун гар талд холгүй японы траншей дээр цагаан хиур хатгасан харагдана. Хоёр улаан цэрэг галлахаа болиод Самбууг сая ажиглаж, 
    Эй цирик ты откуда взялся?(Цэрэг чи хаанаас гараад ирэв?) гэж монголжуу царайтай нэг нь гайхан асуув. 
    Солдат надо война гэж мань эр хэнэггүй хариулчихаад урьд талд юу болж байгааг харах санаатай өндийтөл баруун эгэмний нь тушаа гэнэт хүчтэй цохигдон, нүдэнд нь гал манас хийгээд ухаан балардлаа. 
    <Би өөрөө шөрхтчихлаа> гэж бүүр түүр бодох завсар хэн нэг нь цээжийг нь түшин авахыг мэдрэв. Ухаан балардах болихын завсар <Үхлүүт шархадсан хүн дуугарахаа больдог> хэмээн бодож амжаад дуу гаргах гэсэн боловч чадсангүй. Санитар Самбуу хэдэн цагийн дараа ч юмуу хэд хоногийн дараа ч юмуу бүү мэд ухаан орохдоо эмнэлгийн орон дээр хэвтэж буйгаа мэдээд, 
    Солдат не умирай! гэж хэлээд юунд ч юм оросоор хэлэхдээ ямар ч гэсэн өөрийнхөө дууг танилаа.

     

     

    БУУРАЛ НАЙЗ МИНЬ

    Мань Базаргүр ахмадын охиноос болж дайнд явсан юм. Ямар ч гэсэн бид түүнийг үнэхээр Жанчхүүгийн Давааны тулалдаанд оролцож жинхэнэ эх цэргийн үүргээ биелүүлсэн гэж итгэсэн билээ. 
    1944 оны өвөл бид цэргийн сургуульд суралцаж байлаа. Манай ангид Базаргүр, Жанчивсэнгэ гэдэг хоёр <атаман> байжээ. Базаргүр эрдэм авьяасаараа <Атаман> харин Жанчивсэнгэ бол хүч тэнхээгээрээ <Атаман>. Бидний нас арван долоо найм шүргэж ёстой л ааг охио багтааж ядсан цаг билээ. Базаргүр дуу дуулна. Зураг зурна. Шүлэг бичнэ. Тэр жилийн шинэ жилээр нийслэлийн сургуулиудын ахлах ангийнханы үдэшлэг дээр <Степь да степь кругом> гэдэг орос дууг аргил хоолойгоор дуулаад л нэрд гарчихсан юм. Тэр өвөл мань эр гэнэт аргил хоолойтой болчихсонсон. Тэр орос хэл сураад Пушкин, Лермонтов нарын шүлгийг дууриалган шүлэг бичдэг бас оросын нэрт дуучин Феодор Шаляпины пянз тавьж дууриан дуулсаар байгаад аргил хоолойтой болсон хэрэг. Зөвлөлтийн цэргийн офицерүүдийн ордноос Шаляпины пянз гуйж авчраад эгшигт хайрцагт тавьж дуулуулан уярахдаа бүсгүй хүүхдийнх шиг урт сормуустай дүглэгэр хар нүдэнд нулимс гүйлэгнүүлэн <Ай мөн гайхамшигтай хорвоо юмаа> гэж шүүрс алдана. Тэр маань шинэ жилийн үдэшлэгт дуулж нэрд гараад зогссонгүй улсын театрын нэг хүүхэнд сэтгэлтэй боллоо гэж шүлэглэсэн захидал бичээд бидэнд уншив. Тэр нь бидэнд Пушкиний шүлгээс дутуугүй сайхан санагдсан тул театрын тэр гоё хүүхэн лав хариу ирүүлнэ гэж ярьцгаалаа. Гэтэл хэд хоногийн дараа өөдсөн чинээ нэг зурвас ирүүлсэн нь <Дүү минь эгчээрээ оролдоод хэрэггүй биз> гэсэн байв. Базаргүр маань ихэд гутарлаа. Тэгээд л өөрөө шинэ жилийн үдэшлэгт ганц дуу дуулаад нэрд гарлаа ч гэсэн алдартай сайхан хүүхэнд захидал бичих дэмий гэдгийг ухаараад курсийн даргын охин Цэрэнлхамд захидал бичихээр шийдсэн хэрэг. Манай сургуулийн клубт болдог байсан өдрийн бүжигт Цэрэнлхам ирж бидэнтэй бүжиглэнэ. Торгон тууз зангидсан урт хонгор гэзэгтэй, улаан хацартай, алиа нүдтэй тэр охиныг Жанчивсэнгэ атаман ихэвчлэн булааж бүжиглэнэ. Жанчивсэнгэ бол сайхан эр.өндөр нуруутай болохоороо жагсаалын магнайд зогсоно. Модон морин дээр арван малгай давхарлаад харайчихна. Соонс эргэхдээ гарамгай. <Соонс> Гомбосүрэн гуай хүртэл түүнийг магтсан удаатай. Тэр аргалын савар шиг сарвайсан яст хуруутай гараараа савлуурын хөндлөвчнөөс мөчидхөн атгаад, шургааг шиг урт атлаа майга хөлөө хагас дугуйран хавсарч салхи сэвэлзтэл хорь гуч эргээд тэртээ хол саваад буучихна. Их том дуутай. Байрны урт хонгилын үзүүрт орилоход нөгөө үзүүрийн цонх доргино. Тэр нь баатар эрийн шинжтэй боловч, даанч залхуу, салан. Тэгээд бас биднийг суу явдалд удирдахдаа гарамгай даа. Нэг удаа бид түүний удирдлагаар Амгалангийн мухлагны наймааг сүрдүүлэн тамхи хэдэн хайрцгийг булааж аваад мэдэгдэн, тасгаараа гурав хоног сахилгад суусан билээ. 
    Базаргүр маань Цэрэнлхамд нөгөө дуучин хүүхэнд бичсэнээсээ илүү, ёстой лусын дагина ч уярмаар сайхан захидал бичжээ. Гэтэл майн баярын бүжиг дээр өнөөх Цэрэнлхам Базаргүрийн захидалд нэг их уяраагүй нь мэдэгдлээ. Тэр үдэшлэг дуустал Жанчивсэнгэтэй бүжиглэв. Мань Базаргүр түүнийг авч ганц удаа бүжиглээд толгой гудайлгасаар хүрч ирэн шүүрс алдаж, 
    Намайг доожоогүй эр гэж байна. Энэ муу Жанчивсэнгээс л боллоо. Өөрийгөө сумын начин, эмнэг морь булгиулдаг гэж шал худал хэлсэн байна. Муухай, муу Швабриныг дуэльд дуудна даа гэв. Бид Пушкины <Ахмадын охин>-ыг сайн мэдэх учир Жанчивсэнгэ дорхноо л Швабрин гэдэг хочтой боллоо. Цэрэнлхам ч ахмадын охин болов. Манай курсийн дарга ч ахмад цолтой. Ингээд бид гайхалтай сонин явдлыг үзэх аазгай хөдлөн Базаргүрийг хөөргөж гарлаа. Би түүний секундант болъё гэв. 
    Нэг бүтэн сайн өдөр хоёр секунтантууд Жанчивсэнгэ, Базаргүр хоёрыг таван алхмын зайтай зогсоож, 
    Эхэлцгээ! гэж командлав. Мань Базаргүрийн өвдөг чичрэн сахлын ор гарч яваа уруул нь татвалзаад их л сандарч байгаа бололтой. 
    Зоригтой бай юунаас айдаг юм гэж би шивнэнэ. Тэгтэл Швабрин уухай хашгираад дайрч ирэх нь тэр. Сэлэм ч хангинаад явчихлаа. Мань Базаргүр урьд нь боловсруулсан мэхээрээ булт үсрэхэд Жанчивсэнгэ хий хатгаад арай л газар мөргөж унасангүй. Базаргүр түүнийг эргэнгүүт л урагш давшин сэлмийг нь мулт цохих ёстой байлаа. Гэтэл үхсэн хойноо мулт цохих. Тэр далайж цохихоо мартаад давшиж хатгах гэтэл Жанчивсэнгэ эргэнгүүт сэлэмний нь өнцөг дээр тас байлгахад мань эрийн сэлэм гараас нь мулт үсрэн тэртээ хол шороо дур хийлгэв. Базаргүр бууж өгсний тэмдэг болгон бээлийгээ хөсөр шидээд толгойгоо унжуулан найгасаар холдоход би арай л уйлсангүй. Ийм л юм боллоо. Удалгүй хаврын шалгалт эхэлж, сайн өдрийн бүжиг ч үгүй, тоглож наадах зав ч үгүй боллоо. Базаргүр Швабринд дийлдсэндээ гутарч хэд хоног гунигтай явснаа шалгалтанд бэлтгээд мартлаа. Харин зав л гарвал Жанчивсэнгийг шоолсон зураг зурж, шүлэг бичнэ. Гэвч Жанчивсэнгэ тэр зэргийн чимхэлтийг тоох эр биш. Дэндвэл тэр зодчихож мэдэх боловч шалгалтын үеэр <будаа> идэх талаа бодоод тэвчсэн хэрэг. Ингэсээр байтал нэг мэдэхэд шалгалт маань дуусаж, зун болоод бид гэртээ харьцгаах боллоо. Дэлхийг донсолгосон их дайн зөвлөлтийн ялалтаар дуусаж хүүхэд бид ч гэсэн баяр хөөртэй нь аргагүй. Дөчин гурван оны өвөл Базаргүрийн саналаар биднийг фронтод явуулж өгөөч гэж маршал Чойбалсанд өргөдөл бичсэн билээ. Бид нэгэнт цэргийн даргын сургуульд орж буу буудаж чадах болсон учир гитлерчуудтай тулалдахад бэлэн байлаа. Гэтэл сургуулийн захирал генерал Дагва гуай биднийг дуудаад <Би та нарын өргөдлийг маршалд үзүүлсэн. Нас чинь бага байна. Цэргийн эрдэмд сайн суралцаж сайн дарга нар болох хэрэгтэй > гэсэн гэхээр нь бид их л баярлаж өглөө хар үүрээр босон бүрэн зэвсэг үүрч өвлийн хөр цасан дундуур элгээ эгштэл гүйсэн ч, танк эсэргүүцэгч ПТР гэдэг урт буугаар буудаж мөрөө өвдтөл ёвруулсан ч жинхэнэ цэрэг эрийн ёсоор шүд зуун хатуужсансан. 
    Биднийг амралт эхлэх үеэр улаан цэргийн цуваа зүүн зүг өдөр шөнөгүй нүргэлэн одож байсан бөгөөд удахгүй японд дайн зарлаж манай цэрэг чөлөөлөх дайнд оролцоно гэдгийг мэдэж байлаа. 
    Базаргүр бол Дорнод аймгийн хүүхэд. Тэр нутагтаа явахын өмнө ахмадын охинд бичсэн захидлаа надад уншив. Тэр энэ удаа шүлэглэсэнгүй, жирийн захидал бичжээ. Тэр захидалдаа <Би японы самурай нараас өвөр Монголоо чөлөөлөхөөр явж магадгүй. Би хэдий доожоогүй эр боловч ямарч аавын хүүгээс дутахгүй байлдаж чадна. Жанчивсэнгэ бид хоёрын аль жинхэнэ эр хүн болохыг чи үзнэ дээ> гэх зэргээр бичсэн байв. Бид ч яах вэ. <Чи нээрээ дайнд оролцож японтой байлдаж чаддаг юм бол ахмадын охин байтугай өнөөх дуучин хүүхэн ч чамд дурлана> гэх мэтээр доог хийгээд өнгөрлөө. Гэтэл юу болсон гэж санана. Намар сургууль цуглахад Базаргүр ирсэнгүй. Нутгийн сумын захиргаанд утас явуулж сураглахад аль найман сарын эхээр Улаанбаатарт сургуульдаа явсан гэсэн хариу ирэв. Хотод ирээд сургуулиасаа зугтааж байж магадгүй гээд хотын комендат, сэргийлэхээр эрүүлэвч сураг алга. Ингээд бүр улсын хэмжээгээр зар тарааж эрэх юм болов. Эцэг эх нь айн сандарсан гэдэг туйлгүй биз. Бид гайхахдаа зуны амралтаар харихын өмнө дайнд явж магадгүй гэж байсныг даргадаа хэллээ. Тэгж байтал ахмад маань охиноосоо Базаргүрийн захидлыг олжээ. Урьд нь сэжиглэж байсан бололтой. Ахмадын охиноос Базаргүрийн шүлэглэсэн захидлууд болоод дайнд явах тухай бичсэн сүүлчийн захидлууд цөм олдсон байна. Ингээд бүр хил давж чөлөөлөх дайнд явсан цэргийн ангиудаас сураг гаргах хэрэг тулгарлаа. Ийнхүү бөөн эрэл сурал болж байтал есөн сарын сүүлчээр Базаргүр маань тэнгэрээс унасан мэт гэнэт хүрээд ирдэг байгаа даа. Ирэх ирэхдээ зөвлөлтийн танкийн цэргийн хувцастай, энгэртээ гвардын тэмдэг японыг ялсны алтан шар медаль зүүчихсэн ирлээ. Сахлынхаа оронцгийг ургуулж засаад алх хадуурт улаан таван хошуутай пилоотог малгай хазгайхан тавьсан нь их л дэгжин. Түүгээр ч барахгүй тэр генерал Плиевын штабын даргын гарын үсэг, тамгатай сайшаалын үнэмлэхтэй иржээ. Тэр үнэмлэхэд <Сүхбаатарын нэрэмжит офицерийн сургуулийн курсант Базаргүр мотомеханикжуулсан ... дугаар хорооны хүү болж Жанчхүүгийн давааны тулалдаанд оролцон эрэлхэг дайчин болохоо үзүүлсэн тул сайшаан офицерын планшет ба алтан үгээр шагнав> гэсэн байв. Ингэж Базаргүр бидэнд ёстой л баатар эр шиг санагдан атаархавч баршгүй байлаа. Тэр яаж дайнд явсан тухайгаа үлгэр шиг юм ярьж билээ. Найман сарын эхээр Монгол-Зөвлөлтийн армийн ангиуд хил давах үес мань хүн сурагч погоноо цэрэг погоноор солиод, Матадаас хөдөлсөн арын албаны машинд суугаад хил хүрчихжээ. Тэгээд хил давах үеэр шалгалт болоход илэрч Дорнод аймаг руу явах эмнэлгийн тэргэнд хүргэгджээ. Гэтэл сэргэлэн эр замаасаа оргоод улаан армийн нэг ангид очиж мухар олгой ургаад ангиасаа хоцорсон гэхээр нь итгэж аваад явсан хэрэг байв. Тэгээд бүр хил давсан хойно үнэнээ хэлэхэд монгол цэргийн аль нэг ангид хүргүүлэх юм болов. 
    Гэвч орос цэргүүд өнөөх <Степь да степь кругом> гэдэг дуугаа Шаляпин шиг аргил хоолойгоор сайхан дуулдаг болохоор нь хайрлаад хорооныхоо хүү болгож авч явъя гэхээр нь дарга нь зөвшөөрчээ. Тэгээд л мань хүн улаан армийн хорооны хүү болж Жанчхүүгийн давааны тулалдаанд оролцсон хэрэг байлаа. Тэр хуягт тэрэгний экипажтай хамт дайралтад орж арав шахам самуурайг сөнөөсөн гэдэгт ч бид итгэлээ. Ийм л явдал болсон юм. Түүнээс хойш ахмадын охин Цэрэнлхам Базаргүрийг жинхэнэ баатар эр мөн гэж тоосноор барахгүй үерхэж явсаар гурван жилийн дараа сургуулиа төгсөж дарга болоход нь эхнэр нь болж хязгаарын нэг анги руу явсан юм. 
    Базаргүр дуучин юмуу яруу найрагч болж чадах авьяастай хүү байсан боловч тэгэлгүй цэргийн дарга болж санасандаа хүрсэн билээ. Одоо тэр хурандаа цолтой, олон хүүхэдтэй сайхан амьдарч явна. 
    Би түүнтэй хааяа уулзахдаа <Саарал шинелээ тайлаагүй, буурал найз минь > ёстой мөн дөө гэж сэтгэл догдлон боддог юм.

     

     

    ИХЭР ТОЛГОДЫН ДУНД

    Хаврын эхний нэгэн цэлмэг өдөр нэгэн идэр эр Хэрлэнгийн хөндийд ганцаараа явж байлаа. Өвөр хоорондоо ихэр юм шиг ижилхэн бөгөөд намхан намхан ухаа гүвээнүүд үргэлжилсэн энэ их талд нэл яргуй цэнхэртэн дэлгэрч, дээр тэнгэр ч цэнхэр, доор газар ч цэв цэнхэр ажээ. Уламбаяр хүн болсоор ийнхүү газар тэнгэр ялгарахгүй болтол яргуй дэлгэрэхийг үзсэнгүй. Тэрбээр тохой нь цоорч, хөвөн нь цухайсан хүрэм, зузаан гэгчийн зан тавьсан бахиал гутлаа суран бүсээр боож сугавчлаад хөл нүцгэн шогшиж явна. Нэг хэсэг гүйж амьсгаадахдаа мөнөөхөн зай завсаргүй цэнхэртэх яргуй дээр унаж тэнгэр ширтэн хэвтэхэд хумсын чинээхэн үүлгүй тэнгэрийн доор яргуй дэлгэрсэн газар дэлхий дээр муу муухай бүхэн нэгмөсөн арчигдан арилсан мэт санагдана. 
    Уламбаяр хоёр жил гаруй засан хүмүүжүүлэх газар ажил хийсний эцэст сая хэрэг цагаадан суллагдаад явж буй нь энэ. өнгөрсөн шөнө дундын үес сумын төвд суудаг хадам ахынд замын тэргээр ирсэн юм. Мотоциклоороо одоохон намайг гэрт минь хүргээд өгөөч гэж түүнээс гуйхад нойроо харамласан янзтай нүдээ нухлан янцаглаж, 
    Бензин байхгүй. Өглөө болгож байж айл амьтнаас бензин гуйж явахаас гэхэд гомдсоныг хэлэх үү. Хоол цай идэж уугаад унтахаар хэвтсэнээ тэссэнгүй босож хувцаслаад, 
    Би явнаа гээд л гарсан. Тэгээд л явган таваргаж яваа нь энэ. Гүйхдээ гүйж, алхахдаа алхсаар бага үдийн алдад гэртээ нэгэнт дөхөж иржээ. Ханилаад удаагүй эхнэрээ санахаас илүү зовлон шаналал эр хүнд байдаг болов уу? мөн ч их санасан даа. Эхний хэдэн сар өнгөрсний дараа эхнэр нь зүүд зөнгөөс салахаа бүр байжээ. Засан хүмүүжүүлэхийн хатуу вандан дээр нойр хулжин хөрвөөж хэвтэхэд тасалгааны харанхуй булангаас эхнэр нь гэнэт шивнэн дуудах шиг болох юмуу гадуур ажил хийж явахад хаа нэгтээ нүдний үзүүрт туссан эмэгтэй хүн эхнэрийнх нь дүрд хувилан үзэгдэнэ. Эхнэр Бадам нь ардаа түших тулах хүн бүл муутай, нэгдлийн олон малтай учир энэ хоёр жилд ердөө л ганцхан эргэж иржээ. Гэтэл одоо болсон хойно хэргийн үнэн учир олдож суллагдаад зүрхээ хатаж хагстал мөрөөдсөн эхнэртээ очиж явна. Уламбаяр наадан баясах гөлгөн нохой мэт яргуй дээгүүр хөлбөрч босоод л мөнөөхөн ихэр юм шиг толгодын дундуур гэрийн зүг алхав. Хэрлэнгийн хөндийн ухаа гүвээнүүд ийм ихэр юм шиг адилхан бөгөөд ингэтэл яарч яваа хүнд тэр гээд хэлэх газрын баримжаа урьдаас мэдэгдэхгүй нь ямар хэцүү болохыг сая л ухаарлаа. Гэр минь одоо л энүүхэн толгодын цаана бий дээ гээд гартал цаана нь бас нэг ив ижилхэн толгод байж байна. 
    Гэвч шогшин явсаар үдийн алдад сая гэрийн бараа харлаа. Нэг багахан цэнхэр толгойн өвөрт хоёр цагаан гэр, хонины танил хашаа, тэртээ цаана дэлхэн бэлчиж буй хонин сүрэг, хашаанаас уясан хонины сорь харагдана. Уламбаяр гэрийнхээ барааг харангуут хамаг бие сульдан суучихав. Хадмын бага гэрийн яндангаас аргалын шингэн утаа бургилна. Харин өөрийнх нь гэрээс утаа уугихгүйгээр барахгүй үүд өрх нь нэг л битүү юм шиг харагдахад дотор палхийн <Бадам минь арай ч дээ...> гэж ямар нэг муу зөн хөдлөвч ердөө л хэдхэн цагийн өмнө хадам ах Бадамыг хонь малаа хараад чамайг л хүлээж хатаж яваа гэснийг санаад бяцхан тайвшрав. Хоёр жил гэдэг бага хугацаа биш. Залуу бүсгүй өөр хүнтэй ханилаад явчихсан байхыг ч үгүй гэх газаргүй. Гэвч Уламбаяр эхнэртээ их итгэнэ. Хэсэг яргуй тасдан авч үнэрлэхэд дотор бяцхан уужраад муу гутал өмсөж гэрийн зүг аль болох хурдан алхлав. Үүд өрх нь хаалттай мэт санагдсан нь дэмий сандралаас болж. өөрийн гэр гэгч ямар танил дулаан царайтай байдаг билээ. Эхнэр нь аавынхаа гэрээс хувинтай юм барин гарч ирээд тэртээгээс явган ирж яваа хүнийг гайхсан янзтай саравчлан зогсов. Уламбаяр ийм холоос таньдаг болов уу яадаг бол гээд нэгэн дош дээр суулаа. Бадам ямар нэг ажиг сэжиг авсан бололтой гэртээ бушуухан ороод дуран барьсаар гарч ирэв. Дурандангуутаа л танив бололтой гэртээ дахиж гүйн ороод алчуураа зангидсаар угтан гүйв. Уламбаяр урдаас нь харайлгав. Түүнийг суллагдсан тухай цахилгаан аваад хүлээж буй нь лав, гэвч ингэж явган нүцгэн ирэхийн чинээ бодоогүй биз. 
    Тийнхүү эхнэр нөхөр хоёр ихэр толгодын дунд уулзаж зай завсаргүй ургасан яргуй дээр тэврэлдэн унаад үнсэлдэн үнгэлдэхүйд муу муухай бүхэн арчигдан арилсан мэт хязгааргүй цэнхэр талд зөвхөн болжмор жиргэж байлаа. Уламбаяр юу юугүй эхнэрийнхээ хувцасыг тайчмаар санагдавч биеэ барьж тэсвэрлэн дээш харж, сартгар нимгэн самсаатай хамрынхаа нүхнээс бяцхан хар үс цухалзтал уухилан хэвтлээ. Цэв цэнхэр тэнгэрийн мандлаар цагаан утас сүвлэн харвасан сум мэт тийрэлтэт онгоц шуумайн нисэхийг үзээд замбуулингийн уужмыг бахдан, 
    Бадам аа! Хараач тэр онгоц яасан өндөрт ниснэ вэ! гэв. Уламбаяр эхнэрийнхээ дээлийн хормойг сөхөж гэдсийг нь илбэтэл нэлээд товгор байхыг мэдээд цочин өндийж, 
    Үгүй чи чинь... гэхэд Бадам яргуй дээгүүр хөлбөрөн түрүүлгээ хараад, 
    Би .... Би чамайг хүлээж тэссэнгүй гээд эхэр татлаа. 
    Уламбаяр түүнээс холдосхийн суугаад тамхиа асааж нэг хэсэг таг болов. Хоолой дээр бөөн хар юм тээглэчихээд дуугарч болсонгүй. <Урвагч муухай эм!> гэж орь дуу талбин хамаг хувцсыг нь урж хүчирхийлж хаялтай боловч тэгж чадсангүй зүгээр л эр хүний бүдүүн баргил дуугаар эхнэрээ дагаад еэнгэнэтэл уйллаа. Нулимсандаа хахаж цацах хооронд даанчиг арчаагүй цагираглан хэвтэх эхнэрээ гэнэтхэн өрөвдөж гарын араар нулимсаа арчаад, 
    За яахав вэ. хоёр жил эзэнгүй гэр сахисан чи. Яахав итгэл алдахаар ч болоо биз дээ гээд шүүрс өлдөн толгой гудайлгав. Бадам өндийж хувцас хувцас хунараа яаралгүйхэн тайчаад, 
    Миний гэдсэн дэхь энэ амьтан тун саяхнаас л мэдэгдсэн шүү дээ гэхэд Уламбаяр эхнэрээ тэврэн үнсэж озож гарлаа. Эргэн тойронд ганцхан болжмор л жимбүүрдэж, дээд хөх тэнгэр хаврын нарны дулаан илчийг газар тийш багц багцаар нь асгаж байх шиг байлаа. Ийнхүү эхнэр нөхөр хоёр жаахан тайвшраад гэртээ ирж, хадам аав, ээж, дүү охин хэдүүл бөөн баяр хөөр болцгоов. Уламбаярын гэрт хоёр жилийн өмнө явснаас нь хойш өөрчлөгдсөн юм огт үгүй шиг. Эмээл хазаар нь хүртэл байрнаасаа хөдлөөгүй аж. Хоёр жил ер нь юусан билээ. Гэтэл эхнэр нь хүлээж тэсэлгүй бусдаас хүүхэд олчихсон байдаг.Бадам нөхрөө их л царайчлангуй авдрынхаа өмнө чимээгүй сөгдөн, шинэ дотуур хувцас, шоронгоос ирэхэд нь өмсгөхөөр оёсон бололтой бор даавуу дээл гаргаж өмсгөв. Шинэ хувцас өмсөнгүүт хамаг бие хөнгөн болчихлоо. Бадам ч яриа хөөрөөтэй болж хонины нэлээд хуршинга махаар бууз хийж, нэг шил архи гарган тавилаа. 
    Уламбаяр эхнэрийнхээ гараар хийсэн буузыг амтархан идэж, нэг хундага архи уугаад 
    Юмны үнэн олддог л юм байна. Аймгийн прокурор намайг суллагдсан тухай мэдэгдэл өгөөд хилсээр ял эдэлсний хохирлыг хэлмэгдүүлсэн этгээдээр төлүүлсэн. Хоёр жилийн ажлын хөлсийг бүрэн олгоно гэсэн. Ийм л юм боллоо. Чамайг би ганцаардаж зовж явааг мэдэлгүй яах вэ дээ, даанчиг.... гээд хоолой нь зангирав. 
    Бадам дорогш харж нэг хэсэг түдгэлзсэнээ 
    Надаас л болсон юм. Хүний дотор ямар муу муухай юм нуугдаж явааг гаднаас нь хараад таах биш дээ. Миний тэнэгээс гэх юм уу аймхайгаас л болсон. Базар ямар хүн болохыг, намайг яаж оролдож, хоргоож зовоодгийг чамд эртхэн хэлсэн бол дээр байж. Нөхөртэй болохоор яаж ч чадахгүй гэж нэг бодоод бас чамайг дэмий хардах ч болов уу гэж тэнэглээд л хэлээгүй юм. Одоо Базар ажлаасаа халагдаж, намын гишүүнээс хөөгдсөн. өнөөх хоёр зуун төлөгний үнийг ч төлүүлсэн гэнэлээ. Харин чи минь л хоёр жил ял эдэлчихлээ. Би даанчиг.... даанчиг хүлээж чадсангүй гээд уйлчихав. Уламбаяр <Наранд яваагаас биш муу нохойд хүндхэн шийтгэл ноогдож дээ> гэж дотроо баярлан, 
    Одоо яана гэх вэ. Өнгөрсөн юм өнгөрдгөөс хойш Базарыг тийм олиггүй хар хүн гэж урьдаас мэдсэн биш. Чиний буруу байхгүй. Харин нь ... учрыг эртхэн хэлдэг л байсан юм. Чамайг тэгж оролдож хоргоодгийг мэдсэн бол наанадаад арай муу санаатай явж чадах шүү дээ гэхэд Бадам шүүрс алдан хормойныхоо сэжүүрээр нулимсаа арчаад, 
    Миний тэнэгийнхээ. Үнэнийг хэлбэл чамайг хардаад унах болбуу гэж бодоод л... 
    Хэлдэг л байсан юм. Эр хүн байна хатуухан үг хэлээд тавьчихаж чадах л байсан. 
    Тэгвэл тэр бидэнд өширхөөд амар заяа үзүүлэхээ болих байсан л даа. Ганц ишиг үхүүлсэн ч тэнгэр тулсан юм болгоод л... айж ичиж яваад хайран хоёр жилийг чинь хулгайлууллаа л даа. 
    Нээрээ л хулгайлсан шүү Муу хар хулгайч! Одоо нэг нүүр тулах бий вий. 
    Битгий л гар хүрч хэрэг дэгдээгээрэй дээ. 
    Нэг сайн цохиод авсан ч буруудна гэж үү? Төр түмэн нүдтэй хойно болж л гэнэ. 
    Тэр хоёр зуун төлгийг манай сүргээс таслан үгүй хийлцсэн хүн бас л манай нутаг усны хүн шүү дээ. Шунал гэдэг хүнийг алдаг хойно доо. Хэрэв Базар тэр хоёр сүүлд муудалцаагүй, цаадах нь амаа хамхиад явсан бол бид буруутан болоод л өнгөрөх байж. 
    Юмны үнэнийг хууль олдог юм байна. Би ч гэсэн үнэнийг нэг цагт олдоно гэж гээд цөхрөнгөө бараагүй минь болж. Юмны үнэнийг олддоггүй юм байна гэж эрт цөхөрсөн бол насаараа шоронгийн хадаас болж ч чадна шүү дээ. Гэвч тэссэн дээ. Харин чи.... гээд Уламбаяр энэ удаа эхнэр тийш таагүй хяламхийв. 
    Баяр минь чи намайг яавал яа. Хаяад явсан ч миний л хохь. Гэхдээ би чамайг өдрийн бодол, шөнийн зүүд болгож өнөө хүрсэн. Ганцхан удаа л тэсвэр алдаад л.... 
    Уламбаяр гурав дөрвөн хундага архинаас амархаан ам халамцаж, боргилдуу гэвч хамар ам, нүд хөмсөг цэвэр тэгш төгрөг бор нүүр нь улаа бутран, 
    Би чамайгаа ойлгож байнаа. Миний үр гэж бодоод явахад болно. Ямар ч байсан бүтэн мэнд уулзаад явахад сайхан хорвоо юм. Энэ хавар ямар их яргуй ургаа вэ! Тэнгэр тал хоёр адилхан цэнхэртсэн хаврын өдөр надаас бий болсон хүүхэд гэж бодоод л явж байя гэхэд Бадам тийнхүү өршөөгдсөндөө тэсгэлгүй уйлж гарлаа. Уламбаяр босож эхнэрийнхээ хоёр хацрыг үнсээд, 
    За миний хүү битгий уйл. Хоёулаа мордож Хэрлэнгийн талаар жаал явья. Ах дүүсээрээ оръё гэв. 
    Бадам саахалт айлаас морь авчирч, эхнэр нөхөр хоёр байдгаараа гоёд мордлоо. Уг нь тун санаандгүй явдал эднийг хоёр жилийн турш салгажээ. Уламбаяр Улаанбаатараас цэргийн албанд татагдаж ирээд нисэх буудалд цэнэглэгч машины жолооч болсон юм. Тэгээд л бензин тээх замдаа зам гудсын айлаар хааяахан орно. Гурван жилийн өмнө цэргээс халагдах хавраа Хэрлэнгийн хойд шилд хаваржиж буй нэг айлд буусан нь Бадамынх байлаа. Ингэж айлаар ороход аятайхан охид тааралдах нь алийг тэр гэх вэ гэтэл гэртээ ганцаар ямар нэг юм оёж суусан Бадам хүн хүнээс нэг л өөрөөр харагдаад явчихсан. Чухам юу нь тэгж гойд харагдсаныг одоо хүртэл хэлэхэд хэцүү. Үйлээ хойш нь тавьж аяга авах гээд эргэхдээ ууц нуруугаа хачин сайхнаар хөдөлгөсөнд ч юмуу, аль цай барихдаа ботгон бор нүдээ бууруулсхийн нимгэн улаан уруулынхаа сэжүүрээр инээвхийлсэндээ ч юмуу бүү мэд. Тэгээд л тэдний гэрийн хана, хатавчнаас ямар нэг уяа хүлээсээр аргамжигдчих шиг болж оройхон болсон цаг тул машин эвдэрлээ гэж худал хэлээд тэднийд хоноод өглөө явахдаа цэргээс халагдаад тэднийд ирнэ гэж шулуухан хэлжээ. Бадам ч за ч гэлгүй, үгүй ч гэлгүй өнөөх уруулынхаа сэжүүрээр инээвхийлэн хоцорчээ. Харин хожим Уламбаярыг хүн хүнээс онцгой харагдсан гэдэг байлаа. Хувь заяа гэгч тэр биз. Тийнхүү Уламбаяр цэргээс халагдахдаа бэлэн эхнэртэй байжээ. 
    Бадам насан өндөр болсон аав, ээж, охин дүүтэйгээ нэгдлийн хонь хариулна. Уламбаяр айл болсон тэр хавраа нэгдлээс найман зуун эр төлөг авлаа. Зун отроор таргалуулж намар мал маханд гуравны нэг хувьтай тэнцүү илүү жинтэйгээр тушаах өндөр үүрэг авлаа. Тэгээд л эхнэр нөхөр хоёр алсын оторт гараад өглөө. Зунжиж оторжиж жижиг майхнаа л ус бэлчээр сайтай газар бариад аяны байдлаар амьдарна гэдэг залуу эр эм хоёрт чухамхүү жаргал. Бригадын дарга Базар гэгч шөвөлзсөн бор залуу байсхийгээд л мотоциклээрээ давхин ирнэ. Их захирангуй албан яриатай. Харцаа нуусан ёлтгор нүдээ энэ тэр дээр бэлчээж шүднийхээ завсраар байн байн шүлсээ хаядаг ийм нэг адгуу байрын хүн! Ер нь түүнтэй үг зөрөх хүн цөөн. Хэт захирангуй сүржин аашинд нь дургүй болоод л тэр байж. Шүүмжлэлийг бол ч бүүр ойр дөт үзэхгүй. Сумандаа л шаардлагатай сайн даргын тоонд орно. Гэтэл бригадын ажил харин доогуур л орох гээд байна. Уламбаярынхаар ирэхдээ бүр ч хатуу ааш гаргана. Буруу газар бууж. Хонины чинь өнгө муу байна. Намар их шан авах санаатай бол миний хэлсэн газар нүүж бууж бай л гэнэ. Уламбаярыг илэрхий нүд үзүүрлэн бригадын хурал зарлахаас л эхлээд элдэв ажилд хөөнө. Уламбаяр ч цэргийн сахилгад дадсанаараа түүний тушаал захирамжийг ёсоор биелүүлнэ. Хавар авсан найман зуун төлгөө язартал таргалууллаа. Гэтэл намар оройхон яг л мах тушаах үеэр хоёр зуун төлөг нь сураггүй алга болжээ. Нэгэн шуургатай өдөр Базар давхин ирж эхнэр нөхөр хоёуланг сумын төв рүү хөөлөө. өвлийн бэлтгэлийн талаар эвлэлийн гишүүдийн хуралд заавал оч гэж тушаалаа. Тэнгэр муухайрах янзтай нэг маань л очвол яасан юм бэ гэхэд танай хоёр хөгшин урьд нь нэгдлийн мянган хонь харж болоод л байсан гэж тулгаад болсонгүй. Хоёр залуугийн хуралд явсан шөнө тэнгэр муухайрч, жаахан цас хуйрганаад гайгүй өнгөрлөө. Гэтэл хотондоо хоносон хониноос нь өглөө болоход хоёр зуун төлөг ор сураггүй алга болжээ. Хэдэн өдрийн эрэл сурал болов. Олдсонгүй. Ингээд л Уламбаяр прокурорт дуудагдаад, байцаалд оров. Ямар нэг холын тууварчидтай хуйвалдан нэгдлийн малыг хувьдаа завшсанаас зайлахгүй гэсэн мэдээлэл прокурорт ирсэн байв. Хэрэг тулгагдлаа. Бригадаас нь баталгаа нотолгоо ч бий бололтой болов. Хоёр зуун хонь хөлөөрөө ор сураггүй алга болно гэдэг үзэгдэж дуулдаагүй явдал билээ. Ийм л гунигтай явдал болсон юм. Гэтэл хоёр жилийн дараагаар энэ бүхнийг Базар өөрөө зохион байгуулсан нь илэрдэг байна. Тэр Бадамыг Уламбаяртай суулаа гэж хорсохдоо тэгсэн хэрэг. Эхнэрээсээ салж өөртэй чинь сууна гэж Бадамыг хоргоодог болсоор удсан юм. Гэвч Бадам түүнийг ойртуулдаггүй байлаа. Чи зүгээр л нэг бригадын дарга болохоос биш эхнэр хүүхдүүдийг дураараа сольж явах эзэн ноён биш гэж хатуу үг хэлсэн ч удаатай. Базар энэ мэтээс хорсон бухимдахдаа тэднийг хуралд хөөж явуулсан шөнөө гарын доорхи нэг нөхрөө явуулан хоттой хониноос нь таслуулан мөн урьдаас хуйвалдсан зэргэлдээ сумын тууварчинд өгч уван цуван борлуулчихсан байжээ. Энэ бузар хэргийн үнэн учир хоёр жилийн дараа сая илэрч Уламбаяр цагаадсан нь энээ. 
    Уламбаяр Бадам хоёр мөнөөхөн ихэр юм шиг ижилхэн цэнхэр гүвээ толгодын нэгийг өгсөн нөгөөг нь уруудаж явтал өмнөөс нь нэгэн мотоциклтэй хүн ирж тааралдсан нь Базар биеэрээ байлаа. Базар тэр хоёрт бараг тулж ирээд хэн болохыг нь сая мэдэж тойрон одох гэсэн боловч Уламбаяр мориноосоо харайж буугаад, 
    Сайн байна уу? Базар аа? Өст хүн өлийн даваанд уулзана гэгч боллоо. Нэг нутгийн улс эрт орой уулзаж л таарах байсан. Ирсэн өдрөө уулзчихдаг харин сонин юм байна. Жаал хөөрөлдөх үү ? гэхэд Базар арга буюу мотоциклоо асаалгаатай нь орхиод дөхөж ирлээ. 
    Бадам бэргээд яах вэ. Нааш ир гэхэд Бадам ч мориноосоо бууж нөхрөө түшин суув. 
    Базар аа, бид эр улс байна. Олон таван үгээр юу хийнэ. Би бүх учрыг дуулсан хойно чамайг ёстой хөө шиг хар дотортой муухай амьтан байж гэж хэлчихээс өөр үг алга гэхэд Базар нүдээ ёлтолзуулан дорогш харж, 
    Тусгүй юм болсон л доо. Би чиний амьдралын хоёр жилийг үрж орхилоо. Тэгээд өөрөө нам ч үгүй, юу ч үгүй боллоо, Одоо чиний ирсэн зүг тийш... гээд хоолой нь зангиран дуугүй болов. 
    Намын батлах гэдэг чинь чам шиг юмны өвөртөлж явдаг зүйл арай ч бишдэг шүү гэж Уламбаяр шүд зуун хэлэв. Базар Бадамын өөдөөс нэг сүрхий хяламхийгээд, 
    Юу ч гэх вэ дээ. Би Бадамд хорсол төрөөд муухай юм хийсэн хохь минь болж гээд гүвээнүүдийн нуруун дээгүүр алсыг гөлрөн суулаа. Уламбаяр энүүхэн хооронд «Харин чи бид хоёрын хэн нь илүү хохирсон болдоо» гэж бодон дотор нь багтрахад газар тэмтэртэл яргуй дотроос нэг нүдаргын ЧИНЭЭН бөөрөнхий бүлээн чулүу баригдав. Базарын дух ийм толигор бөгөөтөл түхгэрийг Уламбаяр урьд аждаггүй байж. Одоо энэ бүлээн чулуугаар тэр то-лигор дух руу нь буулгаж орхивол хамар амнаас нь цус сад тавиад л ойчино. Чулууг тас атгаад эхнэр тийш хяламхийвэл мөрийг нь түшээд тайван сууж байна. Тэнгэр адил цэнхэртэн байгаа их талын газар шороог энэ муухай амьтны цусаар бузарлахаа болих уу даа гэж Уламбаяр гэнэтхэн бодлоо. 
    За хө, явсан зүг зүг рүүгээ явах уу даа гээд бослоо. Базар ч бушуухан холдож мотоциклоо унаад паржигнуулан одов. Уламбаяр Бадам хоёр мордож цааш явахад ихэр юм шиг ижилхэн толгод үргэлжилсэн цэнхэр талд үнэхээр л муу муухай бүхэн арчигдан арилсан мэт униартан цэлийж байлаа.

     

     

    ӨВГӨЦҮҮЛ

    Намрын өдөр, Балжийн хөвөөнд шинэхэн барьсан өвсөн урцны үүдэнд үе тэнгийн дөрвөн өвгөн бургасан тор сүлжин хүүрнэлдэж суув. Урцны хажууд арлыг яг ар тийш хэвтүүлэн, саявтар алсан бор гөрөөсиий арьс, тохом шуудай тэргүүтнээр навсайтал хучсан бүхээгтэй, дөрвөн дугуйт тэрэг байна. Мөн урцнаас холгүй шургааг нь унаж яйжийсан өвсний хуучин хороо дотор тэрэгний бүдүүн тарган морьд залхуурсан мэт хааяа өвс зулгаан, сөл нь тасраагүй хиагны ногоон шүүсээр тургилна. Урцны үүдэнд түлсэн түүдэгний хар модон цучил цогшиж, шингэн цэнхэр утаа нь алгуурхнаа баагин замхрах бөгөөд ацтай хусан гадсан дээрх хөндлөвчөөс өлгөсөн том хар тогоонд шавар шиг өтгөн хар цай пур пур буцлан, гашуун уур савсуулна. 
    Ангал завсраас нь бүйлсний улаан навчин дөл ассан хөх элгэн байцас мань дөрвийн дээрээс өнгийн, хэдхэн алхмын цаана намрын зөөлөн шар нарны гэрэл, өчүүхэн ч хур хумхигүй цэнгэг агаартай ямар нэг нарийн найрлагаар холилдон сүлэлдсэн голын ус мэлтэгнэн жирэлзэж, ов товхон цагаан үүл нүүсэн намрын гүн хөх огторгуй, үрэл мойлын шугуй есөн эрдэнийн өнгөөр алаглахыг тольдоно. Урцнаас нэлээд зайтай боргионы дээд талын гүнзгий намуухан газраар сажин сажингийн зайтай бүдүүн хусан гадас шааж, хооронд нь бургас сүлжин, загас нэвтрэхгүй хаалт хийгээд, мөн бургасаар сүлжсэн гувчуур тавьжээ. 
    Диваажинд очоод тор сүлжиж суугаа юм шиг сайхан байна даа гээд эрүүндээ урьдын сахлын ор хэдэн сэрвэгэр хөх хялгастай, устанги жартгар нүдтэй, шаримгар шар өвгөн Гонгор өрөөсөн нүдээ аньж нар өөд өлийн тамшаалав. 
    Диваажинд очиж загас барих санаатай юу бас болоогүй. Алдас болж чи тэнд төрдөг юм гэхэд бурхдын шавдан асгах л ажил олдвол дээд заяа гэж мэд гэж дархан Сангийн өгүүлэхэд гоог-гоог инээлдэв. Дархан Санги дал эргэм насны боловч эрүүл царайтай, лужир улаан өвгөн ажээ. Тэр хуруу бүдүүн бургас зангидан, долонгий нь щувт татаж сууна. 
    Би ямар чам шиг ертөнцийн нүгэлийг дуусгасан биш. Чи ч ёстой эрлэг тамын ёроолд унаж амьдаараа шаруулбал таарах золиг доо гэж Гонгорын хариу зөрөхөд Санги; улам цаашлуулан, : 
    Чи чинь уг нь хойд насандаа диваажинд төрөх гэж дүнчүүр маань уншсан гэдэг биз ? Урьд чамайг багын дарга шүү юм байхдаа шөнө дөл болохоор судар тэврээд гэрээ тойрч мөргөдөг байсан гэлцдэг. Ажлаа бүтээж ядаад арга мухардахдаа чи нээрэн бурханд мөргөдөг байсан байх. Тийм үү? гэхэд Гонгор нэг муу инээхчээн болж харин хаа очиж залуу мориных шиг бүрэн шүдээ ярзайлгаснаа 
    Бүү солиор! Чи ер нь яахаараа дандаа хүнээр оролддог хар муу мангас вэ гээд гэнэт гомдох янзтай агдгасхийнэ. 
    Манай Гонгор ч нээрэн цагийн сайханд тав зургаан жил багийн дарга яваа биз дээ? Яггүй хатуу байсан шүү. Голцуухан л морин дээгүүр тушаал бууулгачихаад арилж өгнө. Юуны чинь бурханд мөргөх гэж Болд өвгөн хэлэв. Болд сэхээтэн янзын буурал халимагаа нэлээдгүй урт ургуулан гилийтэл самнасан, будсан яасныг бүү мэд жирвийсэн хар хөмсөгтэй, шүдгүй шамшигар хөх өвгөн ажээ. Дөрөвдөх нь хангинуур сүхээр гадас үзүүрлэн цавчиж суугаа Галсан өвгөн. Галсан бол мөн л жар нэлээд гарсан, бүдэнтэй цоохор нүүртэй, шалхгар хар хүн. Тэр үзүүрлэсэн шонгоо хойш тавьж, модон тагштай хар цай хүд хүд залгилаад шаарыг нь зажлан нулимж, өврөөсөө мөнгөн тоногтой модон гаанс тамхиа яаралгүй нэрээд 
    - Хийх юмаа олж ядсан хачин улсаа даа бид. Хүний санаанд оромгүй юм хийнэ гэдэг л энэ байх. Хэзээ бид бас загас жараахай барьж олз олж байлаа. Болоогүй барьсан загасаа борлуулаад нэгдэлдээ чийчаан худалдаж авна гээч. Зөнөсөн өвгөд яах вэ, тэгээд туршиж яваг гэж дарга нар маань дотроо шоолж суугаагаас зайлахгүй. Нээрээ инээдэмтэй юм. Хүйтэн ус гатчин хуучаа хөдөлгөөд . Насанд дарагдаж хүнд хэрэгтүй болсноо мэдэхгүй, ухаандаа бухимдлаа гаргаж л яваа маань энэ шүү дээ. Гэртээ хөгшнөө сахиж хэвтсэнээс дэмий ч гэсэн ингэж хээр явах нь дээр юм биз. Ээ хөөрхий эр хүний жаргал эзгүй хээр гэдэг үнэн гээд зөвхөн л тэрхүү эзгүй хээрийн жаргалд автсан хүн би гэсэн шиг өөх түрсэн номхон бүүдгэр нүдээрээ уулын толгой ширтээд тамхиа баагиулав. 
    Тиймээ тийм. За яах вэ аз болж баахан загас барилаа гэж бодъё. Тэрийгээ хэн маань хаана аваачиж худалдаад машин авах хорин мянган төгрөг өвөртлөөд ирэх юм билээ? Хаана хэн тэгтлээ загасны шөл уухын хүслэн болж байдаг билээ гэж Гонгор өлгөн аваад шувууных шиг бүлтгэнэсэн жижигхэн жоготой нүдээр Сангийг шоглонгуй харав. 
    - Галсан чи ер нь юу хийвч заавал нэг бусдыг уруу татсан үг хэлж явдаг хачин хүн шүү. Тэгсэн байтлаа юмнаас хоцрохгүй. Гэртээ хэвтэж байхыг чинь хэн байг гээ вэ гэж Сангийн хэлэхэд: 
    Гэрт хэвтсэнээс хээр явж байгаад үхсэн нь дээр гээч. Үнэндээ бид ч эр хүний нэг муу сүг болж дээ. Нэг их санаанаас цаашгүй. Урьд хийж явсан юмаа дийлэхээ байж. Балжийн загас хүртэл биднийг шоглож, тор гувчуурыг маань зад татаад арилсныг харахгүй юу. Анхны ирсэн хэдэн муу зэвэг шүү дээ. Өнөө шөнөөс өнгөрөхгүй тулнууд ирнэ. Тэд ч энэ муу хаалтыг маань толгойдоо өлгөөд ёстой дарвайтлаа инээлдээд явчихна, харж байгаарай гэж Галсан юмыг дандаа бүтэлгүй болгож ярьдаг зангаараа хэлэв. 
    Чиний л заавраар хийсэн хаалт даа, инжинаар гуай минь. Би насаараа төмөр балбалгүй чамтай адил загас жараахай барьж явсан бол ч Балжийн тул байтугай далайн халим ирсэн ч тавихааргүй юм хийнэ л дээ гэж дархан егөөдөв. Болд шамшигар амаа мурийлган инээвхийлээд, шингэн хөх халимагаа илбэн туршлагатай илтгэгчийн маягаар ийн өгүүлэв. 
    Сэтгэлээр унах хэрэггүй нөхөд минь. Тийм их загас барьж машин худалдаад авчих мөнгө олохгүй ч санаачилга гаргаж залуучуудад үлгэр жишээ болно гэдэг их юм гэж бод. Энэ хэдэн өвгөн нэгдэлдээ тус болох зайрмагтай ус туулж явахад бид яасан юм гэж ичнэ шүү дээ цаадуул чинь. Хэдэн мундаг тул барьж тэдэнд үзүүлбэл болох нь тэр. Хаалтаа л сайн бөхлөе. Нөхөд минь ямар ч гэсэн анхны юмыг санаачилна гэдэг их учиртай. Машин авч хүрэхээр тийм их загас барьдаггүй юмаа гэхэд далайд мэлхийн шээс ч гэсэн нэмэр гэсэн үг. Дараа нь дөрвүүлээ улаан булангий нь бариад өгчихнө. Xожим дурсгалтай. Хэдэн мундаг тул барьж үзүүлээд өгөх юмсан. 
    Тэгнэ, тэгнэ. Загасныхаа шөл ууж тэнхээ орж аваад үлгэрийн орд шиг байшин бариад хаячихна. Галсан золиг чи тэнхэл оронгуутаа хөгшнөө хаяад залуу эхнэр авна гэж л давхив даа гэж Сангийн хэлэхэд мань хэд гоог-гоог инээлдэх нь хийж буй ажлаа тийм ч ихэд бодсон хүмүүс гэмгүй. Гонгор өвгөн өврөөсөо арьсан хүүдий гаргаж махор тамхи чимхэн, жавьж руугаа чихээд хийх зуур: 
    Одоогийн багацуул даанч урагшгүй залхуу маа. Биднээс хойш яах улс юм бол? Хий л хөөрцөглөж давхихаас өөр юм мэдэхгүй. Ам хэлэнд л хурц хурдан болж дээ. Жаргал эрдэм хоёр нь дэндээд л тэр байх. Бидний үеийнхэнтэй адил зүдэж зутарч үзээгүй, дандаа бэлэн юман дээр туйлаад сурчихсан улс юм. Цаг нь юм ийм биз дээ. Одоо ч олны дүйвээнд хамаг ажил бүтээд амьжирлагын ухаан ч хэрэггүй, альхиж мөлхөн биеэ зовохын ч хэрэггүй цаг болж дээ гэв. 
    Амьжирлагын ухаан ч хүн бүхэнд заяадаг юм байхаа. Түүгээр чамтай эгнэх хүн даанч алга. Ингэхэд чи чинь банкинд хичнээн төгрөгтэй гэдэг билээ? Жил бүр дөрөв таван шар шахаж худалдсаар овоо юмтай болоо биз дээ? гэж Болдын асуухад: 
    Нохой долоо! Юу байдаг юм, идээд дуусдаг юм чинь гэж Гонгор далжгасхийв. Сангн ашгүй нэг үгний сэжүүр оллоо гэсэн янзтай тул загасных шиг том амаа ангалзуулан, сэргэлэн алаг нүдээ эргэлдүүлэх нь цаанаа нэг төрхгүй, 
    Хаа! Чи бас идэж дууссан гэнээ! Чамд ч дарсан юм их бий дээ. Чи тэр баанхныхаа мөнгөөр нэгдэлдээ машин аваад өгчих. Хэзээ иднэ гэж дарж хэвтдэг юм. Ёстой нохой долоо! 
    -Гонгоор чи хэдэн төгрөгтэйгээ хэлчих! Юугий нь нуудаг юм гэж Галсан давс нэмлээ. 
    Үхсэн золиг нь байдаг юм бэ? Харин наадах их амьтанд чинь авдраар алт мөнгө бий.Тийм сүрхий хувьсгалч юм бол чи л чийчаан авч өгмөөр юм гэж Гонгормөчөөгөө өгсөнгүй 
    Бид дөрөв арай л эртдэж төржээ. Одоо ядаж нэг дөч тавиад настайсан бол чухам юу эс хийх вэ. Хэдэн жил өнгөрөхөд амьдрал гэдэг ямар гээчийн сонин сайхан болох бол. Тэгэхэд бид дугжрах тийшээ хандана даа. Одоо харин ямарч гэсэн Балжийг хаагаад гувчуур тавьчих чадалтай маань их юм. Арай л эрт төрснөөс биш мөн олон сайхан юм үзэх цаг сан даа гэж Болд санаашрангуй өгүүлэв. 
    Аа яах вэ, цагийн юм цагтаа. Гонгор шиг хүсээд хүсээд диваажинд дахин төрөх биш ямар. Хорвоод хувь хүртсэн насаа дуусахаар үр хүүхдээ сайн сайхан яваг гээд цааш харна биз. Би бол чам шиг холын юм боддог эрдэмтэн биш болохоороо ер ажирдаггүй шүү гэж дархан хэлээд сүлжсэн тороо хойш тавьж, нохой цохиж алмаар том үндсэн гаансаа гаргаж тамхиа баагуулан тухлав. Галсан хар тогоон дороо хэдэн мод шидэж галаа асаагаад, урцнаас шинэхэн цавчсан модон тэвштэй гөрөөсний мах авчрахад мань хэд өнөөх шавар шиг хар цайгаа оочин, гурын тарган мах идэцгээв. Ингээд нар баруунаа хэвийсэн хойно Болд оготор шар карбинаа үүрэн гөрөөс харахаар явж, үлдсэн гурав хаалт гувчуураа бэхлэхээр гарцгаав. 
    Сартай саруулхан шөнө. Санги, Галсан, Болд гурав 
    өвсөн урцандаа бөх гэгчийн хурхиралдана. Харин Гонгор тэрэг дээрх бүхээгэнд ямаан дахаар хучиж дулаахан хэвтэвч нойр хулжин элдвийг бодно. «Юуны төлөө ингэж явна даа, юуны төлөө» гэсэн гутрал бухимдал мэрээд болох юм биш. Сарны цагаан гэгээнд хяруу бууж, ойрх хадан цохио, бургас модны үзүүрт гялтганан, бэлчиж буй морьдын хөлд үл мэдэг хяхтнана. Балжийн ус захаасаа зайрмагтан буй бололтой нимгэхэн мөс боргиод цохигдон сар сархийн унана. Гонгор сарны цагаанд буух хяруу, ус зайрмагтах чимээгээр дулаан хөнжлөөсөө сугарахаасаа 
    зүрх алдавч янцагласаар босож гутлаа холхиндогоор углаад, үстэй дээлээ нөмөрч, гурван нөхрийн хурхиран буй урцыг холхнуур тойрон сүүтгэнэсээр хаалтынхаа хажууд очив. Түрүүчийн тулнууд хүрээд иржээ. Зэвэг алгана болж хувингаар утгаад авмаар язганаж байна. Балжийн ус шөнийн хүйтэнд өтгөрсөн юм шиг алгуурхан мэлтэгнэж бургасан торонд хашигдсан тулнууд хайрс сэрвээгээ усан дээр гялсхийлгэн гарах нүх эрэлхийлэвч бүтэхгүй, нүх олсон нэг нь хаалтын гадаснуудад бэхлээстэй, орвол гарч болдоггүй ходоодон гувчуурт цүлхийн орж баригдана. Харин хөнгөн цовоо зэвэгнүүд олноороо шахагдан бөөгнөрөхдөө тэсэж ядан, зарим нь уснаас тохой өндөрт тор дээгүүр гялсхийн үсэрч цаад талд нь полхийн арилж өгнө. Ийнхүү Балжийн загас ид уруудаж эхэлсэн бөгөөд баръя гэсэн хүн үнэхээр л гувчуур гувчуураар .дүүртэн татан гаргаж, загасны шөл уух дуртай хэдэн зуун хүнийг цатгаж болох билээ. Гонгор загаснуудын ийнхүү гарах газраа олж ядан буцлан язганахыг хараад <Ай даа хүн гэдэг, амьтныг хөнөөх аргаа олж ядахгүй муухай л ухаантан даа. Идэх залгих юугаар ч дутаагүй байж хорвоод амьтан болж төрснийхөө төлөө жаргалыг эдэлж яваа энэ олон гэмгүй хөөрхийсийг хөнөөнө гэдэг ганцхан шунагийнх. Хүн гэдэг жигүүртэн шувууг ч, цох хорхойг ч хүртэл болж өгвөл цааш нь харуулчих л гэдэг араатан хойно доо. Их амт мэтийн элбэрэл сүжиг гэж мэдэхгүй юмнууд бол зүгээр зугаа гаргах гэж амьтан хөнөөнө шүү. Загас барьж нэгдэлдээ машин авч өгнө гэж яаж санаваа золиг чинь. Сайн хүн болж нэр нүүр олох гээд л тэр шүү. Бид ер юуны төлөө гэж өдий болсон хойно ингэж бүдэрч унатлаа зүтгэж явна вэ! Энэ нэгдэл гээчид нь насаараа мөлхөж мэтгэж хураасан хамаг юмаа хамуулчихаад дээр нь бас загас жараахай хүртэл шүүж өгнө гэж явах. Хүн гэдэг тархиа нэг алдаж, буруу хударгаараа орохоор шал дэмий юмны төлөө усанд орж үхэх амьтан шүү. Ээ бурхан гурван эрдэнэ Гончигсум! Ямархан холбирхой хорвоо гэгч вэ. Эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтны тусын тулд гэж итгэж залбирч явснаа цөмийг нь мартаж, уландаа гишгээд ингэж ч явах гэж. Бурхдын шавдан асгана гэнэ шүү. Диваажинд төрөх заяа гэж байдаг бол ингэж загас жараахай хүртэл амар байлгахгүй, нүгэл чивэл ч гэж мэдэхгүй, амьтныг нигүүлсэх ариун ёс ч байхгүй болсон бидэнд нээрэн бурхдын шавдан асгах ч заяа дутжээ. Судар тэврээд гэрээ тойрдог гэнэ шүү. Миний юу хийж юундаа итгэж сүсэглэж явах нь та нарт ямар пад байна. Мөр мөрөөрөө явж байгаад л өнгөрөөх хорвоо биш үү? Юуны төлөө ингэж явна вэ? Ай хөөрхий нуур далай тийшээ яарсан энэ олон амьтсыг хааж боогоод. Арга ядахдаа дээгүүр нь харайж гарч байна шүү дээ. Ээ бурхан гурван эрдэнэ! Ум мани бад ми хум! Банхныхаа мөнгөөр чийчаан ав гэнэ шүү, золиг чамайг. Миний юугаа хадгалж дарж явах нь эдэнд ямар хамаа байна! Дэндээд ирвэл авдраа ухаж юмаа гарга гэх нь холгүй шүү. Хэдэн мялзангаа нийлүүлсэн болоо. Өтлөхийн цагт та нар шиг мод чулуу нанчиж суухгүй бие амар явахаа мэднээ гайгүй. Ай зайлуул. Дөч тавин жил энэ муу тархиа мөн ч их зовоож явж, хүний гар харахааргүй хэдэн янчаан цуглуулав шүү дээ. Туугаад явчих мал биш болохоороо бат юм биз. Хэдэн төгрөгтэйг хэлүүлнэ гэнэ шүү. Ёстой гонжийн жоо. Сүжиг шүтлэгтэй гэж шоглох, ад үзэх санаатай бас. Би яахыгаа одоо болсон хойно хүнээр заалгах уу. Ертөнцийн амьтны заяа нэг гэж би ойлгосон хэвээрээ, шүтдэг бурхандаа шүтээд л дуусна. Цөлмөгчдийн шээс асгаж явснаас бурхдын шээс асгаж явбал жаргалын дээд гээч!» Гонгор ийнхүү сүслэх гоморхох зэрэгцэн, газраас урт мод аваад эргээс нэлээд холхнуур хаалтын ёроолоор шургуулан хөшиж зад татлаа. Чөлөө гарсныг дорхон нь мэдсэн загаснууд тэр зүг хошууран уралдав. Гонгор их хэрэг бүтээсэн хүн шиг арай л инээд алдсангүй, хяруунд дарагдсан өвс ногоо сар сар хийлгэсээр бүхээгэндээ ирж, ямаан дахаараа хучин өнөөх л юуны төлөө вэ? гэсэн золигийн асуултдаа хариулж ядан хэвтжээ. 
    Өглөө үүрээр дархан Санги гэнэт цочиж сэрсэн хөгшин гарз шиг хүр хар хийн хараал тавьж 
    Юу болж байнаа бурхан зүг! Гувчуур маань бас л зад. Ямар чоно нохой шиг араа шүдтэй болсон загас гэгч вэ хэмээн хашгирахад нөгөө гурав уван цуван гүйж ирэв. Гувчуурт нүдээ бүлтэртэл таргалсан хэдэн багавтар тул, зэвэг орсноос өөр юмгүй. Мань дөрөв чадлаараа бэхэлж тавьсан тор нь яагаад ингэж зад үсрээд байгаагийн учрыг олж ядан лус савдаг, чөтгөр шулам гэгч нь гарч ирэв үү, аль зориуд саад хийх гэсэн эсэргүү этгээд байна уу гэх мэтээр шуугилдан эцэст нь ердөө л бэхэлгээ муугийнх гэж шийдээд, дахиад л чөмөг хага ташим хүйтэн ус өдөржин туучиж, хаалтынхаа гадаснуудыг улам гүн ороож, тулгуур холбоосыг нь бэхлэв. Ингээд ээлжээр манаж хоноё гэж Болд санал гаргасан боловч хаалт нь үнэхээр олон загасны түрэлтийг даахгүй задарсан бол манасан больсны ялгаагүй гэлцээд, тарган тулын шөлөндөө дийлдэн таг унтацгаажээ. Гэтэл үүрээр Санги дархан гэнэт орь дуу тавих нь тэр. 
    Хүүе, хайя. Босоорой, яваарай. Хулгайчийг барилаа. Ай гараа хугармар! Ай муухай эсэргүү! 
    Болд, Галсан хоёр урьдынхаа үүдээр нvцгэн нөмгөн годхийн гарлаа. Болд хэдийн буугаа шүүрэн авчээ. Санги дархан Гонгорын гарыг мушгиад зогсож байв. 
    Энэнийг хараач та нар! Би бүр сэжиглээд байсан юм. Муу золиг нэг л гэмтэй юм шиг гөлөлзөөд. 
    Яг задлах гээд хөшиж байхад нь би бариад авлаа. Хараач энэнийг. Яаж байгаа золиг гэгч вэ? 
    Ёо-ёо! Гар битгий хугалчих солиот минь! гээд Гонгор гараа мулт татан агжгасхийв. 
    Нээрэн яаж байгаа чинь энэ вэ? гэхэд ^ 
    Яах юу байдаг юм. Та нарын шуналаас Балжийн хэдэн загасыг зайцуулбал буян болно гэж Гонгор хэнэггүй хариу өчив. Санги, Болдын гараас буугий нь суга татан авч замгийг тачигнуулан Гонгор өөд чиглvvлээд 
    Хувьсгаалын эсэргүү чамайг буудаад усанд хаячихая гэхэд Гонгор сандран 
    Бүү солиор! Наадах буугаа алд... буугаа алдчихав гээд навтгасхийв. Галсан урам нь хугарсан янзтай: 
    Түи чёрт! Буруугаар зөнөж амьтны шившиг болох маань энэ дээ гээд нуруугаа үүрэн урц тийшээ алхлав. Болд Гонгорыг тойрон 
    Нээрээ юу гэсэн үг вэ! Чөмөг хага таштал хүйтэн ус туучиж явахад юу гэсэн үг вэ? Ямар хайшаа балар амьтан бэ чи гэж дэмий л гаслана. Санги дархан арга мухардсан янзтай гараа унжуулан 
    Нээрээ тархийг нь хага буудчихалтай билээ. Чи зүгээр бүтэн дээрээ арил цаашаа. Хүн зон мэдвэл ёстой шившиг гээд урц руугаа гэлдрэв. 
    Намрын өглөөний хүйтэвтэр улаан нар цухуйж ой шугуй, хад хавцгай, өвс ногоон дээр дарайтал унасан хяруу гялтганан ахуйд Гонгор бүдүүн саарал морио унаад Балжийи хөвөөгөөр толгой унжуулан галгиулсаар одоход, нөгөө гурав нь урцынхаа үүдэнд түүдэг асаагаад түүнийгээ тойрон шовойлдож суулаа.

     

     

    ЭЭЖИЙН АВДАР

    Цэрэндулам эмгэн намрын өглөө нар битүүд босоод үнээгээ сааж суухдаа тэнхээ жигтэйхэн алдарсныг мэдлээ. Бороо орох янзтай бүрхэг сэрүүн болоод ч тэр үү үнээнээс сүү гарч өгсөнгүй. Гэтэл өвсний сөл сая тасарч байхад сүүгээ ингэж татмааргүй. Хар тарлангийн угсааны уг нь сүүтэй үнээ нь хүйтэн бороо зөгнөсөн бололтой хавьчиж тэлчлээд ивэлгэж уясан тугалаа хүртэл муухай хялалзана. Хотын хог дээрээс түүж авчирсан талхны булангуудыг дорхноо хивж орхиод түмпэнгээ харжигнуулан долоов. Талх тавьж өгөхгүй бол саалгадаггүй амьтан. Гурван жилийн өмнө том хүү нь сангийн аж ахуйгаас гунжин үнээ авч өгсөн юм. Сангийн аж ахуйд талх тариа идээд сурчихсан бололтой. Одоогийн үнээ л талх иддэг болж. Хөдөө газар үнээ байтутай өөрсдөө ч талх гэгчийг мэдэхгүй явсан цаг саяхан сан. Ингэхээр хотын хог дээрээс талх түүх хэрэг гарна. Хориод жилийн өмнө аргал түүж явсантайгаа адил одоо шуудай үүрээд хог дээрээс талхны өөдөс түүж явахдаа «Би чинь юуны төлөө ингэж явна даа» гэж хааяахан бодогдоно. «Хүүхдүүдээ хараад суухгүй яасан шунаг хөгшин бэ» гэж хүмүүс ад үзэх болов уу гэж ч бас бодно. Гэтэл өөрийгөө болоод хүүхдүүдээ сүүтэй ундтай байлгах, хүүхдүүддээ тээр болохгүй тэнхээтэй дээрээ толгой даагаад явах нь дээр. 
    Идэх юмаар дутаад хог шиншилж яваа биш. Тэгээд бас хотынхон талхаа бараг л бүтэн бүтнээр нь хог дээр хаячихдаг нь харуусмаар. Яасан ч салан гэх юм уу цамаан улс байдаг юм. Талх тарианы тухай хаваржин намаржин яриад байдаг. Өчнөөн их ажил, яриа болж авсан юмыг үнээнд ч гэсэн түүж өгөхөд буян болууштай. 
    Үнээ нь түмпэнгээ цоолох нь уу гэлтэй хэсэг долоосноо хошуугаараа нудраад шидчихэв. Эмгэн, «Хүүхдүүд ганц машин өвс авч өгнө гэсээр оройтох нь байна. Яасан ч барагддаггүй ажилтай улс юм» гэж ганцаараа үглэсээр гэртээ орж жаахан шар будаа бүлээн усанд зуураад үнээндээ өглөө. Будаа нь ч бас л дуусах тийшээ хандаж. Хуучин бэр нь эртээд хагас шуудай шар будаа авч өгсөн юм. Үнээтэйгээ хувааж идсээр дуусгалаа. Шар будаа идэж үнээ нь сүү ордог, сүүгий нь сааж будаатай цай өөрөө хийж уудаг, яах вэ хөөрхий гэж бодогдоно. Ер нь Цэрэндулам эмгэн «Яах вэ хөөрхий» гэсээр яваад хорвоог туулж өнөө хүрчээ. 
    Үнээ тавьж өгсөн будаагий нь бас л дорхноо ховх долоочихлоо. Үнээнийхээ дэлэнг барьж үзэхэд сүү гармаар боловч хөх нь нэг л хатуу оргиод байна. Яагаад энэ билээ гэсэн чинь үнээний хөх гэнэт хатуурсан биш гарынх нь тэнхээ мууджээ. 
    Насаараа шувтарсан үнээний хөхийг дийлэхээ болих нь. Өчигдөрхөн зүв зүгээр юм шиг байсан. Уг нь зөвхөн өөрийнхөө цайны сүүг боддог бол ингэтлээ мэрийх хэрэггүй сэн. Гэтэл гурван айлыг сүүтэй байлгах гэдэг болохоороо хэдэн дусал ч гэсэн илүү саахыг хичээнэ. Том хүүгийн залуу эхнэр машинтай гялалзаж ирээд сүү авахдаа «Яасан жаахан юм. Та хуучин бэрдээ л шавхаад өгчихөө биз дээ» гэж дандаа чамладаг. Хуучин бэртэй нь адил шуудайгаар шар будаа авч өгчихөөд чамлаж байгаа бол ч бас яамай санж. Гэтэл ээж сүү сааж бид авч байх ёстой гэхээс цаашгүй хүүхэн дээ хөөрхий. Эмгэн гол нь том ач охин Тунгалагтаа л сүү уулгах юм сан гэж мэрийнэ. Нас арван тав зургаа хүрч яваа мөртөө бие султай түүнийг эмч нар сүү, тараг ууж бай гэдэг. Өөрийнх нь гар дээр өссөн, эмээгийн ганц эрх охин. Бас хуучин бэрийгээ өрөвдөнө. Том хүүд нь хаягдаад өчнөөн жил ханьгүй яваа хөөрхий. Том хүү нь нас тавь шүүрсэн хойноо хориод жил ханилсан эхнэрээ орхиж өөрөөсөө хориод нас дүү эхнэр авсан. Залуу сайхан эхнэртэй болох гэж хүүхдүүдээ өнчрүүлэмгүй сэн. Гэтэл отгон хүү нь < Цаадах мангар чинь залуу хөөрхөн эхнэртэй болох гээд л энэ» гэдэг. Ёстой бүү мэд. Мангар юм бол юу гэж машинтай дарга болох билээ. Хүний сэтгэл яаж хувирах нь багцаагүй хорвоо гэдэг л энэ байх. Бага хүү ч гэсэн хүн хэлэлтгүй. Өөрөөсөө тав зургаан нас эгч хүүхэнтэй суусан. Гэхдээ тэр нь дөлгөөн сайхан зантай хүн. Нэг л гэм нь хүүхэд төрдөггүй. Залуу хүн байж өөрөөсөө эгч, хүүхэд гаргадаггүй хүүхэнтэй сууна гэдэг гайхалтай. Гээд яах вэ харж байхад үнэн сэтгэлээрээ ханилсан хоёр. Тэгээд ч эхнэр нь яавал хүүхэдтэй болох вэ гэж юм мэддэг гэгддэг хүмүүсээс сэм асуулган, жил бүр Хужиртын халуун усанд очиж сувилуулдаг юм. Нас дөч хүрээгүй, мах мариа сайнтай хүн эгзэг нь таарахаар хүүхэд олно биз. Эмгэн ингэж бодно. Бодох юм барагддаг хорвоо биш дээ! Одоо ч хоосон түмпэн харжигнуулан долоох үнээнийхээ хөхийг тэнхээ алдарсан хуруугаар шувтран «Тунгаа бие нь муудаад эмнэлэгт хэвтсэн гэсэн дээ эвий минь. Элгэн тараг бүрээд аваачиж өгье. Ганц машин өвстэй л бол талх түүгээд алзахгүй онд орно. Эрээндэй (үнээгээ ингэж нэрлэнэ) хээл хожуу авсан ч халуун намраар ширгэх болоогүй. Зуны сүүл сар гарч байхад Зундуйн бухад гучин төгрөгөөр гуйж хээлтүүлсэн юм чинь өдийд хээлийнхээ нялхад харин илүү сүү ормоор юм. Тэнгэр муухайрахыг зөгнөлөө хөөрхий минь» гэж бодон хувингийнхаа ёроолд жаахан сүү саагаад бостол өмнө талын хонгор шар уул яг нүдэн дээр нь унан дайвалзаад, дотор нь харанхуйлан зүрх нь салгалав. Нүдээ аньж нэг хэсэг зогслоо. Зуны их үерийн дараа Хайлаастын амны хойт уулын оройд шахам нүүж бууснаас хойш ингэж дотор нь давчдаад байх болж. Үерийн дараа хүүхдүүд нь ёстой усан галав юүлсэн ч аюулгүй гээд уулын оройд буулгасан юм. Гэтэл уг нь талын хүнд өндөрдөөд байгаа бололтой. Ядахдаа амны урд талын их уул дандаа л нүдэн дээр нь унаж ирээд байх шиг болно. Зуны их үерээр өөрийнх нь хашааны нэг тал усанд автаад гайгүй өнгөрсөн ч айл саахалтынхан нь сүйрэхийг үзээд хирдхийн цочсоноо бие нь муудчихсан бололтой. Тэгээд л үүдээрээ гадагш цухуйх болгонд урд талын хонгор шар уул мэлсхийгээд дотор бачимдуулна. Уг нь хотын шуугианаас хол сэргэлэн сэлүүн газар. Өглөөгүүр бол Хэрлэнгийнх нь талыг санагдуулсан агийн үнэр ханхална. Эрт босоод гарахад их хот тоо томшгүй машиныхаа дуугаар битүү түрхрэн сэрж, өглөөний тогтуунд тунасан хөх утаан хөнжил доороо харлан нэвсийж байхад эдний энд хэдийн нар тусчихсан байна. Гэхдээ л намрын ухаа шар уул нүдэн дээр унаж дотор бачимдуулан Хэрлэнгийи талыг учиргүй санагдуулах нь хэцүү. Хэрлэнгийнхээ талд явсан болоосой гэж үе үехэн зүрх шимширнэ. Нутаг санагдангуут урьдын явдал дурсагдана. Урьдын явдлыг дурсахаар хүн санагдана. Одоогийнхыг бодвол биеийн чалх, нүүрний толио алдаагүй явснаа хааяа үгүйлэн гансархуйд нүгэл байгаа даа гэмээр. Гэвч насан дээр гараад залуу зандан цагаа дурсах нь хүний ёсон юм биз. Өчнөөн жил дэлхийн шороо хөдөлгөж явахад үүрдийн, зуурдын ялгаагүй ойр дотно явсан хүмүүс цөм эвий хөөрхий гэмээр. Муугий нь өршөөж муухайгий нь дарж явахад хүн бүхэнд сайхан хорзоо билээ. 
    Эмгэн нүдээ аньж хэсэг зогсоод гэртээ орлоо. Цайгаа сүлж уугаад, өчигдөр орой чанасан хонины толгой жаахан мөлжөөд орондоо орж хэвтлээ. Гадаа хүйтэн зэврүүн байвч эрт давхарласан дөрвөн ханат нь дулаахан. Өнөөдөр бямба гариг. Бямбад л үхэхгүй юмсан гэж гэнэт бодлоо. Зуны их үерээс хойш хааяахан үхэх цаг дөтөлжээ гэж бодогдоно. Далан настай айл буухаар үхлийн тухай бодогдох болдог биз. Гэлээ ч насны туйлд хүрлээ гэж сая болтол санахгүй явж. Өмгөрхөн гэрийнхээ тавилга энэ тэрхэн юманд хараа тусгаж бодол болон хэвтлээ. Отгон хvvгийн авч өгсөн жижигхэн телевизор, одоо санахад холын хол тэр нэгэн цагт төрсөн гэрээсээ инж болгон авч гарсан арслантай авдар хоёр л гол хогшил нь болжээ. 
    «Дайны урд жил аав хотод ирж хэдэн хонь зараад надад энэ авдрыг аваачиж өгсөн сөн. Нүдээ эргэлдүүлсэн алтан арслантай хачин гоё эд байж билээ. Одоо ч холторч муудаж дээ, хөөрхий. Энэ авдар бид хоёр л салахгүй хамт явсаар насыг элээлээ» гэж эмгэн бодов. Авдар бид хоёр гэж бодоход эд эзэн хоёр элэгдлээ ч гэсэн явж л байна гэсэн шиг аятай байх аж. Хуучны зэс цар дээр мөлжиж тавьсан хонины толгой хоосон ухархайгаараа ширтээд байх шиг болохоор нь эмгэн босож далд хийлээ. 
    Сүүлийн өдрүүдэд энэ тэр юмыг дэндүү гоочилж хараад байх болж. Сайн ёр биш дэг. Хашааны нь тал үерт урссаныг хүүхдүүд нь гүйцэд бөглөж амжаагүй хэдэн банз дутуу орхисныг харахаар ил задгай сууж байгаа юм шиг эвгүй санагдана. Зурагтын дуу нь хүртэл чанга сул нь таарч өгөхөө больж. Чанга тавихаар толгой хагачих гээд сул тавихаар шивгэнээд эвгүй. Хорооны эмчид биеэ үзүүлэхэд цусны тань даралт ихэдсэн байна. Зурагт удаан битгий үз гэсэн. 
    «Авдар бид хоёр хамт явсаар насыг элээлээ» гэж бодоход би ганцаараа биш гэсэн шиг байх атал цаана нь нэг л их юм үгүйлэгдэнэ. Гэтэл чухам юу үгүйлэгдээд байгаа нь тодорхойгүй. Өнгөрснийг дурсах ч яах вэ. Нэгэнт өнгөрснийг одоо эргүүлэх гэж үгүйлэх ёсонгүй. Ертөнцийг Хэрлэнгийнхээ тал шиг уужмаар харж өнөө хүрсэн хүнд хорвоогийн жамаас гажих юун билээ. Гэхдээ л... Ганцаардал уу? Хүүхдүүдээ харж явж ганцаардана гэж баймгүй. 
    Одоо өнгөрснийг дурсахад бодол санаа эргэн эргэн очдог нь нөхөр агсан Баатарцогт, одоо баруун аймгийн нэг уурхайд ажиллаж буй дунд хүү хоёр. Нэг нь бүр мөсөн холдсон, нөгөөх нь хол суугаа.
    Хүний хань хүүхдийн эхийн сэтгэл зүрхэнд насан турш салахгүй явдаг энэрэл хайр гэж байдаг бол тэр хоёртой холбоотой. Дунд хүү нь долоон жил шоронд суугаад ноднинхон гарсан. Баруун аймгийн нэг нүүрсний уурхайд ажилчин болж эхнэр авч төвхнөөд, одоо л нэг буяны замд орох тийшээ ханджээ. Цэрэндулам эмээ долоон жилийн турш говьд байх нэг хорих газар жил бүр очиж хүүгийнхээ царайг харж, суллагдах хугацааг нь тоол тоолсоор наранд гарахыг нь амьд мэнд дээрээ үзлээ. Хүү нь суллагдсан даруйдаа ээждээ ирж хэд хоноод, хол газар очиж амьдралтай болоод ээжийгээ аваачиж өргөнө» гэж андгайлаад явсан. 
    Нөхөр агсан Баатарцогт өвгөн Хэрлэнгийнхээ талд адуу малаа хариулж суугаа. Баатарцогт гэхээр сайхан ч нэртэй эр юмсан гэж эрхгүй бодогдоно. Ер нь хөгшин түүнийхээ тухай дандаа өнгөрснөөр бодно. Гэвч тэр нь нутаг усандаа нэртэй малчин, өнөр өтгөн айл тэргүүлэн яваа билээ. Хорь гаруй жил ханилж гурван хүү төрүүлээд сална гэдэг ёстой л хувь тавилангийн эрх биз. Дунд хүүгээс л болж салсан. Нөхөр нь угаас хүүхдийг хатуу гараар сургах ёстой гэж үздэг, жаахан дэггүйтвэл чөдөр ногт бариад босдог хүн сэн. Тэгэхээр нь хүүхдээ өмөөрнө. Өмөөрснөөс болоод хэрэлдэнэ. Дунд хүү л хэрүүлийн шалтаг болдог байлаа. Хаанаа ийм хүн төрвөө гэмээр. Яаж ч болдоггүй дүрсгүй хүүхэд байдаг даа. Гэтэл тэр төрхгүй бор банди ээжийн хамгийн хайртай хүү. Сургуулиас оргоод ирчихэд нь ганц хоёр хоног гэртээ байлгая гэж өвгөнтэйгээ зөрнө. Гэтэл нөхөр нь олон таван үггүй тас шавхуурдаад сургуульд нь аваачиж тушаана. Нэг удаа өвлийн хүйтнээр оргож ирэхэд нь аав нь мордоод түүнийгээ сумын төв хүртэл арваад мод газар явган хөөж аваачсанаас болоод хэрүүл дэгдэж Цэрэндулам отгон хүүгээ сундлаад төрхөмдөө харьчихсан. Түүнээс хойш хэрүүл дэгдвэл гэртээ харьчихдаг зантай болсон. Залуу явсан болоод нөхөртөө эрхэлж байгаа нь тэр. Дунд хүү нь найман жилийн сургууль дээсэн дөрөөтэй явж төгсөөд техникумд суралцаж байснаа хүний санаанд оромгүй хэрэгт холбогдож ял шийтгүүлсэн. Тэгэхэд л нөхөр нь «Чиний төрүүлсэн хүүхэд миний нэрийг бузарлалаа» гээд явчихсан юм. 
    Өнгөрсөн юм өнгөрснөөрөө л холдон холддог хорвоо. Гэвч нэгэнт насны туйл дөхөж ирсэн бол өнгөрүүлсэн амьдралынхаа утга учрыг болоод одоо иймэрхүү янзын амь зуулгатай яваагийнхаа учрыг цэгнэж мэдэх ёстой болдог биз. Магадгүй үгүйлэгдэж дутаад байгаа гол юм энэ биз. 
    Үр хүүхдүүдийнхээ өмнө өөрийгөө буруутгах зөвтгөх аль нэгийг шийдэх юм уу ер нь би юуны төлөө явж вэ? гэсэн эх хүнд хамгийн энгийн ойлгомжтой мөртөө бас ч цагаа тулахаар зовлонтой асуулт тулгардаг ажээ. Гурван хүүгийн нэг нь буруу замаар орсон, гурвуул эцэггүй өссөн аль аль нь миний буруу биш биз, тэгээд ч гурвын гурван хүүтэй эх хүн байтлаа ингэж ганцаараа гэрийн мухар сахиж, хотын хог дээрээс талхны өөдөс түүж хүнд муу хэлүүлж яваа юм биш биз? гэж бодогдоно. Гэдэс цатгалан, мөр бүтэн хойно хүүхэддээ дараа бололгүй явахаас дээр юмгүй гэдгийг хүмүүс ойлгох ч бий, үгүй ч бий. Өчигдөр хажуугийн айлын чавганц орж ирээд хөөрөлдөж сууснаа «Миний хүүхэд өнжөөд л шөлний мах авчирч өгдөг. Чи тэгэхэд цайны сүүгий нь залгуулаад голцуухан толгой шийр буцалгаж суух юм» гэхэд хэлэх үг үнэндээ олдоогүй. Гэтэл хүүхдүүд нь юмаар дутаагаад энэ биш ердөө л өөрийн байдгаараа байж, толгой шийр буцалгаж суух нь дээр шиг санагдана. Толгой шийр идээд муудсан юм ер алга. Отгон хүү нь үнээ, гэрээ зараад манайдаа бай гэж бишгүй л хэлдэг. Гэтэл хүү минь өөрөөсөө зургаан нас эгч хүүхэн бид хоёрыг аятай байлгах гэж зүдэрнэ биз гэж бодогдоно. Зургаан насаар эгч хүүхэн харин ч хүүгийнх нь эрхэнд байх юм гэж санагдахгүй. 
    Цэрэндулам эмгэн энэ мэт өнгөрснийг дурсан хэсэг хэвтээд бие овоо тавирахад босож хувцаслав. Гадаа хүйтэн бороо дусагнаж, өнөө хашааных нь онгорхойгоор салхи исгэрнэ. Үнээндээ өгөх өвсгүй хашаа онгорхой хоёр л тохь алдуулж байх шиг санагдана. Өвстэй болж хашаагаа бөглөвөл ямар ч гэсэн энэ жил онд мэнд ормоор санж. 
    Эмгэн хогоо шүүрдээд авдар телевизорынхоо тоосыг арчив. Хагас сайн бүрд бага хүүгийндээ очиж усанд ордог боловч энэ өдөр бороотой хүйтэн учир гэрээс гаралтгүй, зүгээр дотуур хувцсаа солихоор шийдлээ.Ач охин Тунгалагийнхаа угааж өгсөн өмд, цамц,оймсыг гаргаж өмслөө. Авдраа ингэж нэг нээвэл юухан хээхнээ гаргаж янзалдаг зантай. Хамаг дуртгал нь энэ авдарт хадгалаастай юм шиг тэр юухан хээхэн, хүүхдийн хуучин баривч, сам шүүр, торгоны өөдөс хүртэл цөм ямар нэгнийг санагдуулна. Ач гуч нарт ч хэрэг болно гээд хадгалж явдаг үзүүрсгэн дээл, ганц хурган дотор, залуудаа өмсдөг асан сайхны угалзтай гутал хоёр мөнгөн аяга, элдэж зөөллөсөн ишиг хурганы ганц хоёр арьс, даавуу торгоны өөдөс,сам шүүр, утас зүү тэргүүтэн юмсаа цөмийг гаргаж тус тусад нь боож эвхэж тавив. Энэ байдаг хөрөнгө хогшил хамгийн үнэтэй эд гэвэл сувдан даруулга. Жижигхэн сувдуудыг мөнгөн дээр суулгаж алтаар хүрээлсэн энэ даруулгыг тэр жил нөхөр нь авч өгсөн юм. Үүнийгээ бэрүүдийнхээ хэн нэгэнд нь өгнө гэж боддог боловч чухам хэнд нь өгөхөө мэдэхгүй өнөө хүрчээ. Бас нэг нандин юм нь гэвэл тэртээ тавиад оны дундуур анх хот ирэхдээ нөхөртэйгээ авахуулсан зураг. Утаанд шарласан тэр зургийг хатуу цаасанд хавчуулаад хадгалж явдгаа гаргаж авдар дээрээ тавилаа. Хувийн зурагчин суврагын дэвсгэр дээр, цаасан цэцэгтэй ширээний хоёр талд зогсоож байгаад авсан тэр зургийг харахад залуу нас эрхгүй дурсагдана. Сайхан ч хүмүүс явж дээ. Өөрөө цоохор хоргойгоор өргөн эмжсэн дугуй хээтэй торгон дээл дээр ташаан толгойгоо товойтол дурдан бүс ороогоод бэлхүүсээ үл мэдэг нахийлган, сийрсэн бүрх малгай хазгайдуухан шиг тавьсан, урт хар гэзгээ харуулах гэж жишүү зогссон, давхраатай том хар нүдтэй, жирэвгэр том хөмсөгтэй, жимийсэн нимгэхэн уруултай, хөөрхөн шөнтгөр хамартай хүүхэн байж. Нөхөр нь босоо ширүүн үстэй, ширвээ сахалтай, инээвхийлсэн том алаг нүдтэй, ташаа тулан ханхалзсан эр байж. Ёстой л идэрхэн гялалзаж явсан цаг сан. Бүсгүй хүн залуу сайхан явахдаа үс цайж нүд унах цаг ирэхгүйн чинээн бодож хүүхэд төрөх ч жаргал, хүний . нүд булаах ч бахархал болон янаг ялдам ааш, бие цогцсын гоо үзэсгэлэнгээр эрчүүдийн ааг омгийг дарах ид хавд автагдан явдаг санж. Гэтэл үнэндээ тэр нь ямархан зуурдын явдал байж вэ. Яасан амархан хагдарч гундаад эм биеийн жаргал эхийн зовлонгоор солигддог байж дээ. Цэрэндулам эмээ залуугийнхаа зургийг нэг хэсэг харж суулаа. Одоотой даанчиг зүйрлэхээр байх уу даа.Сайхан ч улс явж дээ, хөөрхий минь. Зууван хар нүднийх нь гал цог нэгэнт буурч эх хүний энэрэн нигүүлсэхүйн зөөлөн дулаан гэрэл, ганцаардлын буюу өчнөөн жилд таньж бараагүй хорвоогийн явдлыг эрэгцүүлэн эрэгцүүлсээр ядарсан ухааны хөх мананд бүрхэгдсэн Цэрэндулам эмээ идэрхэг залуугийн инээд баярыг нууж гэрэлтсэн давхраалаг зууван хар нүдтэй, зургийн хуар шиг Цэрэндулам хүүхэн хоёр зэрэг ширтэлцэв. 
    Ийнхүү залуугийнхаа зурагтай ширтэлцэхүйд «би чинь цагтаа сайхан хүүхэн явж шүү дээ» гэж эрхгүй бодогдоход нүднээс нь уйтгарлалын хөх манан хөөгдөн, далдын далд гүн холоос ч гэсэн залуу зандан цагийн гэрэл гэгээний үлдэгдэл сэрэн сэрэн алдаад, нүүрнийх нь үрчлээг хүртэл толийлгон засав. Ингэж суутал айлынх нь авгай орж ирэв, 
    Өөрөөс нь арай залуувтар энэ авгай угаас хотын хүн бөгөөд хүний бага эмч охин, жолооч хүргэнтэй, тов хийсэн амьжирлагатай айл. Нөхөр нь хэдэн жилийн өмнө нас барсан учир мөн ганцаараа суух боловч «байдаг хүнтэй». Тэр «байдаг хүн» нь хот хөдөө хоёрын хооронд панз үсэргэдэг гүйдэл суудал нь сайн мэдэгдэхгүй нэгэн сүрхий эр билээ. Авгай түүгээрээ илт бахархана. Үерийн дараа айл бууснаас хойш хоёр хөгшин долоон булчирхайгаа тоочин ярилцсан. Гэвч чавганц нарын ярих хөөрөх юм дуусах биш. Залуудаа авахуулсан зургийн тухай яриа ч дорхноо үүдлээ. 
    Урьдын зурагчингууд ч сайхан патиар татдаг байж шүү дээ. Хүнийг байгаагаас нь цэвэрхэн болгочихно гээч. Тэгээд бүр үлгэрийн оронд байгаа юм шиг сүм суварга, цэцэг навчтай авна. Одоогийн зурагчид нэг л гялсхийгээд л дуусаа. Зураг авахдаа хүртэл яардаг цаг болсон юм. Яарахгүй юм гэж ер байхгүй. Бид ер ямар тайван хүмүүс байсан юм. Манай өвгөнийг яана даа. Байж байтлаа гэгээн цагаан өдөр хөнжилдөө оръё гэнэ. Хүн ороод ирвэл яана гэхээр хэн ирдэг юм гээд л хэвтэнэ шүү дээ гэж айлын авгай хөхөрлөө. Цэрэндулам эмгэн хөршийнхөө иймэрхүү хөнгөн шалигдуу ярианд дургүйхэн гэвч энэ удаа залуу зандан насаа дурсаад ч тэр үү «Нээрээ л тайван сайхан цаг байж дээ» гэж бодоод 
    Хөдөөгийн бид нар ч бас арай дэндүү амгалан гэмээр улс байжээ. Намар өдийд бол бүр ч нэг зоо тэнэгэр сууна шүү дээ. Тэр намар Баатарцогт маань туувраас буцаж ирлээ. Би хорин гурав, дөрөвхөн настай байсан байх. Нөхрөө санадаг цаг л даа хөөрхий. Баатарцогт анх мал туусан нь тэр. Тэгээд Эрээнцавын баазад мал хүргээд хөлсөнд нь зөндөө мөнгө авсан байхгүй юу. Гэртээ орж ирэнгүүтээ «Миний эхнэр намайгаа их санав уу?» гэж байна. «Саналгүй яах вэ. Бүр бэтгэртлээ саналаа» гэсэн чинь тэгвэл чамайг шалгана даа гээд тоглож байна. «Шалга, шалга л» гэлээ хөөрхий. Тэгээд эхнэр минь намайгаа аргагүй их санажээ гээд түрийвчнээс сувдан даруулга гаргаж өглөө. Түүнийг нь би одоо хүртэл хадгалж явдаг гэхэд хөрш авгай, 
    Алив түүнийгээ үзүүлээч. Банзар (байдгийнх нь нэр) лав авна шүү, түүнийг чинь. Идэшний малаар өгчихгүй юу гэв Цэрэндулам эмгэн сувдан даруулгаа дургүйхэн гаргаж үзүүлэв. Хөрш авгай түүнийг нь үзээд 
    Үнэхээр гоё эд байна. Санасны төлөө сувдан даруулгаар шагнадаг сайн л нөхөртэй байж дээ чи гэв. 
    Ингээд хоёр хөгшин нэг нь салсан, нөгөөдэх нь нас барсан нөхрүүдийн тухай дурсаж суулаа. Нөхрөө дурсана гэдэг гайхамшигтай юмсанжээ. Цэрэндулам эмээгийн нүднээс өнөөх уйтгарын хөх манан арчигдан арилж, дотор нь уужрав. Үдэш үнээгээ саахад гар хуруу нь тэнхээ орсон шиг хагас хувин сүү саалаа. Шөнө оройхон болтол дотуур хувцсаа угаагаад унтахаар хэвтэв. 
    Унтахынхаа өмнө зурагтаа асааж харах гэсэн боловч айхтар чанга дуутай цахилгаан хөгжимд жаадгар хувцастай, эрэгтэй эмэгтэй нь ялгагдахгүй залуус дэвхцэж дуулалдаад үзэж болсонгүй. Маргааш ач охиндоо аваачиж өгөх тараг бүрээд залуу бэрийнхээ авчирч тавьсан савыг сүүгээр дүүргээд хэвтэхдээ « маргааш залуу бэрийн ирэхэд сувдан даруулгаа өгье байз, Хэзээ үхэхээ мэдэхгүй мөртөө юу гэж дарж суух вэ. Гоёх дуртай хүүхэд зүүг дээ, хөөрхий. Даавуу авч хурган дотроо өнгөлөөд Тунгаадаа өгөх юм байна. Дунд хүүгийнх сая айл болсон төвхнөж ядаж л яваа вий, хөөрхий. Ирэх зунаас намайгаа аваачна гэж захидал бичдэг дээ. Намайг зовоосноо ухаараад насны нь эцэст өргөе гэж боддог болоо биз дээ, эвий минь. Эр хүн долоо дордож найм сэхдэг. Ажилтай, амьдралтай залгаад ямар ч сайхан хүн болж явахыг хэн байг гэх вэ дээ» гэх зэрэг олныг бодсоор тайван унтлаа. 
    Өчигдөр орой эмнэлгээс гарсан ач охин Тунгалаг өглөө эртлэн эмээгийндээ гүйж ирэв. Өдийд хэдийн үнээгээ саачихаад юмаа хийж байдаг эмээ нь орноосоо босоогүй байлаа. 
    Үргэлж халуу дүүгэж байдаг өмгөрхөн гэр нь нэг л ер бусын цэмцгэр хүйтэн аж. Угааж өлгөсөн юмнаас нунтаг савангийн чийглэг үнэр анхилна. 
    - Эмээ та босох болоогүй юм уу? Гээд Тунгалаг ор луу нь дөхөснөө зог туслаа. Эмээ нь туранхай гараа элгэндээ эвхээд унтаж байх шиг атал царай нь зэвхий даагаад нэг л биш. Нүд нь аниастай, цусгүй уруул нь тас жимийгээстэй. Охин нь хэрэг биш болсныг мэдээд 
    Эмээ!эмээ минь ! гээд орны нь хажууд сөхрөн уналаа. Ийнхүү Цэрэндулам эмгэн насан өөд боллоо. Гурван өдрийн дараах сондгой гаригт эмгэний шарилыг хотын ойролцоох Цагаан давааны оршуулгын газар хөдөөлүүлэв. Хүүхдүүд хуучин шинэ бэр, ач нар тэдний танилууд, ажлын газрынхан гээд олон хүн ирлээ. Холын аймгаас дунд хүү нь саяхан суусан эхнэртэйгээ амжиж ирлээ. Эцгийгээ дуурайсан ханхар том биетэй, ширвээ сахалтай, орон шоронд олон жил явсан гэхэд хаа очиж номхон дөлгөөн янзтай бодол болсон тэр хүү ээжийнхтэйгээ адилхан зууван хар нүднээсээ том том нулимс дуслуулан чимээгүй уйлахад жаахан биетэй, нэг л дүрлийсэн том л нүд болсон бондгор бор царайтай, охин сэвлэгтэйгээ эхнэр нь яах учраа олохгүй бүлтэгнэнэ. Том хүү нь санчигнаасаа бууралтаж яваа буржгар хар үстэй, өөртөө ихэд, итгэсэн нүдтэй бөгөөд их л энгийн эелдэг ааш гаргаж ядсан хүн, зөвхөн авсыг нүхэнд тавихад хэдэн дусал нулимс унагаад, учир зүггүй эхэр татан уйлах залуу эхнэрээ нүд үзүүрлэн хялмалзаж байлаа. Эхнэр нь ч баяр ёслолд ирсэн юм шиг гоёчихсон бөгөөд энийг тэг, тэрнийг ингэ гэж зааварчлан, тийнхүү уйлахдаа хүмүүс жүжиглэж байна гэж сануузай гэсэн янзгүй. Отгон хүү нь зүс царайгаар ээжтэйгээ яг адилхан залуу, царай ихэд баргар, хамаг хар бор ажлыг гардан хийж самгардан нэг ч дусал нулимс унагасангүй. Түүний эхнэр урьдынхаар бол сайхан хүүхэн гэгдэх заан шиг алхаатай, дөлгөөн царайлсан гамбагар цагаан хүүхэн чимээгүйхэн уйлж бараг л муужирч унах нь холгүй ач охин Тунгалагийг аргадан түшиж байлаа. Эмгэний хуучин бэр насжиж яваа гэвч биеэ сайтар торддог нь илт өндөр бор хүүхэн нөхөр агсныхаа эхнэрийг үзэн ядсан харцаар ширэв татан арваад нас хүрч яваа хүүгээ дэргэдээ аваад хүмүүсээс зайдуухан бүхнийг ажин зогсоно. 
    Эмгэний шарилыг Цагаан даваан дахь алаглан ярайсан олон булшны захдуу уулын энгэрт булж толгой талд иргэдийг үйлчлэх товчооны алгын чинээн чулуу тавилаа. Харин отгон хүү нь аав, ээж хоёрынхоо хамт авахуулсан зургаас ээжийнхээ залуугийн зургийг хуулуулж жаазалснаа чулууны нүүрэнд хаджээ. Ах нь «3алуудаа нас барсан юм шиг хаашаа ч юм бэ дээ» гэхэд «Зүгээр төрсөн, нас барсан он нь бичээстэй байгаа юм: чинь. Одоо болтол ээжийнхээ зургийг авахуулах ухаан хүрээгүй л бид бодмоор юм» гэлээ. 
    Эмгэний хойтын ёсыг гэрт нь хийлээ. Хүмүүс өмгөр гэрт нь багтахгүй шахам шахцалдан сууж идээ будаа зооглон, архи дарс уугаад явсны дараа хүү бэрүүд бэлдэж бэлдсэн юмаа шавхав. Тэгээд хөрөнгө хогшлыг нь авах болов. Ингэхдээ том ахыгаа харах нь аргагүй, Том хүү жаахан хөлчүүдүү бодол болж сууснаа. 
    Үнээгий нь Жанцан (бага хүү), гэрийг: нь Дорж (дунд хүү) авна биз дээ гэв. 
    Үнээгий нь Цогт ах та өөрөө ав л даа. Бид үнээгээр юу хийх вэ гэж Жанцан хэлэв. 
    Тэгвэл Тунгалагт нь өгвөл яана? гэж Цогт эхнэрээсээ хяламхийн асуув. 
    - Бололгүй дээ. Ээжийн авдарт юу байгааг үзэх юм бишүү? гээд Цогтын эхнэр холторч бүдгэрсэн алтан арслантай авдар тийш харав. Гал улаан зогдортой, амандаа солонгын өнгөт тууз зуусан арслан эргэлдсэн алаг нүдээрээ эзнийхээ хүү бэрүүдийг харж байв. 
    Дорж чи гэрийг нь ав л даа гэж, Цогт дүүгээ аргадсан янзтай хэлэхэд, 
    - Би юу ч авахгүй дээ, ах минь. Дурсгал болох нэг л юм байвал боллоо гэв. 
    - Тэгвэл гэрийг нь би авъя л даа, яахав гэж Цогт хэлээд авдрын өмнө очиж сөхрөн нүүрний тагийг авч юмсыг нь гаргаж тавилаа. 
    - Уржигдар Жанцан бид хоёр авдарнаас найман зуун төгрөг авсан шүү дээ. Нас барахдаа хэрэг болно гэсэн шиг хэдэн давхар боогоод хадгалсан байна лээ гэхэд 
    - Бидэнд тээр болохгүй гэсээр яваад үхэхдээ ч тээр болсонгүй. Биднээс гавьтай гарлага ч гарсангүй гэж Жанцан санаа алдав. 
    - Ээж маань аргагүй л буянтай хүн дээ гэж Жанцангийн гамбагар цагаан эхнэр хоолой зангируулав. Дорж нэлээд согтсон бололтой ээжийнхээ орны хөлд суугаад толгой унжуулан чимээгүй уйлна. Эхнэр нь яах учраа олохгүй түүний дэргэд цомцойн бүлтэгнэнэ. Цогт сүүргэн дээл, хурган дотор, угалзтай гутал гурвыг гаргаж тус тусад нь тавиад 
    Сэгсүүргийг Доржийнд, хурган дотрыг Жанцангийнд өгье. Гутал нь надад үлдэг дээ гэхэд эхнэр нь 
    Чи монгол гутал хаа өмсөх вэ. Доржийндоо өг дөө гэв. 
    Бэргэний хэлдэг зөв. Хөдөөний хүнд байсан нь дээр л дээ гэж Жанцангийн эхнэр хэлэв. 
    Ээжийнхээ... ээжийнхээ юмыг хувааж суух гэж.. ямар заяагүй... гэж Дорж энэ удаа ингэнэтэл уйллаа. Эхнэр нь дагаад уйлчихав. Цогт гутал, дээл хоёрыг цаашаа тавиад 
    Эх, эцгийнхээ юмыг хүүхдүүд нь өвлөж авдаг хуультай хойно доо. Хувааж цөхөх хөрөнгө хогшил байгаа биш гээд эхнэрээ царайчлан харав. Тэр нь өөрт юу ч ногдсон падгүй гэсэн шиг янжуур зуугаад чандага булчинтай гоё хөлөө хөдөлгөж сууна. Цагт боодолтой энэ тэрхэн юмнуудыг задалж үзээд авдарт нь буцаан хийж байтал хүүхдийн хуучин баривчинд боосон хоёр мөнгөн аяга, жижиг торгон ууттай юм гарч ирлээ. Уутны амыг задлан алган дээрээ сэгсэртэл алтан хүрээтэй сувдан даруулга унав. Гэр дотор намар оройн ганц хоёр онхиогүй| ялаа нисэх нь дуулдам чив чимээгүй болов. Цогт ээжээсээ үлдсэн тэр үнэтэй цайтай юмсыг тус тусад нь тавиад харж сууснаа 
    Манайхны айлын тоогоор юм байна шүү дээ. Нэг нэгээр авъя. Харин энэ даруулгыг... гээд эхнэр тийшээ хяламхийв. 
    Наадахыг чинь Доржийнд өгье л дөө гэж Жанцан хэлээд мөн эхнэр тийшээ харав. Дорж нулимсаа арчаад босож ирэн хүүхдийн баривчийг аваад 
    Ээж минь миний цамцыг хадгалж явж шүү хөөрхий. Би үүнийг л авъя. Бусдыг нь та нар ав. Над өөр юм хэрэггүй гээд дахин ингэнэтэл уйлж эхнэрээ хөтлөөд гэрээс гарав. 
    Юу гэсэн үг вэ! Хувааж авалгүй яах юм гэж Цогтын эхнэр дуу алдав. Цогт үлдсэн юмсыг шийдэмгийгээр авдарт буцааж шидээд, 
    Өөрөө мэдэг. Ээжийг зовоосон хүн гэвэл Дорж гээд бослоо. Жанцан босож нэг мөнгөн аягыг Доржийнд ногдсон дээл гутал дээр тавиад даруулгыг ахынхаа эхнэрт сарвайж 
    Үүнийг та ав. Ээжийг жаргааж зовоосон тухайд бол бид цөмөрөө холбогдоно. Одоо үүнийг ярьдаг цаг гарч. Маргах юмгүй гэхэд Цогтын эхнэр даруулгыг бушуухан аваад дуугүй цүнхэндээ хийв. Цэрэндулам эмээ агсны хүү бэрүүд ээжийнхээ хөрөнгө хогшлыг хувааж дууслаа. Ээжийн авдар хоосорч өглөг буян билигдэж солонгын өнгөт тууз намируулан буусан гал улаан зогдорт алтан арслан аягын чинээн алаг нүдээ эргэлдүүлэн хоцорлоо.

     

     

    ТАЛ

    Намсрай Зүүн голын туршлага станцаас үд хэвийлгэж гараад Матадын их талын зах руу орж, гол замыг орхин, намрын шар өвс найгасан эртний балархай замаар аяархан явав. Зангий нь сайн мэддэг морь шиг гарын аяар, нэлээд хуучирсан, < Москвич > машины гэгээвчээр намрын өвсний хуршмал, үнэртэй сэрүүн салхи сэвэлзээд талын хүн талдаа л явж баймаар сайхан. Болдогсон бол ингээд л хөдөө хээрийн замд яван явсаар эцэс төгсгөлгүй ямар нэг мөнх цагирагт орох буюу ийм л нэг амгалан эгшнийг үүрд тогтоон эзэмшчихээр санж. Гэвч мөнх юм гэж энэ хорвоод байх шив дээ. Намсрай яагаад ч юм бэ сүүлийн нэг хоёр жилд насны давааг уруудсан тухайгаа хааяахан бодох болжээ. Эр хүнд тавь шүргэсэн нас ид гэмээр нас гэлцэх боловч амьдралын даваа өөд өгсөн өгсөх зам нэгэнт дуусаж уруудах зам эхлэв гэсэн гунигтайхан бодол эрхгүй эзэмдэнэ. Эрийн тэнхээ муудах ажил албандаа түүртэх болсондоо ч биш эргэх хорвоогийн жам ёсыг хэтэрхий эрэгцүүлэн боддог зантайгаас тэр биз. 
    Нөгөө талаар, түүнд ар тийшээ яарч тэвдэх юм байхгүй. Гучаад жил ханилсан эхнэр, цөм биеэ дааж өрх тусгаарласан хүүхдүүд хотын хөгжөөн шуугиан аль алийн юундаа ч нэг их мөрөөдөх билээ. 
    Машины дугуй дор үзүүр нь шарласан хиаг, ерхөг, мөнгөлөг буурал хялганын толгой хуйлран хэвтэж, донсолгоог зөөллөн, дөрвөн зүг найман зовхист ганцхан л намрын шаргал тал униартан намжаарна. Үд хэвийсэн нарны зөөлөн туяанд талын өнгө усан будгаар шингэлж зурсан юм шиг уянгалаг саруулхан. 
    Намсрай энэ элчилгүй уудам тал нутгаараа яв явсаар амьдралынхаа ихэнх цагийг өнгөрөөжээ.Тал бол түүний амьдрал, оюун бодол, яруу сайхан сэтгэлгийн чөлөө тавьсан орон. Талгүйгээр амьдрал байхгүй, талгүйгээр байгалийн үзэсгэлэн бүрдэх буюу найрслын хууль ч гэж байхгүй шиг санагдана. Тал бол түүний амьдралын утга учир болжээ. Эрдэм мэдлэг яруу сайхны ухаарал, тэр ч байтугай хайр энэрэл аль бүхнийг талаасаа ол, магадгүй ямар нэг хувь тавилангаар юм шиг эргэлзлэл гутралын цагт ч эндээс л мөнөөхөн сэтгэлийн чөлөөг олж, ирээдүйгээ харах хараагаа тодруулан, зориг хатуужил сууж өнөөг хүрлээ. Тал бол миний жаргал юм шүү дээ гэж өөртөө ч юмуу өөр бусдад хэлэхэд амьдралын утга учир гэдэг тэр болгон бүрэн нээж шийдэж болдоггүй зүйл хүртэл их л ойлгомжтой төвөггүй болдог юм. Энэ нь байгалийн гоо сайхныг үзэж, ухаарах ерийн нэг сониуч харцнаас огт өөр гүн гүнзгий бодол сэрэл буюубайгалийн нууцыг эцэс төгсгөлгүй нээн задалж чадах, хүн бүхэнд заяагдахгүй ид шидийг эзэмдсэн мэт ойлгогддог юм. Хүн бол ер нь юухны боловч нууцыг задалсаар л хүнийхээ ид хавыг ухаарна. Тэгж л явж хоёр хөлтэй энэ амьтан байгаль ертөнцийг эрхшээлдээ оруулах гэж ядаж цөхсөөр өнөөг хүрчээ. Байгалийн хууль гэгч тэр нэг аугаа сүр хүчин нөхцсөн зүйлийг нээн нээсээр хүн бас өөрийгөө нээж ойлгоно. Өөрийгөө ухааран ойлгохын жаргалыг энэ саруул уужим тал нутгаасаа олсондоо гэж бодоход бас ч урамтай байдаг аж. Гэвч хэзээ ч бүрэн чөлөөлөгдөж болдоггүй эргэлзлэл гутрал, сэтгэлийн зөрчил ч гэсэн энэ талтайгаа бас холбоотой. 
    Ингэхлээр л амьдралынх нь учир утга энд байна. 
    Талаар амьдарч, талдаа насны харгуйг дуусгах хувь тавилантай төрсөндөө гээд бодоход тэр нь зөвхөн өөрт нь ноогдсон юм шиг байдаг. Аминч харамч зантайдаа тэр биш ямар ч гэсэн талыг жинхэнэ ёсоор нь ойлгож мэдсэн цөөхөн хүний нэг гэж өөрийгөө хэлэх эрхтэйдээ тэр юм. Тийм ээ цөөхөн хүний нэг. Учир нь тал ертөнцөд хамгийн энгийн буюу бүх талаасаа нээлттэй мэт боловч хамгийн шавхагдашгүй өнгө найрал, увидас чанар, хувирал хөдөлгөөнийг агуулж, түүнийгээ хүний нүднээс нуун далдалдгийг мэднэ. 
    Намсрай чухамхүү талын тэр увидас хөдөлгөөнийг нээхэд амьдралаа зориулжээ. Нэг цагт дуусах жамтай хүний амьдралын хугацаа гэгч хязгааргүйн нэг хэрчим хичнээн богиныг мэдрэхийн сацуу бас тэрхүү цаг хугацаа орон зайн цаглашгүйг талд л мэдэж болно. Намсрай одоо мөнөөхөн мөнх цагирагийн тухай бодож явлаа. Хүний амьдралын замыг эхэн төгсгөлгүй цагираг гэж бодвол одоо тийнхүү хүн бүхэнд ноогдсон хэмжээтэй өөрийн гогцоог хийгээд, эхэн төгсгөл хоёр нийлэх тийш дөхөж явна. Цагираг бол төгсгөлгүй хэлбэр мэт боловч харин түүнд орсон хөдөлгөөн төгсгөлтэй. Гэтэл бас тэр цагираг-замын эхэн төгсгөл хоёр хэзээ ч нийлдэггүй. Ингэхлээр л талд явж байхад тэр мөнх цагирагийн хэзээ ч нийлдэггүй эхэн төгсгөл хоёрын хоорондох зай буюу насны хэрчим хичнээн хэмжээтэй болох тухай дэмий юм бодогдоно. Гэтэл ер нь насан уруудах замын тухай бодох нь үнэндээ дэмий хэрэг ч биш бололтой. Амьдарч дуусаагүй амьдрал, хийж амжаагүй ажил гэж байна. Бас мөн яагаад ч юм өнөө цагираг замын эхэнд аваачдаг ажээ. Тэгээд л ингэж талд явахад талыг энх нээсэн бага насны явдал тов тодхон. 
    Машины дугуй дор намрын шаргал өвс намс намс хийснэ. Эртний энэ улбаа зам хичнээн ч үеийг туулсан юм бүү мэд. 
    Намсрай тэгэхэд зургаахан настай байж. Онон голыг гатлаад л талын замд орсон. Ононг ганц гуя онгоцоор гатлахад үдийн нарны туяанд ёроолынх нь олон өнгийн чулуу гэрэлтэж байсан. Хожим ерөөсөө тийм тунгалагаар харсан байжээ. Тэгээд л голоос цааш үзүүр хязгааргүй тал талыг тэнгэртэй холбож одсон бас л үзүүргүй улаан шаргал зам. Одоо санахад тэр замд тоогүй олон өдөр шөнө өнгөрсөн шиг. Яагаад ч юм бэ тэр олон жилийн өмнөх аав ээжийн дүр зураг ой тойнд тодорхой үлдсэнүй. Харин зуны ногоон тал ойртовч холдон цэнхэрлэх уулс, өөр олон ер бусын юмс л тодхон санагдана. Талд ер бусын юм олон байжээ. Түүний нэг нь холын цэнхэр уулс. Хязгааргүй ногоон талын тэртээ тэнгэр газрын униарт савсалганд зэрэглээтэн газраас нэг тасарч газартай нэг нийлсэн тэр уулс замд хөндөлсөх нь гэтэл биегүй юм шиг зай тавин холдож, улаан шаргал замын үзүүр тэнгэрийн хаяанд шурган замхарна. Тэр биегүй хачин уулст хүрэх юмсан гэж хичнээн яаравч хүрэх юм биш. Дөрвөн дугуйтай, аралд нь бургас матаж хадаад хөх даалимбаар бүтээсэн мухлагтай налчгар тэргэнд хөллөсөн бүдүүн шаргал морь нь ногоон илгэн цацагтай хударгаа шар шар хийлгэн хичнээн шогшивч тэр холын хөх уулст хүрэх янзгүй. Тэгээд ядрахдаа замын улаан элсэн дээр алцайн шээж зогсоно. Буурал дэлтэй бүдүүн шарга мориныхоо тийнхүү шээж зогсоход тэрэгнээсээ буугаад явган гүйдэгсэн. Явган гүйхэд тал улам ч агуу уужим болно. Тал дээрх тэнгэр бас л ер бусын байжээ. Тал хязгааргүй болохоор тэнгэр бүр ч хязгааргүй. Хангайд бол уул ч ойрхон, тэнгэр ч ойрхонтой зүйрлэхэд үнэхээр ер бусын байлаа. Хожим тэнгэр тийм хол өндөрт цэнхэрлэн аадрын бөөн алаг үүлсээ бужигнуулан наадаж байхыг үзсэнгүй. 
    Олон жилийн дараа Рерихийн < Тэнгэрийн байлдаан> зургийг үзээд зургаан настайдаа яг тийм зургийг талд анх үзсэнээ санаж билээ. Харин Рерихийн тэнгэрийн байлдаанд ганцхан юм дутсан байлаа. Тэр нь үдшийн аалдрын улаан шаргал үүлсийг нэвт сүлбэсэн нарны гэрэл байжээ. Хурмастын эзний шидэт цагаан илд үүлсийг тас цавчсан мэт харагдаж байсансан. Хурмастын эзний тухай эмээгийн ярьдаг үлгэрээс тийм дүр харагдсан биз. Ер нь талын тэнгэр үлгэрийг л санагдуулам байж. Тал дээрх бүх юмсыг өчүүхэн болгож ноёрхсон тэр дэндүү уужим холын тэнгэр доогуур цахилан гүйх цагаан зээр гэж бас нэг ер бусын юм байжээ. Ононг гарангуут л цагаан зээр шороон түмээрээ. Агаар гэрлээр бүтсэн юм шиг жирэлзэн цахилах тэр олон зээр нар булаах гэж заавал зам хөндлөн гүйлдэнэ. <Ааваа давхиач ! Нараа булаая> гэж хашгирахад аав нь бүдүүн шаргыгаа тас няс шавхуурдан <Хий-лоо ! хий-ий-лоо-лоо!> гэж бас хашгиран давхивч цагаан зээрүүд заавал нарыг булааж одно. Морио ташуурдан <Хий-лоо> гэж хашгирах аавын дүр ширвээ сахалтай, ангайсан их амтай судаснууд нь улайсан том алаг нүдтэй хүний дүр л хамгийн тод үлджээ. Харин цагаан зээр алаад, түүдгийн гэрэлд үйсэн иштэй хутгаар өвчиж суусан нь мартагддаггүй. Түүдгийн гэрэлд нүд нь гялалзан, цээжин дэх сумны шархнаас нь цус гоожиж хэвтсэн хөөрхөн амьтны өрөвдөлтэй байдал ой тойнд нь бат шингэжээ. Тэгээд ч хожим талын цагаан зээрний амьдралыг судлан түүнийг хамгаалах тухай залхмаар дуусдаггүй яриа маргаан үүсгэхдээ балчир насны тэр өрөвдөл харууслаа гаргаж ирэх шиг болдог билээ. 
    Намсрай талыг мэдэх болсон цагаа хойших дөчин хэдэн жилд энэ амьтан монголын их талын хойт захаас хумигдан цөөрсөөр одоо болоход зээрний байгуул нутаг болох энэ Дорнодын их талд ч урьдынхтай адил мянга түмээрээ сүрэглэх нь ховор болжээ. Төмөр зам тавьж талыг умраас өмнө захад нь хүртэл хоёр хувааснаас хойш зээрний нүүдлийн зам боогдож, өсөлтөнд нь муугаар нөлөөлснийг батлан төмөр зам дээгүүр зээрний нүүдэлд зориулан гүүр шиг юм байгуулах санал гаргаад солиотой нөхөр гэж шоглуулсан удаатай. 
    Гэвч энэ сайхан тал нутгийнхаа баян тансаг, үржил шим гоо үзэсгэлэнгийн төлөө амьдралаа зориулсан гэж бодоход гажрах юм алга. Тэгээд ч өнөөх насны давааг уруудах замдаа ингэж талтай нөхөрлөж явахаас дээр юмгүй шиг санагдана. Сэтгэлийн чөлөө гэгч хүний хамгийн нандин сэрэл мэдрэхүйг чухамхүү тал нутгийнхаа энэ уужим саруулд л олж чадаад амьдралын аар саар гачаал, гэр зуурын яриа яншлаас хол явах шиг таатай юм үгүй. 
    Намсрай талын манант алсыг ширтэн намар цагийн ер бусын цэнгэг салхи залгиж машиныхаа зөөлөн донсолгоонд бүүвэйлэгдэн, бага насныхаа тухай яруу бодолд автагдаж явлаа. Талыг анх нээсэн дөчин хэдэн жилийн өмнөх явдал гэхэд тов тодхон өнөөх цагирагийн эхэн төгсгөл хоёр ойртсоны шинж ч юм билүү. 
    Нас ахихад багын явдал тодорхой болдог гэцгээх нь дэмий ч үг биш бололтой. Аав нь бүдүүн шарга морио Ангир шарга гэж гоёор нэрлэдэг сэн. Тэрэгний ганц морьтой айлд тэр нь эрдэнийн хөлөг байсан биз. Намсрай тэгэхэд анх удаа олон адуу үзсэн сэн. Тэдний зорьж очсон Содном бариачийнх гэдэг айл Хэрлэнгээс урагш байжээ. Униартаж сүүмэлзсэн номин ногоон талд том цагаан гэртэй тал дүүрэн адуутай айл байсан сан. Ээжийн хөөрөнгө өвчнийг эмчлүүлэх гэж тэднийд ирсэн юм байж. Содном бариач гэдэг аавтай нь адилхөн ширвээ сахалтай, эргэлдсэн улаан нүдтэй, том дуутай хүн ээжийнх нь цамцыг тайлуулж мөр нурууг нь илбэнэ. Тэр айлын чихэртэй боорцог аргалын утаа амтагдсан борц мөн ч амттай сан. 
    Содном бариач ээжийг нь барьж гүйцээд л уургаа барьж адуундаа морддог байсан. Тэднийх үнэхээр тал дүүрэн адуутай байлаа. Өнөөх асар өндөр хөх тэнгэрт татсан ер бусын тод сайхан солонгын агуу нум доогуур үдийн наранд зоо нуруу нь алтран гялбалзсан түмэн адуу бэлчиж, холын цэнхэр уулсыг хааж ахуйд Содном бариач тэргүүтэй адуучид дундуур нь зүсэн орж урт хусан уургаа шидэхэд мөнгөн саваа шиг гялс гялсхийнэ. Ингэж л зугаатай хүүхдийн тархинд хоорондоо холбоос муутай мөртөө тод зураг үлджээ. Хүрч болдоггүй холын цэнхэр уул, зам дээр алцайн шээх бүдүүн шарга морь, түүдгийн гэрэлд цээжнээс нь цус гоожих цагаан зээр, цамцаа тайлж сөхрөн суусан ээж, мөнгөн саваа шиг гялалзах уурга, солонгын алтан нум, тал дүүрэн адуу… 
    Энэ бүхнийг дурсаж, амьдралын цагирагийн ам нийлэх дөхтөл ер бусын юм нээгдэж барагдахгүй талдаа бүхнийг мэдэх эзэн хүн шиг явна гэдэг жаргал. Ар тийшээ яарах юм юу ч байхгүйгээр барахгүй энэ талаасаа явбал амьдралын хожмын учир утга бүдэгрээд явчих юм шиг. 
    Тийн элдвийг бодож явтал намаржаанд саяхан буусан хот айл харагдав. Оройн нарны ташуу гэрэлд туяарах дөрвөн цагаан гэрийн гадуур хүүхдүүд тоглон гүйлдэж, хонь хотлон, босоо бөхтэй улаан тэмээд охьюу ногоон дэвсгэр дээр зурсан юм шиг. Намсрай машинаа айлаас зайдуухан зогсоогоод захын гэрт оров. Гэрийн эзэгтэй буурал орсон үсээ гилийтэл самнасан, цэмцгэр янзын намхан бор авгай талын хүний хувиршгүй сайхан зангаар угтаж хэрэг зориг, сонин хачныг асуун хүүрнэж, саатан тухлахыг урив. Намсрай ч юундаа адгаж яарах билээ. Хол ойрын сониныг хөөрч саатахад малчид дуртайг андах биш. Эзэгтэйтэй хуучлан цай ууж суутал гаднаас хувинтай сүү барьсан залуу хүүхэн орж ирэв. Тэр мэндлээд сүүгээ зуухан дээрх тогоонд юүлэх зуур нь Намсрай зэрвэсхэн ажаадхав. «Энэ чинь юу билээ» гэж гэнэт бодтол хамаг бие зарсхийн, айдас хүрэх шиг болов. Энэ чинь юу билээ. Ийм адилхан… Үгүй энэ чинь юу болж байна ? ... Цэрмаа минь дүрээрээ Ямар хачин хэрэг вэ! ... 
    Намсрай сандрахдаа <Би тэргээ янзлая> гээд бушуухан гарав. Зүрх нь булгилан, дотор харанхуйлав. < Ийм адилхан хүн баймгүй дээ. Би элдвийг дурсаж яваад буруу харах шиг боллоо. Арай ч дээ… төстэй хүн байж болно. Гэтэл яг дүрээрээ, ихэр юм шиг адилхан байх гэж арай ч дээ> 
    Намсрай нэг хэсэг зүрхээ дарж, машинаа дэмий тойроод гэрт оров. Хүүхэн саалийнхаа дээлийг сольж, нэлээд багадаж онгосон даавуу дан дээл өмсөн, зуухныхаа үүдэнд цай нүдэж сууна. Нас хорь гарч яваа, уяхан өндөр нуруутай, мяраалиг бор хүүхэн. Царай нь зүрх шимшрэн танил. Цэрмаа яг дүрээрээ. Гучин хоёр жилийн өмнө… Гучин хоёр жилийн өмнө Цэрмаа яг ийм байсан. 
    Бүдэгхэн хөмсөгтэй, зууван бор нүд нь давхраатаад, нимгэхэн шөмбөгөр уруул нь жимийсхийгээд. Үл мэдэг ягаан туяатай зүүн хацар дээрх бор мэнгэ, шөнтгөр жижигхэн хамар, доошоо харан суухад ирвэгнэх шингэхэн мөртөө урт сормуус, цохон дээрх бодлогошролын ганц үрчлээ цөм ав адилхан. Наашаа хараасай гэж Намсрай бодтол хүүхэн түүний нь таасан юм шиг сормуусаа өргөж, гэрэлтсэн номхон бор нүдээр харав. Ээ тэнгэр минь ! гэж Намсрай дотроо дуу алдаад нүд хальтрав. Яг мөн дахин төрсөн юм шиг, ерөөсөө үхээгүй одоо хүртэл хорьхон настай хэвээрээ юм шиг ! Хүүхэн, Намсрайн царай хувхайрсныг ажсан бололтой босоод жинтүү өгч < Та баруун орон дээгүүр жаахан хажуулаач> гэв. Дуу нь бас адилхан! Намсрай хамаг бие алдран ор түшиж < Хүүхээ нэр чинь хэн билээ? гэж асуучихаад Цэрмаа гэх вий > гэж айдас хүрлээ. 
    Хүүхэн муухан инээмсэглээд <Оюунчимэг> гэв. 
    Намсрай хүүхний өгсөн жинтүүг толгой доороо хийгээд буруу харж хэвтлээ.Гучин хоёр жилийн өмнө Цэрмаа яг ийм залуу сайхнаараа гэнэтийн өвчнөөр үхсэн. 
    Тэгж үхэл анхны дурлалыг нь хайр гамгүй булааж одсон юм. Булаах булаахдаа хожим жинхэнэ ёсоороо дахиад олдохгүйгээр сэтгэлийг нь хослон авч одсон. Хожим ганцаараа явахгүйн төлөө, хүн ёсны энэрэл хайраа хуваалцахын төлөө магадгүй удмаа таслахгүйн төлөө ханьтай болсон. Гэвч гучин хоёр жил бол хугацаа шүү дээ. Амьдралын балархай цагирагт Цэрмаагийн дүр бүдгэрэн бүдгэрсээр байжээ. 
    Намсрай шөнө машин дотроо сууж хонолоо. Талын шөнийн тэнгэрт цацагдсан алмасын гэрэлт оддыг ширтэн, Цэрмаагаа дурсаж цурамхийлгүй үүр цайлгалаа. Ингэж ихэр юм шиг адилхан хүүхэнтэй дайралдсандаа баярламааар ч гутармаар ч. Нэг бодлын ямар нэг далдын ид шидтэн энэ сайхан тал нутагтаа хайртай явсны нь төлөө газар дэлхий дээр хамгийн мартагдашгүй хайртыг нь дахин нэг харуулах гэсэн шиг нөгөө бодлын нас харих цагт ийнхүү Цэрмаатай адилхан хүнийг үзүүлж даажигнах гэсэн шиг. Ид шидэд итгэхгүй ч гэсэн энэ бол ямар нэг ер бусын тохиолдол байлаа. Сүнс гэж байдагсан бол Цэрмаагийн тэр сүнс гучин хоёр жилийн турш дэлхий ертөнцөөр өөрийг нь эрэлхийлэн энэ талын агаар салхи, үрийн алтан хумхи, намрын шаргал өвсөн дээр гялтганах хяруу, аль л онгон цэвэр бүхнээр амилан биелж, Талын айлын энэ гэрт угтав уу гэлтэй. 
    Үүр манхайн цайж, их талын алсын хөх хярхаг дээр тэнгэр алгуурхнаар өргөгдөн дуурсах агуу найрал хөгжим шиг гэрэл цацралын эгшиг үүсгэж газар дэлхийг хамран тэлж эхлэв. Тэгтэл тэр уянга эгшигтэй хамт Оюунчимэг-Цэрмаагийн дүр үүрийн тэнгэр дээр тодрон үзэгдэв. Энэ бол ер бусын гайхамшигт хөрөг буюу амьдралд нь ингэж нэг л удаа үзэгдээд арилах шидэт зураг байгаль, хүн хоёрын найрсах ёсны тухай ухаан сэтгэлд нь гэнэтийн ухаарал цочрол өгсөн үзэгдэл ажээ. Намсрай үүнийг тархинд нь үүссэн эрүүл бус холбоос сүлжээ, ухаан санааны хямралын уршиг гэж мэдэж байвч < Бүү арилаасай ! Түрхэн зуур ч гэсэн байгаасай > гэж шивнэн байв. 
    Барин тавин эгэл жирийн юм, яруу сайхан хоёрын зааг гэнэт арилж орон зай гэгч ухаанд гүйцэгдэшгүй зүйл зүгээр л тэнгэрийн толь дэвсгэр болон хувираад түүн дээр хайрт хүнийхээ хөргийг зурж болох нь гайхамшигтай. Оюунчимэг-Цэрмаа гэдэг талын сайхан бүсгүйн тэнгэрт зурагдсан хөрөгнөөс номхон гэрэлт бор нүд инээмсэглэн ширтэнэ. Хүн байгаль хоёрын шинж төрх , ер бусын гоо сайхны найрсал нэг нь нөгөөгүйгээр байж болохгүйн билиг тэмдэг энэ байлаа. 
    Гэтэл газраас асар том улаан наран гилтгэнэн ургаж тэр гайхамшигт хөргийг арчин арилгах нь тэр. 
    Намсрай зүүд үнэн хоёрыг ялгахгүй хачин байдалд автагдан машиныхаа жолоог түшиж нэг хэсэг суулаа. Одоо түүний цаашаа явах ямар ч зорилгогүй буюу энэ талдаа яван явсаар эцсийн бүлэгт өнөөх мөнх цагирагт орчихсон юм шиг. Цаашаа явах зорилго нь зөвхөн гэртээ эхнэр хүүхэддээ очих дэндүү улиг болсон юм. Тэгтэл бас Оюунчимэгийн гэрт орвол дахиад гарахад хэцүү болчих юм шиг. Өчигдөр үдэш < Шинжилгээнд зориулж талын ургамал түүхээр яваа> гэж хэлсэн юм. Оюунчимэгийг талаар хамт явъя гэхэд татгалзахгүй биз. Гэвч тэгээд яах билээ? < Би гучин хоёр жилийн өмнө чамтай ихэр юм шиг адилхан хайртаа алдсан юм> гэж хэлэх үү? Гэтэл ороод очтол Цэрмаагаас огт өөр хүүхэн байвал яах билээ. 
    Тэгтэл өчнөөн жил өнгөрсөн хойно хайртынхаа амьд дүрийг үзсэн итгэлээ алдаж, сэтгэлийг нь донсолгосон гайхамшигт мөч бүрмөсөн салах бус уу? Хорвоо түүнтэй нь зориуд юм шиг гучин хоёр жилийн зөрөө гаргаж уулзуулжээ. Одоо болсон хойно, хайраа эгүүлэх ямар ч найдвар, тэр ч байтугай ёс суртахууны эрх байхгүй болсон хойно шүү. Гэвч талдаа хайртай явсны минь төлөө хүртээсэн шан харамж энэ биз. Намсрай машинаа асааж хөдлөн, ойрхон буй гол замд ороход нар хөөрч ногоон шаргал талын дээр бүртийх үүлгүй хөх тэнгэр тэртээ бага насных шиг нь хязгааргүй цэлийж байлаа.

     

     

    САРНЫ СОНАТ

    Би нэг захидал авлаа. Тэр захидалд: < Олон жилийн өмнө таныг залуухан эмч байхад би сэтгэл мэдрэлийн эмнэлэгт эмчлүүлж байсан юм. Гашуудалт тэр жилүүдийн явдлыг дурссан минь танд хачин санагдаж магадгүй. Гэвч би танаас нэг зүйлийг гуйхаар шийдлээ. Би багаасаа уран зохиол уншдаг, зохиолчийн дүрслэн бичих чадалд итгэдэг учир таныг тус болох болов уу гэж горьдоно. Хэн нэгний дуртгалыг сэргээж өгөх мэтийн юм хийж суух зав танд үгүйг сайн мэдэж байвч мийний дурсах гэсэн тэр хүн намайг аврах гэж яаж хичээж байсныг танаас өөр мэдэх хүн үгүй учир энэ захидлыг бичлээ. Эмч та нарын ачаар л би дахиад хүн болж хорвоогийн тоосыг хөдөлгөн, нарт ертөнцийг ухаант хүний нүдээр харж байна. Гэтэл надад тус болох гэсэн тэр хүний дүр байдлыг саная гэвч даанч манан дунд юм шиг л байх юм. Тэр хүн миний төлөө сэтгэлийн зовлонд унаж яваад л осолдсон байх гэж бодогддог. Та түүнийг санаж байгаа биз дээ? Нэрийг нь Буд гэдэг. Тэр миний ухааныг сэргээх гэж өдөр бүр ирж хөгжимддөг байсныг хожим мэдсэн юм. Нас барсанаас нь хойш хоёр жил илүү болж байж би сая эдгэрсэн юм билээ. Тэгээд Будын дүр байдлыг санах гэж оролдоод чадаагү. өнгөрсөн бүх юм байн байн үүлэнд хаагдах нар шиг орон гаран байсан. Будын яг тэрхэн үеийн байдлыг нь харах юмсан гэж бодсоор одоо хүрлээ. 
    Тэгээд л таныг гуйхаар шийдлээ. Будын тухай танд ямар нэг тодорхой дуртгал үлдээ ч үгүй байж болно. Гэвч зохиолч хүн элдвийг ажиглаж явдаг болохоороо анхаарсан байж юу магад гэж бодлоо. Ой ухаанаас минь тасарсан тэр жилүүдийг ялангуяа Будын дүр байдлыг нөхөн сэргээж чадвал насны нэг хэрэг бүтмээр санагдах юм. Миний тархинд үлдсэн орон гаран ой дуртгалд Будын хөгжмийн тасалданг дуу л нэг бүдэг нэг чанга болж уянгалсаар одоо хүрлээ. Зохиолч хүн хэрвээ хүсвэл тэр дууг ч бүтэн болгож чадна гэж би итгэнэ. Таны цагийг үрэх илүү ажил гаргаснаа уучлахыг гуйж ёсолсон Урнаа> гэжээ. Энэ захидал залуугийн явдлуудыг гэнэт санагдуулан сэтгэл хөдөлгөлөө. Өнгөрснийг үгээр зуран сэргээж тэр ч байтугай тасарсан аялгууг бүтэн болгох зохиолчийн чадалд энэ эмэгтэй итгэжээ. Гэтэл миний чадал хүрэх болов уу? Будыг би урьд ч хаяахан дурсдаг байв. Гэвч түүний хайрын дууг зүрхэндээ тасалдангиар боловч хадгалан явах хүний тухай буюу Урнаагийн тухай бараг мартсан байжээ. Гэтэл энэ захидлыг уншаад залуу зандан цагийн тэр мэт явдлыг юундаа ч мартдаг билээ дээ гэж гутарлаа. Ингээд Урнаагийн сэтгэлд одоо хүртэл уянгалсан хөгжмийн аялгууг сэргээе гэж энэхүү гунигт бяцхан өгүүллэгийг бичлээ. 
    Зуны нэг өдөр би сэтгэл мэдрэлийн эмнэлэгийн эмч нарын тасалгаанд гиюүрч суулаа. Манай эмнэлэгийн ихэд хуучирсан П хэлбэрийн дан байшингийн цонхны доогуур өвчтөнүүд нарлаж дэмий балай юмаа ярьцгаан, урд хашааны зах дахь уурын пийшингийн нүүрсний хог дээр хаанаас гарч ирснийг бүү мэд, нэг муу илжиг байн байн орилох нь чихэнд чийртэй. Миний тархинд элдэв бодол эргэлдэнэ. <Муухай орилоо илжиг байна даа. Ижлээ ингэтэл дуудаж байгаа бол их л санаж мөрөөдөж дээ. Адууны төрөл гэхэд даанч олиггүй дуутай амьтан шүү. Адуу шиг хангинатал янцгаадагсан бол ижлээ ч амархан олохгүй юу. Амьтны дуу хоолой ч гэсэн алагтай эрээнтэй хорвоо юм> Энэ мэтийг бодож суутал хаалга аяархан нээгдэж нэг хүн урьдаар хоолой засаад < Орж болох уу?> гэв. 
    Цайвар царайтай, намхан биетэй, гуч эргэм насны хүн байлаа. Шингэн хар халимаг гялалзтал тослон хажуу тийш нь самнаж, томдосхийсэн хул шаргал чисчүү костюмынхаа энгэрийн халааснаас ягаан алчуурын өнцөг цухуйлгасан зэрэг нь их л нямбай дэгжин байрын тэр хүн хайрцаг нь нэлээд холторсон хийл хөгжим барьжээ. Тэр ухаалаг бөгөөтөл балчир хүүхдийнхийг санагдуулсан номхон бор нүдээрээ ая тал засах буюу дэмжлэг эрсэн янзтай харж зогсоход би түүнийг зоригжуулан: 
    - Та наашаа суу. Хэрэг зориг хэнд вэ? гэж увайгүйхэн шиг асуухад тэр бас л зориг дутсан нь илт жижигхэн амаа мурийлган инээмсэглээд сандлын ирмэг дээр суулаа. Өвдөг дээрээ тавьсан хийлийн хайрцаг дээгүүр бүсгүй хүнийх шиг нарийхан цагаан хуруунууд нь далд буй хөгжмийнхөө утсыг эрэх мэт тэмтчинэ. <Хөгжимчин л байна. Өвчтөн эргэх гэж ирсэн бол хөгжимтэйгээ биш хоол цай барьж ирмээр юм> гэж бодоод 
    - Та хэнтэй уулзах гэж явна даа? гэхэд ямар нэг юм шийдэж ядсан шиг цонхоор уулын толгой харав. Түүний сэтгэлд ямар нэг гунигт хөгжим уянгалж буйг би сая л таамаглалаа. Түүний энэ зориг дутсан номхон байдал сэтгэл санаа нь алс хол буюу хөгжмийнхөө тэр гунигт аялгуунд орооцолдон төөрчихснийх биз. Уулын толгой ширтэх тэрхэн зуур нүд нь ямар нэг алсын юмтай холбоо аван хэлцэх шиг болов. 
    - Би Урнаатай уулзах гэж ирлээ. Уулзаж болох уу? гээд тэр намайг гуйн харав. 
    - Уулзаж ч болно л доо. Гэхдээ хэн юунд ирснийг ухаарч мэдэхгүй шүү дээ. Одоо өвчин нь хүндрэлийн үедээ байна. Зүгээр харвал хар л даа. Та төрөл садан нь уу? гэж би бараг дэмий юм асуув. 
    - Үгүй дээ. Би танил нь. Бид хоёр үерхэж явсан юм. 
    - Эмнэлэгт хэвтээд гурван жил болоход.. 
    - Би гадаадад сургуульд явсан юм. Харьж ирж чадаагүй гэж гэмших мэт сандран хэлэв. 
    - Уг нь Урнаа бид хоёр театрын хөгжимд хамт байсан юм. Өвдөөд энэ эмнэлэгт хэвтсэнийг нь хожуу дуулсан л даа. Яасан юм бол доо? Эдгэрэх найдвар бий юу? 
    - Яахыг хэлэхэд хэцүү л байна. Шизофрени гэдэг сэтгэлийн хүндхэн өвчин тусчээ. Ямар янзын ааш зантайгий нь та мэднэ биз дээ? Ер бусын байдал ажиглагддаг байгаагүй биз? 
    - Ер бусын уу? Юу ч гэмээр юм бэ дээ. Жаахан хувирамтгай, бага юмнаас эмзэглэдэг ч гэх үү, аяыг нь олоход хэцүү л хүн. Ер бусын ч гэхэд хайшаа юм. Тийм зантай хүн бишгүй байдаг даа. Гэсэн ч их л сайхан… сэтгэлд нь үргэлж хөгжим уянгалж байдаг, их л сайхан.. гээд тэр ийнхүү ер бусыг нь мэдэхгүй юм уу сайхан гэж магтсандаа сэтгэл зовох шиг уруу харав. < Их л сайхан гэнэ шүү. Оролдож байсан нөхөр байна л даа. Хотын нэртэй хөөрхөн хүүхэн гээд наалдах гэж дагагсдын л нэг байна. Азгүй дурлалаас болж солиорлоо гэж ярьдагуудын л нэг биз> гэж би гэнэт дур гутаад 
    - Та тэгээд харах гэж ирээ юу? Гэж ёозгүйхэн асуулаа. Гэтэл мань эр миний өөдөөс сөргөх янзтай эгц хараад: 
    - Тиймээ, хармаар байна. Бид хоёр сайн байсан юм. Юугаар тус болохоо мэдэхгүй байна. Тэгээд хөгжмөө л аваад ирлээ гэж шулуухан хэлэв. Би учрыг ойлгон сувилагчийг дуудаж Урнааг эмч нарын өрөөнд оруулаад ир гэлээ. Сэтгэлийн өвчинд хөгжим яаж нөлөөлөх тухай туршилт шиг юм хийх нь. Хэдэн минутын дараа асрагч нар Урнааг аваад ирлээ. Тэр бүсгүй орчноос бүрмөсөн тасраад бүх хөдөлгөөн нь хөшчихсөн катотони хэмээх байдалд орж босох суухаа мэдэх байтугай нүдээ ч цавчихгүй. Удаан хугацаанд гараар хооллогчоон болсноос нүднээс гарч, нүүр царай нь амьд хүнийх биш баг өмссөн мэт, гэлээ ч угийн сайхны нь ул мөр бас л арилаагүй. Асрагч нар үс гэзгийг нь янзлаад өрөвдсөндөө ч юм уу аль дүрсгүйтээд ч юм уу уруулыг нь хүртэл буджээ. Сайхан нүдтэй хүүхэн гэж цууд гаргасан урт сормуустай том алаг нүд нь зургийн юм шиг хөдөлгөөнүй гөлрөвч тэртээ далд дарагдсан ухааны хурц гэрлээр харзны ус шиг мэлтэгнэнэ. Ямар нэг юмнаас гэв гэнэт айн хирдхийгээд тэр чигээрээ гөлөрчихсөн гэлтэй. Гэвч тэр харцны цаана, нарны туяа ойн шөвгөдөх хүүхэн харааны нь гүнд тийнхүү боогдож хавчигдсан ухааны зай чөлөө эрэх хязгааргүй зовлон гашуудал хуралдсан мэт. Тэгээд ч хүүхний энэ нүд айдас төрүүлэхийн зэрэгцээ бас ер бусын сайхан гэхэд болно. Ерөөсөө хүүхний ухаан саруул цагт ч нүд нь л ер бусын сайхан буюу бусдыг илбэдэн эрхшээлдээ оруулах чадал увидастай, түүгээрээ хүний сэтгэлийг хутган үймрүүлж тоглоом тохуу хийсэн ч хүсэл дуры нь татсан ч чадах байсан нь илэрхий. Энэ хүний хэлснээр сэтгэлд нь хөгжим үргэлж уянгалдагсан бол тэр нь энэ сайхан нүдээр цацран бусдын сэтгэлийн утсыг цочоон доргиож хариу нэхдэг байсан биз. Тэгээд л энэ ер бусын сайхан нүднээсээ ч болсон юм билүү. Ер нь Урнаад өвчин туссан буюу цаг иртэл нуугдаж байсан өвчин нь хөдөлсөн шалтгааны тухайд бол сэтгэхүйн ямар нэг нарийн учир холбогдлыг тодруулах хэрэгтэй байлаа. Би түүний ойр дотны хүмүүстэй уулзаж ярилцсан боловч тийм нарийн зүйлийн сэжүүр гаргах юм гэвэл өнөөх азгүй дурлал гэдэг л байв. Гэвч энэ бол үнэндээ наад захын юм. Азгүй дурлалаас сэтгэлийн хямралд орох алийг тэр гэх вэ. Харин энэ ер бусын сайхан нүд, сэтгэлд нь уянгалдаг хөгжмийн эгшгээс ч болсон юм билүү? Хүний сэтгэхүйн нарийн нандинд бүрэн нэвтрэх даанч аргагүй юм. 
    Нөгөө хүн Урнааг хараад хэрдхийн цочиж өнөөх гөлрөн мэлтгэнэх нүдэнд нь татагдчихсан юм шиг яг ширтэн, амандаа ямар нэг юм шивэгнэж, сандал дээрээ дэмий л өндөлзөнө. 
    - Та айх юмгүй. Таныг таних ч үгүй. Харин хөгжмөө тоглоод үз л дээ гэж би тайвшруулав. 
    - Ийм болчих гэж хөөрхий минь! Одоо яанаа…Яана даа хөөрхий минь! Гэж тэр уйлан алдах зуур хийлийнхээ хайрцгийг салганан нээж, нэлээд элэгдэж хуучирсан хөгжмөө гаргав. Нүүрсний хог дээрх өнөөх илжиг орилоход би асрагч нарыг хөөж явуулаач гэлээ. 
    Урнаагийн танил хийлээ мөрлөөд, толгойгоо гилжиилгэн нүдээ анив. Сандал ирмэгдэж суудаг нь хөгжимчний дасал болсон зан бололтой. Тийн нэг хэсэг азнаснаа хөгжимдөж эхлэв. Бетховений сарны сонатын гайхамшигт аялгуу долгилон гарч ирэх нь тэр. Цонхны дор дэмийрцгээж байсан өвчтөнүүд ч чимээгүй болов. 
    Чийг үнэртсэн байшингийн нээлттэй цонхоор хийлийн уянгат эгшиг урсан урсан гарч, үд дундын нарны туяанд шингэн, үл мэдэг салхи хөдөлгөж ухаан санааг дуудан дуудан одох мэт. Сарны сонат, сарны гэрэл.. Сарны цагаан туяан дор мөрний намуухан урсгал мөнгөрөн, хэм үл алдан мяралзах харгиан дээр оддын туяа гялс гялсхийн, уйтгарт анир чимээгүйн дунд хэн нэгнээр санаа алдан ахуйд мөрний харгилах долгисын гэрэлд хүсэн мөрөөдсөн хайрт хүний нь мишээх сайхан нүд үзэгдэн үзэгдэн алдаад, алсаас түүний дуудах дуу гарав уу гэтэл замхран, алсын одод мөрний усыг гэрлээрээ тэмтрэхдээ тэр дууг нэг эрэн тэмтрэвч олж ядсан сэтгэлийн уйтгар зүрхийг шимшрүүлнэм. Дунай мөрний хөвөөнд сартай шөнө санаашран, зогдроо унуулсан хөгшин арслан шиг толгой гудайлган, долгисыг ширтэх Бетховений нүдэнд аль тэртээ залуу цагийн Жульетта Гвинчардийн ер бусын сайхан нүд нэг үзэгдэн нэг далд орох бөгөөд алдагдсан хайр дурлалын дуртгал болж үлдсэн сарны сонат тэр цагаас хойш хүн хүний сэтгэл зүрхэнд дамжин уянгалсаар одоо хүрсэн мэт. Мөрний мөнгөлөг урсгал, сайхан нүд … Ер бусын сайхан нүд … 
    Урнаагийн нүдний гүнээс ухаарлын гэрэл сүүмэлзэх шиг болсноо ертөнцийг хаасан мананг нэвтэлж үл чадан буцаж далдарснаа сарны сонатын уянгат аялгуу бага багаар сэтгэлд нь нэвтрэн, өнөөх аймшигт хүлээс боолтыг тайлан чөлөөлөх үзүүр сэжүүрийг алдан барин байна уу гэлтэй. Хүүхний тун ч уран гоолиг агсан хүзүүний судас лугших нь хүртэл түргэсэн, мод шиг хөшчихсөн хурууны нь үзүүр үл мэдэг чичирхийлэхийг би үзээд < Үргэлж сэтгэлд нь уянгалдаг байсан хөгжим зай чөлөө олоод ухаанд нэвтрэхийг хэн байг гэх вэ. Цочрол мэдрэхүйн ямар нэг нарийн зааг цэгт тэр нь хүрээд сэтгэхүйд бас ямар нэг эргэх холбоо үүсгэх юм уу аль эрт холбоо тасарсан доминантыг сэргээж ч юу магад> гэж бодлоо. Тэгтэл миний бодлыг батлан Урнаагийн нүдэнд өнөөх ухаарлын гэрэл гэнэт дүүрч ирээд чийг дааварлан мэлтэгнэж, тэр нь аажуухан хур хурсаар нэгэн дусал нулимс болж нүдний нь булангаас арай ядан тасраад хацар дээгүүр нь алгуурхан бөмбөрөв. Нүдний нь харцанд илбэдэгдэн ширтэж суусан хөгжимчний уян хуруунууд хийлийнхээ утаснаас шүүрс алдах мэт тасалданг зөөлөн дуу татаад агаарт сарвайн хоцров. Нулимс уналаа! Ганцхан дусал нулимс ч гэсэн уналаа. Хэн хэн маань дотроо ингэж хашгирсан биз. Энэ ганцхан дусал нулимс бол чухам мянган лангийн үнэтэй! Миний баярласан гэдэг тоймгүй. Урнааг, энэ гайхамшигтай хөгжимчнийг барьж аваад үнсмээр байлаа. 
    Урнааг асрагч нар авч одсоны дараа хөгжимч бид хоёр удтал хүүрнэлдэж сайн танилцав. Тэр сарны сонатын учрыг ярьсан нь уяралтай бөгөөд харамсалтай. Урнаа, Буд хоёр хотын нэг гудамжинд багаасаа тоглон өсөж бага сургууль, хөгжмийн сургуульд хамт суралцаад дуурийн театрын найрал хөгжимд хамт ажиллаж байжээ. Багын үерхэл яваандаа хайр дурлал болон хувирах нь амьдралд цөөн бус тохиолдоно. Харин энэ хоёрын хувьд бол их л хожуу мөртөө гаслантайгаар тохиолджээ. Нэг нь гоо үзэсгэлэнгээрээ, нөгөөдөх нь авьяасаараа цууд гарснаас л хожмын хэрэг явдал үүдсэн бололтой. Авьяас, гоо үзэсгэлэн хоёр нэг хүнд тэгш заяагдах нь ховроос сэтгэлийн зөрчил бухимдал тэр ч байтугай эмгэнэлт явдлын шалтаг болдог. Буд авьяасаараа нэрд гарахын үес түүнийгээ гоо үзэсгэлэнгээр улам бүр чимэглэн гэрэлтүүлэх хүслэн оргилоод иртэл тэрхүү мөрөөдөлт гоо сайхныг цогцлуулагч нь гэв гэнэт Урнаа болон харагдаж дур сэтгэлийг жолоогүй булаажээ. Тэр бол сэтгэлийн хөгжмийн аялгууг чимэглэсэн ер бусын хайр дурлал байлаа. Түүнийг нуун дарагдуулах нь зүрхийг эмтэлсэн зовлон байтал ил гаргаж зүгээр л эр эмийн ёсонд оруулбал ул мөргүй мөхөн сөнөх юм шиг аймшигтай байлаа. Тэгээд л Буд, Урнааг өдрийн бодол, шөнийн зүүд болгож, яавал ойр дөт байж салхины нь доогуур гарахыг ч хичээн тэгсэн мөртөө тэр ер бусын сайхан нүд, эмзэг шархламтгай ааш зангаас нь айгаад, биеэрээ биш зөвхөн сэтгэлд уянгалах хөгжмийнхөө эгшгээр хүрэлцэх буюу биет бус хийсвэр гоо сайхныг амтлан явжээ. Гэвч эр хүн юмсан хойно хичнээн тэгж явах билээ. Түүнийг нэг л өдөр эвдэх хэрэгтэй байлаа. Гэтэл Урнаагийн гоо үзэсгэлэн нь авьяасыг биш харин өөртэйгээ тэнцэх гоо сайхныг эрэлхийлэх эргүүлгэнд орчихсон байжээ. Тэр нь ч гуниг зовлон авчрав. Урнаа нэг циркчин залууд сэтгэлтэй болжээ. Тэр залуу хэдийгээр эр хүний бие цогцсын гоо үзэмж сонгомлоор бүрдсэн боловч мэдрэхүй нь ухаанаа дийлсэн муйхар түрэмгий эр байв. Тэр ялангуяа бүсгүйчүүдийн гоо сайхныг Буд шиг хийсвэрээр биш ганцхан биеэр нь эдлэх дуртай шуналтангуудын нэг байлаа. Урнаа тэр залуугийн чухам юунд нь тэгтлээ автагдсаны учрыг мэдэх гэж Буд зориуд цирк үздэг ч болов. Солонгын гэрэл цалгилсан циркийн дугуй дэвжээнд олон өнгийн гялтгануураар чимсэн шуудагнаас өөр хувцасгүй тэр залуу гарч ирээд аварга ширмэн туухайнуудаар тэвэг шиг наадаж булчингуудыг нь товойлгон сийлсэн мэт хүрэл биеэ гялалзуулах нь үнэхээр бахдалтай харагдан< Надтай даанч зүйрлэмгүй сайхан төрсөн эр юм даа> гэж эрхгүй бодогдоно. Тэгэвч тэр сайхан бие бол нэг л үзмэрийн шинжтэй, зуурдын үзэгдэл шиг итгэл алдагдуулам. Тийнхүү Буд түүнд атаархавч Урнаагийн болоод тэр залуугийн гоо үзэсгэлэн нь ч бас л түр зуурын найдваргүй холбоо үүсгэснийг зөгнөн сэтгэл зовж явлаа. Тэр зөнгөөр нь болжээ. Эдэлж хэрэглээд эвдэж сүйтгэхээс нааш санаа нь амрахгүй адгуусны чанарын тэр хүн Урнааг жирэмсэн болгоод хаяжээ. Урнаа гашуудал бухимдлын туйлд хүрч хэвлийдэх үрээсээ арай чүү ангижраад нэг хэсэг элий балай хачин болжээ. Тэгээд Будыг мананд бүрхэгдсэн сайхан нүдээрээ хий алгасан харж, шөнөжин сарны сонатыг хөгжимдүүлэн, төгөлдөр хуурын гялтганах гадар дээр нулимсаа унаган гашуудах нь элэг эмтрэм. Тэрхүү гашуудалт байдал түүний гоо үзэсгэлэнг улам ч яруу уянгатай болгож Будад ямар нэг алсын мөрөөдөл буюу өөрийн авьяасын увидас хүчинд итгэх итгэлийг төрүүлэн сарны сонатыг гайхамшигтай уран чадварлаг бөгөөд өөрийнхөөрөө хөгжимдөх болов. Тийнхүү сарны сонат Урнаад бол зүрх сэтгэлийг нь эмтчин одсон хайр дурлалын тухай гунигт дуртгал. Будад бол үзэсгэлэн гоо царай зүс, ер бусын сайхан нүд, гэлээ ч бүхнийг эрхшээлдээ оруулж чадахгүйг санагдуулан ялангуяа хүний ухааны бүдүүн хадууныг ухааралгүй сэтгэлийн зовлонд унасан амрагаа өрөвдөн аргадах хайрын дуу болжээ. Энэ нь харийн тэрхүү гунигт гоо сайхныг эвдэлгүй сэтгэлээ ариун тунгалаг авч явахын андгай мэт болжээ. Тэгээд л энэ. 
    Буд энэхүү гунигт түүхээ ярьж нэлээд суугаад явахад би түүнийг их л өөрөөр үзэх болсон байв. Түүнийг сайхан хүн гэж бүрэн болох биз. Зөвхөн бие бялдар галбир хэлбэрийн талаасаа хүмүүсийн нүдэнд тэр болгон тусах хүн биш гэлээ ч зэрвэсхэн боловч ажсан хүнд түүний ухаан авьяас нүдэнд нь ч, хөдлөх ярих аашинд нь ч илэрхий. Түүнээс ямар нэг номхон даруу, итгэлтэй бас яруухан мөрөөдөлт ааш араншингийн гэрэл гэгээ орчин тойронд тусна уу гэлтэй. 
    Буд тэр өдрөөс хойш бараг өдөр болгон ирж Урнаад хөгжимдөх болов. Би тэдэнд цахилгаан нойрсуулалтын бяцхан тасалгааг гаргаж төгөлдөр хуур тавиулж өглөө. Би хөгжмөөр сэтгэлийн өвчнийг анагааж болно гэж итгэхгүй боловч гайхамшигт тохиолдол ч байж болохыг үл үгүйсгэн бас Будын сэтгэлийг бодоод тэднийг ажиглан, Урнааг улам идэвхтэй эмчилж байлаа. Тийнхүү нэлээд хоног өнгөрөхөд эмчилгээнээс ч юмуу, хөгжмөөс ч юмуу Урнаагийн царай бяцхан гэрэл орж, ухаангүй хяртайн мэлтийсэн нүдэнд нь хааяа илааршихийн жиг совин үзэгдэх шиг болдог болов. Буд бид хоёр их л урамтай. Юмыг яаж мэднэ. Урнаагийн сайхан нүд нэг өдөр ухаанаар цалгилан гэрэлтэх ч юм билүү. Гэтэл гай дайрлаа. Дайрах дайрахдаа даанч өршөөл авралгүйг яана. Буд хоёр гурав хоног ирэхгүйд гайхаад сураглатал машинд дайруулаад эмнэлэгт хэвтсэн байв. Би мэс заслын эмнэлэгийн гэмтлийн тасагт гүйж очлоо. Буд ухаангүй хэвтэж байв. Түүний хөл, гар хугарч бяцраагүй атлаа тархины нь суурь яс гэмтсэн учир маш хүнд ажээ. Бид түүнийг аврах гэж хэд хоног нойр хоолгүй зүтгээд дийлсэнгүй. Би Будтай танилцаад удаагүй боловч төрсөн ах дүүгээ алдсан мэт машид гашуудлаа. Тэр Урнаагаа хөгжмийн эгшгээр аварч чадах эсэх байсныг бүү мэд. Би хэн хэнийг нь аварч чадаагүй гэмтэй юм шиг сэтгэлийн хүнд дарамтанд орлоо. 
    Удалгүй би өөр ажилд шилжиж сэтгэл мэдрэлийн эмнэлэгээсээ холдсон бөгөөд эмч байсан залуу цагийнхаа жилүүдийг санахад Будын хөгжимдсөн сарны сонат сэтгэлд минь уянгалан миний ч амьдралд тохиолдсон гунигтай баяртай явдлуудыг нүднээ тодруулдаг билээ. Одоо өөрий нь бичсэнээр <Нарт ертөнцийг ухаант хүний нүдээр харж > явааг мэдээд би хүний хайр сэтгэлийн хүчинд итгэн бишрэхийн чацуу энэ хорвоод хүн хүнтэйгээ мартагдавч сэргэх ил далдын түмэн шинжмээр холбоотойг эрэгцүүлэн бодлоо. Хайрын сарны сонат зүрхний алтан чавхдаснаа эгшиглэх юутай жаргалан. САРНЫ САНОТ

    Би нэг захидал авлаа. Тэр захидалд: < Олон жилийн өмнө таныг залуухан эмч байхад би сэтгэл мэдрэлийн  эмнэлэгт эмчлүүлж байсан юм. Гашуудалт тэр жилүүдийн явдлыг дурссан минь танд хачин санагдаж магадгүй. Гэвч би танаас нэг зүйлийг гуйхаар шийдлээ. Би багаасаа уран  зохиол уншдаг, зохиолчийн дүрслэн бичих чадалд итгэдэг учир таныг тус болох болов уу гэж горьдоно. Хэн нэгний дуртгалыг сэргээж өгөх мэтийн юм хийж суух зав танд үгүйг сайн мэдэж байвч мийний дурсах гэсэн тэр хүн намайг аврах гэж яаж хичээж байсныг танаас өөр мэдэх хүн үгүй учир энэ захидлыг бичлээ. Эмч та нарын ачаар л би дахиад хүн болж хорвоогийн тоосыг хөдөлгөн, нарт ертөнцийг ухаант хүний нүдээр харж байна.  Гэтэл надад тус болох гэсэн тэр хүний дүр байдлыг  саная гэвч даанч  манан дунд юм шиг л байх юм. Тэр хүн миний төлөө сэтгэлийн зовлонд унаж яваад л осолдсон байх гэж бодогддог. Та түүнийг санаж байгаа биз дээ? Нэрийг нь Буд гэдэг. Тэр миний ухааныг сэргээх гэж өдөр бүр ирж хөгжимддөг байсныг хожим мэдсэн юм. Нас барсанаас нь хойш хоёр жил илүү болж байж би сая эдгэрсэн юм билээ. Тэгээд Будын дүр байдлыг санах гэж оролдоод чадаагү. өнгөрсөн бүх юм байн байн  үүлэнд хаагдах нар шиг орон гаран байсан. Будын яг тэрхэн үеийн байдлыг нь харах юмсан гэж бодсоор одоо хүрлээ.
    Тэгээд л таныг гуйхаар шийдлээ. Будын тухай танд ямар нэг тодорхой дуртгал үлдээ ч үгүй байж болно. Гэвч зохиолч хүн элдвийг ажиглаж явдаг болохоороо анхаарсан байж юу магад  гэж бодлоо. Ой ухаанаас  минь тасарсан тэр жилүүдийг ялангуяа Будын дүр байдлыг нөхөн сэргээж чадвал насны нэг хэрэг бүтмээр санагдах юм.  Миний тархинд үлдсэн орон гаран ой дуртгалд Будын хөгжмийн тасалданг дуу л нэг бүдэг нэг чанга болж уянгалсаар одоо хүрлээ. Зохиолч хүн хэрвээ хүсвэл тэр дууг ч бүтэн болгож чадна гэж би итгэнэ. Таны цагийг үрэх илүү ажил гаргаснаа уучлахыг гуйж ёсолсон Урнаа> гэжээ. Энэ захидал залуугийн явдлуудыг гэнэт санагдуулан сэтгэл хөдөлгөлөө. Өнгөрснийг үгээр зуран сэргээж тэр ч байтугай тасарсан аялгууг бүтэн болгох зохиолчийн чадалд энэ эмэгтэй итгэжээ.  Гэтэл миний чадал хүрэх болов уу?  Будыг би урьд ч хаяахан дурсдаг байв. Гэвч түүний хайрын дууг зүрхэндээ тасалдангиар боловч хадгалан явах хүний тухай буюу Урнаагийн тухай бараг мартсан байжээ. Гэтэл энэ захидлыг уншаад залуу зандан цагийн тэр мэт явдлыг юундаа ч мартдаг билээ дээ гэж гутарлаа. Ингээд Урнаагийн сэтгэлд  одоо хүртэл уянгалсан хөгжмийн аялгууг сэргээе гэж энэхүү гунигт бяцхан өгүүллэгийг бичлээ.
    Зуны нэг өдөр би сэтгэл мэдрэлийн эмнэлэгийн эмч нарын тасалгаанд гиюүрч суулаа. Манай эмнэлэгийн ихэд хуучирсан П хэлбэрийн дан байшингийн цонхны доогуур өвчтөнүүд нарлаж дэмий балай юмаа ярьцгаан, урд хашааны зах дахь уурын пийшингийн нүүрсний хог дээр хаанаас гарч ирснийг бүү мэд, нэг муу илжиг байн байн орилох нь чихэнд чийртэй. Миний тархинд элдэв  бодол эргэлдэнэ. <Муухай орилоо илжиг байна даа. Ижлээ ингэтэл дуудаж байгаа бол их л санаж мөрөөдөж дээ. Адууны төрөл гэхэд даанч олиггүй дуутай амьтан шүү. Адуу шиг хангинатал янцгаадагсан бол ижлээ ч амархан олохгүй юу. Амьтны дуу хоолой ч гэсэн алагтай эрээнтэй хорвоо юм>  Энэ мэтийг бодож суутал хаалга аяархан нээгдэж нэг хүн урьдаар хоолой засаад  < Орж болох уу?> гэв.
    Цайвар царайтай, намхан биетэй, гуч эргэм насны хүн байлаа. Шингэн хар халимаг гялалзтал тослон хажуу тийш нь самнаж, томдосхийсэн хул шаргал чисчүү костюмынхаа энгэрийн халааснаас ягаан алчуурын өнцөг цухуйлгасан зэрэг нь их л нямбай дэгжин  байрын тэр хүн хайрцаг нь нэлээд холторсон хийл хөгжим барьжээ. Тэр ухаалаг бөгөөтөл  балчир хүүхдийнхийг санагдуулсан номхон бор нүдээрээ ая тал засах буюу дэмжлэг эрсэн  янзтай харж зогсоход би түүнийг зоригжуулан:
    - Та наашаа суу. Хэрэг зориг хэнд вэ? гэж увайгүйхэн шиг асуухад тэр бас л зориг дутсан нь илт жижигхэн амаа мурийлган инээмсэглээд сандлын ирмэг дээр суулаа. Өвдөг дээрээ тавьсан хийлийн хайрцаг дээгүүр бүсгүй хүнийх шиг нарийхан цагаан хуруунууд нь далд буй хөгжмийнхөө утсыг эрэх мэт тэмтчинэ. <Хөгжимчин л байна. Өвчтөн эргэх гэж ирсэн бол хөгжимтэйгээ биш хоол цай барьж ирмээр юм> гэж бодоод
    - Та  хэнтэй уулзах гэж явна даа? гэхэд ямар нэг юм шийдэж ядсан шиг цонхоор уулын толгой харав. Түүний сэтгэлд ямар нэг гунигт хөгжим уянгалж буйг  би сая л таамаглалаа.  Түүний энэ зориг дутсан номхон байдал сэтгэл санаа нь алс хол буюу  хөгжмийнхөө тэр гунигт аялгуунд орооцолдон төөрчихснийх биз. Уулын толгой ширтэх тэрхэн зуур  нүд нь ямар нэг алсын юмтай холбоо аван хэлцэх шиг болов.
    - Би Урнаатай уулзах гэж ирлээ. Уулзаж болох уу? гээд тэр намайг гуйн харав.
    - Уулзаж ч болно л доо. Гэхдээ хэн юунд ирснийг ухаарч мэдэхгүй шүү дээ. Одоо өвчин нь хүндрэлийн үедээ байна. Зүгээр харвал хар л даа. Та төрөл садан  нь уу? гэж би бараг дэмий юм асуув.
    - Үгүй дээ. Би танил нь. Бид хоёр үерхэж явсан юм.
    - Эмнэлэгт хэвтээд гурван жил болоход..
    - Би гадаадад сургуульд явсан юм. Харьж ирж чадаагүй гэж гэмших мэт сандран хэлэв.
    - Уг нь Урнаа бид хоёр театрын хөгжимд хамт байсан юм. Өвдөөд энэ эмнэлэгт хэвтсэнийг нь хожуу дуулсан л даа. Яасан юм бол доо? Эдгэрэх найдвар бий юу?
    - Яахыг хэлэхэд хэцүү  л байна. Шизофрени гэдэг сэтгэлийн  хүндхэн өвчин тусчээ. Ямар янзын ааш зантайгий нь та мэднэ биз дээ? Ер бусын байдал ажиглагддаг байгаагүй биз?
    - Ер бусын уу? Юу ч гэмээр юм бэ дээ. Жаахан хувирамтгай, бага юмнаас эмзэглэдэг ч гэх үү, аяыг нь олоход хэцүү л хүн. Ер бусын ч гэхэд хайшаа юм. Тийм зантай хүн бишгүй байдаг даа. Гэсэн ч их л сайхан… сэтгэлд нь үргэлж хөгжим уянгалж байдаг, их л сайхан.. гээд тэр ийнхүү ер бусыг нь мэдэхгүй юм уу сайхан гэж магтсандаа сэтгэл зовох шиг уруу харав. < Их л сайхан гэнэ шүү. Оролдож байсан нөхөр байна л даа. Хотын нэртэй хөөрхөн хүүхэн гээд наалдах гэж дагагсдын л нэг байна. Азгүй дурлалаас болж солиорлоо гэж ярьдагуудын л нэг биз> гэж би гэнэт дур гутаад
    - Та тэгээд харах гэж ирээ юу? Гэж ёозгүйхэн асуулаа. Гэтэл мань эр миний өөдөөс сөргөх янзтай эгц хараад:
    - Тиймээ, хармаар байна.  Бид хоёр сайн байсан юм. Юугаар тус болохоо мэдэхгүй байна. Тэгээд  хөгжмөө л аваад ирлээ гэж шулуухан хэлэв. Би учрыг ойлгон сувилагчийг дуудаж Урнааг эмч нарын өрөөнд оруулаад ир гэлээ. Сэтгэлийн өвчинд хөгжим яаж нөлөөлөх тухай туршилт  шиг юм хийх нь. Хэдэн минутын дараа асрагч нар Урнааг аваад ирлээ. Тэр бүсгүй орчноос бүрмөсөн тасраад бүх хөдөлгөөн нь хөшчихсөн катотони хэмээх байдалд орж босох суухаа мэдэх  байтугай нүдээ ч цавчихгүй. Удаан хугацаанд гараар хооллогчоон болсноос нүднээс гарч, нүүр царай нь амьд хүнийх биш баг өмссөн мэт, гэлээ ч угийн сайхны нь ул мөр бас л арилаагүй. Асрагч нар үс гэзгийг нь янзлаад өрөвдсөндөө ч юм уу аль дүрсгүйтээд ч юм уу уруулыг нь хүртэл буджээ. Сайхан нүдтэй хүүхэн гэж цууд гаргасан урт сормуустай том алаг нүд нь зургийн юм шиг хөдөлгөөнүй гөлрөвч тэртээ далд дарагдсан ухааны хурц гэрлээр  харзны ус шиг мэлтэгнэнэ.  Ямар нэг юмнаас гэв гэнэт айн  хирдхийгээд тэр чигээрээ гөлөрчихсөн гэлтэй. Гэвч тэр харцны цаана,  нарны туяа ойн шөвгөдөх хүүхэн  харааны нь гүнд тийнхүү боогдож хавчигдсан ухааны зай чөлөө эрэх хязгааргүй зовлон гашуудал хуралдсан мэт. Тэгээд ч хүүхний энэ нүд айдас төрүүлэхийн зэрэгцээ бас ер бусын сайхан гэхэд болно.  Ерөөсөө хүүхний ухаан саруул цагт ч нүд нь л ер бусын сайхан буюу бусдыг илбэдэн эрхшээлдээ оруулах чадал увидастай, түүгээрээ хүний сэтгэлийг хутган үймрүүлж тоглоом тохуу хийсэн  ч хүсэл дуры нь татсан ч чадах байсан нь илэрхий. Энэ хүний хэлснээр сэтгэлд нь хөгжим үргэлж уянгалдагсан бол тэр нь энэ сайхан нүдээр цацран бусдын сэтгэлийн утсыг цочоон доргиож хариу нэхдэг байсан биз. Тэгээд л энэ ер бусын сайхан нүднээсээ ч болсон юм билүү. Ер нь  Урнаад өвчин туссан буюу цаг иртэл нуугдаж  байсан өвчин нь хөдөлсөн шалтгааны тухайд бол сэтгэхүйн ямар нэг нарийн учир  холбогдлыг тодруулах хэрэгтэй байлаа. Би түүний ойр дотны хүмүүстэй уулзаж ярилцсан боловч тийм нарийн зүйлийн сэжүүр гаргах юм гэвэл өнөөх азгүй дурлал гэдэг л байв. Гэвч энэ бол үнэндээ наад захын юм.  Азгүй дурлалаас сэтгэлийн хямралд орох алийг тэр гэх вэ. Харин энэ ер бусын сайхан нүд, сэтгэлд нь уянгалдаг хөгжмийн эгшгээс ч болсон юм билүү? Хүний сэтгэхүйн нарийн нандинд бүрэн нэвтрэх даанч аргагүй юм.
    Нөгөө хүн Урнааг  хараад хэрдхийн цочиж өнөөх гөлрөн мэлтгэнэх нүдэнд нь татагдчихсан юм шиг яг ширтэн, амандаа ямар нэг юм шивэгнэж, сандал дээрээ дэмий л өндөлзөнө.
    -    Та айх юмгүй. Таныг таних ч үгүй. Харин хөгжмөө тоглоод үз л дээ гэж би  тайвшруулав.
    -         Ийм болчих гэж хөөрхий минь! Одоо яанаа…Яана даа хөөрхий минь! Гэж тэр уйлан алдах зуур хийлийнхээ хайрцгийг салганан нээж, нэлээд элэгдэж хуучирсан хөгжмөө гаргав. Нүүрсний хог дээрх өнөөх илжиг орилоход би асрагч нарыг хөөж явуулаач гэлээ.
    Урнаагийн танил хийлээ мөрлөөд, толгойгоо гилжиилгэн нүдээ анив. Сандал ирмэгдэж суудаг нь хөгжимчний дасал болсон зан бололтой. Тийн нэг хэсэг азнаснаа хөгжимдөж эхлэв.  Бетховений сарны сонатын гайхамшигт аялгуу долгилон гарч ирэх нь тэр. Цонхны дор дэмийрцгээж байсан өвчтөнүүд  ч чимээгүй болов.
    Чийг үнэртсэн байшингийн нээлттэй цонхоор хийлийн уянгат эгшиг урсан урсан гарч, үд дундын нарны туяанд шингэн, үл мэдэг салхи хөдөлгөж ухаан санааг дуудан дуудан одох мэт. Сарны сонат, сарны гэрэл.. Сарны цагаан туяан дор мөрний намуухан урсгал мөнгөрөн, хэм үл алдан мяралзах харгиан дээр оддын туяа гялс гялсхийн, уйтгарт анир чимээгүйн дунд хэн нэгнээр  санаа алдан ахуйд  мөрний харгилах долгисын гэрэлд хүсэн  мөрөөдсөн хайрт хүний нь мишээх сайхан нүд үзэгдэн үзэгдэн алдаад, алсаас түүний дуудах дуу гарав уу гэтэл замхран, алсын одод мөрний усыг гэрлээрээ тэмтрэхдээ тэр дууг нэг эрэн тэмтрэвч олж ядсан сэтгэлийн уйтгар зүрхийг шимшрүүлнэм. Дунай мөрний хөвөөнд сартай шөнө санаашран, зогдроо унуулсан хөгшин арслан шиг толгой гудайлган, долгисыг ширтэх Бетховений нүдэнд аль тэртээ залуу цагийн Жульетта Гвинчардийн ер бусын сайхан нүд нэг үзэгдэн нэг далд орох бөгөөд алдагдсан хайр дурлалын дуртгал болж үлдсэн сарны сонат тэр цагаас хойш хүн хүний сэтгэл зүрхэнд дамжин уянгалсаар одоо хүрсэн мэт. Мөрний мөнгөлөг урсгал, сайхан нүд … Ер бусын сайхан нүд …
    Урнаагийн нүдний гүнээс ухаарлын гэрэл сүүмэлзэх шиг болсноо ертөнцийг хаасан мананг нэвтэлж үл  чадан буцаж далдарснаа сарны сонатын уянгат аялгуу бага багаар сэтгэлд нь нэвтрэн, өнөөх аймшигт хүлээс боолтыг тайлан чөлөөлөх үзүүр сэжүүрийг алдан барин байна уу гэлтэй. Хүүхний тун ч уран гоолиг агсан хүзүүний судас лугших нь хүртэл түргэсэн, мод шиг хөшчихсөн хурууны нь үзүүр  үл мэдэг чичирхийлэхийг би үзээд < Үргэлж сэтгэлд нь уянгалдаг байсан хөгжим зай чөлөө олоод ухаанд нэвтрэхийг хэн байг гэх вэ. Цочрол мэдрэхүйн ямар нэг нарийн зааг цэгт  тэр нь хүрээд сэтгэхүйд бас ямар нэг эргэх холбоо үүсгэх юм уу аль эрт холбоо тасарсан доминантыг сэргээж ч юу магад> гэж бодлоо. Тэгтэл миний бодлыг батлан Урнаагийн нүдэнд өнөөх ухаарлын гэрэл гэнэт дүүрч  ирээд  чийг дааварлан мэлтэгнэж, тэр нь аажуухан хур хурсаар нэгэн дусал нулимс болж нүдний нь булангаас арай ядан тасраад хацар дээгүүр нь алгуурхан  бөмбөрөв. Нүдний нь  харцанд илбэдэгдэн ширтэж суусан  хөгжимчний уян хуруунууд хийлийнхээ утаснаас шүүрс алдах мэт тасалданг зөөлөн дуу татаад агаарт сарвайн хоцров. Нулимс уналаа!  Ганцхан дусал нулимс ч гэсэн уналаа. Хэн хэн маань дотроо ингэж хашгирсан биз. Энэ ганцхан дусал нулимс бол чухам мянган лангийн үнэтэй!  Миний баярласан гэдэг тоймгүй. Урнааг, энэ гайхамшигтай хөгжимчнийг барьж аваад үнсмээр байлаа.
    Урнааг асрагч нар авч одсоны дараа хөгжимч бид хоёр удтал хүүрнэлдэж сайн танилцав. Тэр сарны сонатын учрыг ярьсан нь уяралтай бөгөөд харамсалтай. Урнаа, Буд хоёр хотын нэг гудамжинд багаасаа тоглон өсөж бага сургууль, хөгжмийн сургуульд хамт суралцаад  дуурийн театрын найрал хөгжимд хамт ажиллаж байжээ. Багын үерхэл яваандаа хайр дурлал болон хувирах нь амьдралд цөөн бус тохиолдоно. Харин энэ хоёрын хувьд бол их л хожуу мөртөө гаслантайгаар тохиолджээ. Нэг нь гоо үзэсгэлэнгээрээ, нөгөөдөх нь авьяасаараа цууд гарснаас л хожмын хэрэг явдал үүдсэн бололтой. Авьяас, гоо үзэсгэлэн хоёр  нэг хүнд тэгш заяагдах нь ховроос сэтгэлийн зөрчил бухимдал тэр ч байтугай эмгэнэлт  явдлын шалтаг болдог. Буд авьяасаараа нэрд гарахын үес түүнийгээ гоо үзэсгэлэнгээр улам бүр чимэглэн гэрэлтүүлэх хүслэн оргилоод иртэл тэрхүү мөрөөдөлт гоо сайхныг цогцлуулагч нь гэв гэнэт Урнаа болон харагдаж дур сэтгэлийг жолоогүй булаажээ.  Тэр бол сэтгэлийн хөгжмийн аялгууг чимэглэсэн ер бусын хайр дурлал байлаа. Түүнийг нуун дарагдуулах нь зүрхийг эмтэлсэн зовлон байтал ил гаргаж зүгээр л эр эмийн ёсонд оруулбал ул мөргүй мөхөн  сөнөх юм шиг аймшигтай байлаа. Тэгээд л Буд, Урнааг өдрийн бодол, шөнийн зүүд болгож, яавал ойр дөт байж салхины нь доогуур гарахыг ч хичээн тэгсэн мөртөө тэр ер бусын сайхан нүд, эмзэг шархламтгай ааш зангаас нь айгаад, биеэрээ биш зөвхөн сэтгэлд уянгалах хөгжмийнхөө эгшгээр хүрэлцэх буюу биет бус хийсвэр гоо сайхныг амтлан явжээ. Гэвч эр хүн юмсан хойно хичнээн тэгж явах билээ. Түүнийг нэг л  өдөр  эвдэх хэрэгтэй байлаа. Гэтэл Урнаагийн гоо үзэсгэлэн нь  авьяасыг биш харин өөртэйгээ тэнцэх гоо сайхныг эрэлхийлэх эргүүлгэнд орчихсон байжээ.  Тэр нь ч гуниг зовлон авчрав. Урнаа нэг циркчин залууд сэтгэлтэй болжээ. Тэр залуу хэдийгээр эр хүний бие цогцсын гоо үзэмж  сонгомлоор бүрдсэн боловч мэдрэхүй нь ухаанаа дийлсэн муйхар түрэмгий эр байв. Тэр ялангуяа бүсгүйчүүдийн гоо сайхныг Буд шиг хийсвэрээр биш ганцхан биеэр нь эдлэх дуртай шуналтангуудын нэг байлаа.  Урнаа тэр  залуугийн чухам юунд  нь тэгтлээ автагдсаны учрыг мэдэх гэж Буд зориуд цирк  үздэг ч болов. Солонгын гэрэл цалгилсан циркийн дугуй дэвжээнд олон өнгийн гялтгануураар чимсэн шуудагнаас өөр хувцасгүй тэр  залуу гарч ирээд аварга ширмэн туухайнуудаар тэвэг шиг наадаж булчингуудыг нь товойлгон сийлсэн мэт хүрэл биеэ гялалзуулах нь үнэхээр бахдалтай харагдан< Надтай даанч зүйрлэмгүй сайхан төрсөн эр юм даа> гэж эрхгүй бодогдоно. Тэгэвч тэр сайхан бие бол нэг л үзмэрийн шинжтэй, зуурдын үзэгдэл шиг итгэл алдагдуулам.  Тийнхүү Буд түүнд атаархавч Урнаагийн болоод тэр залуугийн гоо үзэсгэлэн нь ч бас л түр зуурын найдваргүй холбоо үүсгэснийг зөгнөн сэтгэл зовж  явлаа. Тэр зөнгөөр нь болжээ. Эдэлж хэрэглээд эвдэж сүйтгэхээс нааш  санаа нь амрахгүй адгуусны чанарын тэр хүн Урнааг жирэмсэн болгоод хаяжээ. Урнаа гашуудал бухимдлын туйлд хүрч хэвлийдэх үрээсээ арай чүү ангижраад нэг хэсэг элий балай хачин болжээ. Тэгээд Будыг мананд бүрхэгдсэн сайхан нүдээрээ хий алгасан харж, шөнөжин сарны сонатыг хөгжимдүүлэн, төгөлдөр хуурын гялтганах гадар дээр нулимсаа унаган  гашуудах нь элэг эмтрэм. Тэрхүү гашуудалт байдал түүний гоо үзэсгэлэнг улам ч яруу уянгатай болгож Будад ямар нэг алсын мөрөөдөл буюу өөрийн авьяасын увидас хүчинд итгэх итгэлийг  төрүүлэн сарны сонатыг гайхамшигтай уран чадварлаг бөгөөд өөрийнхөөрөө хөгжимдөх болов. Тийнхүү сарны сонат  Урнаад бол зүрх  сэтгэлийг нь эмтчин  одсон хайр дурлалын тухай гунигт дуртгал. Будад бол үзэсгэлэн гоо царай зүс, ер бусын сайхан нүд, гэлээ ч бүхнийг  эрхшээлдээ  оруулж чадахгүйг санагдуулан ялангуяа хүний ухааны бүдүүн хадууныг ухааралгүй сэтгэлийн зовлонд  унасан амрагаа өрөвдөн  аргадах хайрын дуу болжээ. Энэ нь харийн тэрхүү гунигт гоо сайхныг эвдэлгүй сэтгэлээ ариун тунгалаг авч явахын андгай мэт болжээ. Тэгээд л энэ.
    Буд энэхүү гунигт түүхээ ярьж нэлээд суугаад явахад  би түүнийг их л өөрөөр  үзэх болсон байв. Түүнийг сайхан хүн гэж бүрэн болох биз. Зөвхөн бие бялдар галбир хэлбэрийн талаасаа хүмүүсийн нүдэнд тэр болгон тусах хүн биш гэлээ ч зэрвэсхэн боловч ажсан хүнд түүний ухаан авьяас нүдэнд  нь ч, хөдлөх ярих аашинд нь  ч илэрхий.  Түүнээс ямар нэг номхон даруу, итгэлтэй бас яруухан мөрөөдөлт ааш араншингийн гэрэл гэгээ орчин тойронд тусна уу гэлтэй.
    Буд тэр өдрөөс хойш бараг өдөр болгон ирж Урнаад  хөгжимдөх болов. Би тэдэнд цахилгаан нойрсуулалтын  бяцхан тасалгааг гаргаж төгөлдөр хуур тавиулж өглөө.  Би хөгжмөөр сэтгэлийн өвчнийг анагааж болно гэж итгэхгүй боловч гайхамшигт тохиолдол ч байж болохыг үл үгүйсгэн бас Будын  сэтгэлийг бодоод тэднийг ажиглан, Урнааг улам идэвхтэй эмчилж байлаа.  Тийнхүү нэлээд хоног өнгөрөхөд эмчилгээнээс ч юмуу, хөгжмөөс ч юмуу Урнаагийн царай бяцхан гэрэл орж, ухаангүй хяртайн мэлтийсэн нүдэнд нь хааяа илааршихийн жиг совин үзэгдэх шиг болдог болов.  Буд бид хоёр их л урамтай.  Юмыг яаж мэднэ. Урнаагийн сайхан нүд нэг өдөр ухаанаар цалгилан гэрэлтэх ч юм билүү. Гэтэл гай дайрлаа. Дайрах дайрахдаа даанч өршөөл  авралгүйг яана.  Буд хоёр гурав хоног ирэхгүйд гайхаад сураглатал машинд дайруулаад эмнэлэгт хэвтсэн байв. Би мэс заслын эмнэлэгийн гэмтлийн тасагт гүйж очлоо. Буд ухаангүй хэвтэж байв. Түүний хөл, гар  хугарч бяцраагүй атлаа тархины нь суурь яс гэмтсэн учир маш хүнд ажээ. Бид түүнийг аврах гэж хэд хоног нойр хоолгүй зүтгээд дийлсэнгүй. Би Будтай танилцаад удаагүй боловч төрсөн ах дүүгээ алдсан мэт машид гашуудлаа.  Тэр Урнаагаа хөгжмийн эгшгээр аварч чадах эсэх байсныг бүү мэд. Би хэн хэнийг нь аварч  чадаагүй гэмтэй юм шиг сэтгэлийн хүнд дарамтанд орлоо.
    Удалгүй  би өөр ажилд шилжиж сэтгэл мэдрэлийн эмнэлэгээсээ холдсон бөгөөд эмч байсан залуу цагийнхаа жилүүдийг санахад Будын хөгжимдсөн сарны сонат сэтгэлд минь уянгалан миний ч амьдралд тохиолдсон гунигтай баяртай явдлуудыг нүднээ тодруулдаг билээ. Одоо өөрий нь бичсэнээр  <Нарт ертөнцийг ухаант хүний нүдээр харж > явааг мэдээд би хүний хайр сэтгэлийн хүчинд итгэн бишрэхийн чацуу энэ хорвоод хүн хүнтэйгээ мартагдавч сэргэх ил далдын түмэн шинжмээр холбоотойг эрэгцүүлэн бодлоо. Хайрын сарны сонат зүрхний алтан чавхдаснаа эгшиглэх  юутай жаргалан.

     

     

    ХУВИЛГААН

    - Сэтгэхүйн алгоритм! Ойлгож байна уу? гээд Го багш эрхий ядам хоёр хуруугаа хавстран инчээд мууран шар нүдээрээ намайг ёжтойхон харав. Гончиг бид хоёр хорин жилийн өмнө их сургуулийн малын эмнэлгийн анги хамт төгссөн юм. Би Хэнтий аймагт очиж ажилласнаас хойш тэр чигээрээ. Нэгдлийн малын ерөнхий эмчээс дээш гарсангүй. Харин Гончиг төгсөнгүүтээ л гэнэтхэн эдийн засагч болж хувираад , төвийн чухал байгууллагуудад ажилласан юм. Нэг дуулахад эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн орлогч захирал болоо л гэсэн дахиад нэг дуулахнаа нэг яаманд хэлтсийн дарга болж залуу эхнэр авлаа л гэсэн. Залуу эхнэр яахав дээ байдаг л зүйл. Харин Гончигийн ажил, мэргэжлийн хувирал бараг л тусгайлан шинжүүштэй сонин үзэгдлээ. Тэр таван жилийн өмнө түүхийн ухааны доктор болсон юм. Түүнээс өмнө <хээлтэгч хээлтүүлэгч малын харьцааны эдийн засгийн ач холбогдол> гэдэг сэдвээр дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан юм. Тэр ажил нь тооцоолон бодох машин анх удаа хэрэглэсэн гэж сайшаагдсаныг нь би дам сонссон. Сүүлд диссертацийг нь харсан чинь жирийн арфемометрээр ч гаргаж болох хэдэн хүснэгт л байсан даг. Энэ ч яах вэ байдаг л зүйл. Харин докторын зэрэг хамгаалсныг нь сонсоод би нэлээд гайхсан юм. Хэн ч дэд эрдэмтэн болж болно. Харин доктор болно гэдэг хялбаргүй баймаар сан. Гончиг бид хоёр оюутан цагтаа гайгүй үерхдэг байсан учир би хааяа нэг захисан цагт нь идэш залгуулна. Доктор болсон намар нь би нэг шүдлэнгийн махтай ирсэнсэн. Тэр номын хурим хийнэ гэж идэш захисан юм. Гончиг багш ( хүмүүс түүнийг ингэж өргөмжлөх болсон байв ) < Мал эмнэлгийн ухаан ардын мал маллах арга туршлагаас шинжлэх ухаанд дэвшсэн түүх> гэдэг сэдвээр зэрэг хамгаалжээ. 
    Номын хуримд ирсэн хүмүүс түүний диссертацийг уран зохиол шиг сонирхолтой, ялангуяа таван хошуу малын тухай ардын ерөөл магтаал оруулсан хэсэг нь бүр гойд гэж магтацгааж билээ. Харин нэг цадиггүй залуу эрдэмтэн < Наадах чинь эрдмийн ажил биш, аман зохиолын нэг муу цуглуулга байна. Ийм юмаар зэрэг хамгаалдаг юм бол би маргааш л доктор болно> гэж агсраад найрнаас хөөгдсөн юм даг. 
    - Сэтгэхүйн алгоритм. Ойлгож байна уу? гэж Го багш сурагчаа шалгаж байгаа юм шиг тулган асуугаад хуруугаа бас л тасхийлгэв. Хүний ярих хөдлөх ааш хүртэл амархан хувирах юм. Гончиг залуудаа тийм ч хурц хүн биш байсан. Юм ойлгож ядахаараа чихнийхээ омгийг улайтал имэрдэг хүн одоо <Ойлгож байна уу?> гэдэг ганцхан асуулт тавиад хуруугаа инчидэг болжээ. 
    - Алгортим гэж дуулсан л юм байна. Харин сэтгэхүйн гэдэг нь юу юм бол гэж би үнэнээ хэлэв. 
    - Одоо юм бүхний математикийн үндсийг алгоритм гэж үзэж байна. Сэтгэхүй ч гэсэн ялгаагүй гээд Гончиг болор аягатай пиво авч залгилаад, 
    - Оо сайхан байна. Найз нь явж явж сая л нэг зөв юмаа шүүрч авах шиг боллоо. Хүн өөрийгөө олон гэж ярьдаг шүү дээ. Нийгэм хувь хүний сэтгэхүйн харьцааны талаар нэг овоо босгох санаатай. Манайдаа л шинэ зүйл юм гэв. Энэ хүний хувилгааныг гайхах явдалгүй болжээ. Залуудаа хээлтэгч хээлтүүлэгч малын харьцааны асуудлыг сонирхож байсан хүн одоо ингэж дээгүүр нисэх нь аргагүй юм. Би ингэж бодоод <Чи ч нэг янзын бэртэгчин болжээ> гэж дотроо дур гутав. Гэтэл бэртэгчин гэдэг маань хэн билээ? Атаа хөдлөөд ч би ийм пайз зүүлгэв үү? 
    Бид эдний зуслангийн гурван тасалгаат тохилог байшингийн сэрүүн лаврин ( өөрөө ингэж нэрлэнэ ) хэмээх залгаа шилэн тагтанд цайлж суулаа. Гончиг овор багатай махлаг шар хүн. Оюутан байхдаа бид түүнийг шилүүс гэж хочилдог сон. Ер нь харахад шилүүсэрхүү. Цөөхөн мөртөө урт сормуустай дугираг нүдээ аажуухан цавчлан, мярааж явдаг зантай. Одоо гүзээлснээс биш янзаараа ажээ. Тодорхойгүй настай хүн хааяа байдаг даа. Гончигийн эхнэр урт халиун үсээ сул асгаруулсан, туранхай, өндөр цагаан хүүхэн. Газар шүргэсэн ягаан торгон халаад намируулан, сэрүүн лавриндаа идэж уух юм зөөнө. 
    Уран гимнастикийн багш юм гэнэ. Нээрээ ч нуруугаа хотолзуулан, ташаагаа холбилзуулан алхах гишгэх нь аргагүй л уран юм. Харваас дэгдэлзүүр амьтан бололтой. Гончиг өөрөө тодорхойгүй настайгаас биш хориод насны зөрөөтэй хоёр. Содмаа (Гончигийн эхнэрийн нэр) цөцгийтэй өргөст хэмх, улаан лооль, жууцай, чинжүү тэргүүтэн ширээнд өрж, архи дарсаар дайлна. Төрөлх ааш, хиймэл маяг хоёр нь сайн ялгагдахгүйгээс биш усан дээр өрөм тогтоом амьтаан. Гэм нь зүгээр сууж чаддаггүй хүн бололтой. Халаадныхаа хормойг ар тийш шидэн булчин зангирсан хөлөө ачиж нэг сууснаа, гурван үг солилгүй огло харайн радиолд барууны дуучдын пянз тавьж орилуулна. Тэгснээ нээлттэй цонхоороо гарчих шахан цухуйгаад, хэн нэгнийг дуудаж сайн өдрийн мэнд хүргэнэ. Боловсон ёс юм биз. Ширээнд суухдаа час улаанаар будсан уруулаа жүмбийлгэн, болор жүнзтэй дарс шимээд, уруулаа цоморлиг адил нээн, хурц цагаан шүдээрээ чинжүү ширд хийтэл хазна. Гончиг эхнэрээрээ сайрхан малилзаж, 
    — Чинжүүнд дуртай хачин хүүхэн шүү гээд хээг хээг инээнэ. 
    Содмаа зуслангийнхаа хашааг томсгох, шилэн бүрхэвч хийж, эрт ургацын байцаа тарих, хувийнхаа «Москвич»-д хөнгөн чиргүүлтэй болох зэрэг аж ахуйн ухааны юм ярих нь яггүй овжин хүүхэн бололтой. Го багш цатгалан хүний ёсоор ийм ярианаас залхуу нь хүрэх янзтай боловч бүтэхгүй юм юу байх вэ гэсэн шиг «Тэр үү? Тэр яах вэ?» гэж богино хуруутай булцгар гараа тоомжиргүй зангана. Эхнэр нөхөр хоёр юмтайгаа гайхуулах тус тусын аргатай юм. 
    Энэ хүүхнүүд заяанаасаа хэрэглэгчийн сэтгэхүйтэй улс. Би сэтгэхүйн алгоритмийн тухай нэг өгүүлэл бичиж байна. Эхнэртээ хийсэн ажиглалт ч тус болох юм байна шүү гээд Гончиг хээг хээг гэв. Содмаа дарс шимж дуртай чинжүүгээ:хазаад 
    - Хэрэглэгчийн сэтгэхүй гэнэ шүү. Амьдрал гэдэг чинь чадах бүхнээ хэрэглэхийн нэр. Наадахы чинь харамчийг яана даа. Ёстой зөв харж инээж, буруу харж уйлдаг хүн гэж намжирдлаа. 
    Тээр сонсов уу? Чадах бүхнээ хэрэглэнэ гэнэ шүү. Тэгээд л чинжүү хүртэл дажгүй идэхийг нь харахгүй юу. Хээг хээг гэж Гончиг гуяа алгадав. Гэвч яриа маань гүн ухааны сэдэв рүү хальтрах гээд болдоггүй. Өнөөх сэтгэхүйн алгоритм гэдэг нь мань эрийн тархинд бүр шүгэлчихжээ. Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл бичих хүн арга ч үгүй юм биз. 
    Хүний сэтгэхүйд давтах стереотипийн математик иоделийг гаргавал тун сонин. Би үүнд алгоритмийн онолыг хэрэглэх юм. Бид нарийн юманд оролгүй хоцрогдоод байна. Юм гэдэг өөр болжээ, найз минь. 
    Хоцрогдох л юм байна шүү. 
    Чи яах вэ ёстой хар практикийн хүн. Амар юм. 0нолчид бид цагийн судсыг тун мэдрэмтгий барихгүй бол аманд орсон өөхийг хэлээрээ түлхэх нь тэр. Ингэж Гончиг найз үгийн завсар зэсээ цухуйлгачихлаа. Аманд орсон өөх гэнэ шүү. Ярих гээд байгаа алгоритмийн онол нь мөн тийм өөх байх нь. Хэрэглэгчийн сэтгэхүйтэй гэж эхнэрээ сая шүүмжилсэн нь яалаа. Гайхалтай хувилгаан чанар нь ч аманд орсон өөхийг л үмхэж чаддагийнх биз. Онолын ярианаас миний залхуу хүрч эхэллээ. Гэтэл мань эр ам жаахан халамцаад бүхэл бүтэн лекц уншихад бэлэн бололтой. Эхнэр нь ч гарч орон шарваганаж байснаа хот руу явах юм болов. Бүр бөөн уйтгар. Аяглахыг нь харж суухад сонин юм бас ч гэж. Содмаа ууцыг нь тас барьсан жинс өмд өмсөж, нүүрний нь талыг хаасан том хар шил зүүгээд, төмөр гарааш дотроос шинэхэн хөх «москвичаа» үсэргэн гаргаж ирлээ. Гончиг жаахан уур нь хүрсэн янзтай шуухитнан, 
    - Хот орж яах гэсэн юм бэ? Зүгээр сууж чаддаггүй хачин хүүхэн шүү гэхэд Содмаа илэрхий даажигнан, 
    - Өвлийн байрандаа очиж сэрүүцээд ирье гэв. 
    - Сэрүүцэх газар нь дутаж гэнэ. Дуулав уу чи? Энэ хүүхнүүдийг үү! гэж Гончиг дэмий ангалзав. Нөгөө хээг гэдэг нь болсонгүй. 
    Наадах чинь хардана гээч бас болоогүй гэж Содмаа увайгүй ширэв татаад, 
    - Хоёр өвгөн тавтай наргиарай. Би хүйтэн дүүшинд орчихоод л давхиж ирнэ. Чинжүү идсэн чинь халуу шатаад гэж юунд ч юм инээд алдан, хөх «москвичийнхаа> нэг талын дугуйг дэндийтэл мушгиж давхин одлоо. Ингээд бид хоёр чинжүү идэж, пянз тавих хүнгүй хоцордог юм байна. Би ч явах шалтаг бодож эхэллээ. Өдөр ирэхдээ ажлаа бүтээсэн, яарах юмгүй гэж хэлсэн минь гай болох нь. Гончиг эхнэрийнхээ дэргэд номчирхдог юм уу бүү мэд, явсан хойно нь харин зовлон тоочлоо. 
    Энэ хүүхнүүд юманд үнэхээр ханахгүй юмаа. Ийм ч юм авна, тийм ч юм авна гэнэ. Тэгээд жаахан хязгаарлахаар харамч гэнэ гээч. Хүүхэд шиг эрхлэх юм. Гэр бүлийн амьдралаа гэж... Ганцхан ажлын тухай бодож хийх юмаа хийгээд суудаг бол санасандаа хүрч болох байна даа гээд Гончиг уруу царайлав. Ингээд сэтгэхүйн алгоритмийн тухай яриа мартагдаж бид хоёр оюутан цагийнхаа явдлыг дурсаж суулаа. Гэтэл утас хангинав. Гончиг мяраасаар очиж харилцуурыг авав. 
    Юу гэнээ? Юу алга гэж? Хивс ий... Миний хувцас уу? Цусаар тээглэ! Цоож яаж вэ? Цоож эвдчихэж үү? Түлхүүр тааруулахгүй юу... Ээ цусаар тээглэ! Бушуу сэргийлэх дуудаач! Нохойтой, нохойтой... 
    Гончиг бид хоёр автобусанд суух гэж мунгинасаар 6араг цагийн дараа өвлийн байранд нь хүрч ирэв. Хулгайч түлхүүр тааруулж ороод юмыг нь ухчихжээ. Сэргийлэгчид бяруу шиг том шар нохойтой ирчихсэн хулгайчийн мөрийг эрж байв. Юмыг нь аваад гадагшаа гарсан мөр олдох шинж алга гэнэ. Ан гөрөөс л хөөж байвал таарах тэр сайхан нохой Содмаагийн түрхсэн үнэртэй ус, будгийн олон янзын үнэрт будилчихсан бололтой. Хулгайч ч түлхүүр тааруулж ороод тоотойхон мөртөө чанартайхан юмыг нь шилж аваад явчихсан нь ямар л амар амьтан байв гэж. Гончиг «Наадах муу чихээ унжуулсан гарз чинь хулгайчийн мөр олох байтугай хот сахиж чадахгүй амьтан байна» гэж нохойгий нь хараагаад сэргийлэгчдийн дургүйг хүргэлээ. Ингэсээр орой болж эцсийн бүлэгт хэргийн буруу нь арай л нохойд тохогдсонгүй тарцгаалаа. 
    Гончиг намайг тэргээрээ зочид буудалд хүргэж өгөх юм болов. Эхнэр нь юмаа алдлаа гээд гутарсан шинж алга. Байшинд нохойн үнэр шингэчихлээ гэж шалаа угаан, үнэртэн цацаж, найз хүүхнүүддээ утасдан сүүлчийн сониныг бараг л баяртай мэдэгдэж байв. 
    Түр зуурын бороонд гудамжны барагшин гялалзаж сэрүү татаад аятайхан. Гончиг тэргээрээ ч бас мяраах мэт аяархан гулсуулах зуур Хайран хөөрөг минь. Ёстой ховорхон уртай алаг мана юм сан. Мэддэг л хүн авлаа»гэж халаглана. Тэгснээ намайг их л дотночлох янзтай буудлын ойролцоо тэргээ зогсоож байгаад, 
    Найз минь эр хүн эрхий хуруунаасаа бусдад бүү итгэ гэдэг үнэн үг шүү. Энэ хүүхнүүд юу ч хийж мэдэх юм даа. Намайг харамч гэхийг нь чи дуулаа биз дээ. Ингэж байгаа хүн чинь итгэлгүй. Манай юмыг мэддэг хүн авч. Түлхүүр тааруулна гэдэг ч амаргүй, Ээ дээ нэг л биш дээ гэлээ. 
    Би мань эрийг ингэж эхнэрээ хардах юм гэж даанч санасангүй. Юу гэлтэй билээ. Өнөөх сэтгэхүйн алгоритм, онол монол маань яалаа? Ёстой л хувилгаан гэлтэй. Би тэрэгнээс нь буугаад 
    Го найз минь тавтай нойрсоорой гэлээ.

     

     

    ЗАНГА

    Ёндон галт уулын тогоо руу орсныхоо маргааш тvvнээс гарах гэж мєлхсєєр нуринга элс, хvрмэн хадны заагт арай хvрэлгvй тэнхээ нь барагдлаа. Тэгээд дарь шиг нунтаг элсийг самардан эрvvгээрээ хадарсаар тогооны ёроолд гулсаж ирэв. 
    - Ээ муу гєлєг! Нохойн гєлєг! Гэж єєрийгєє ч юм уу хэн нэгнийг хараагаад амаар дvvрсэн элсийг тургиж нэг хэсэг уухилан хэвтлээ. «Эндээс гарч чадахгvй бол яанаа! Чоно гарч чадаагvй нvхнээс чи муу нохойн гєлєг яаж гарна гэж бодов оо?» гэж айдас хvрээд гол руу нь мєс гудрах шиг болж: 
    Хvн амьтан байна уу? Та минь! Байвал туслаач! гэж бvр нэг дууссан хvний янзтай дуугарснаа єндийж євдєг сєхрєєд галт уулын ам єєд єлийн: 
    «Хvvе! Хvv еэ-ээ-ээ гэж байдаг хоолойгоо шахан » орилов. Бvрхэг тэнгэрээс ганц хоёр бороо дусагнан галт уулын тогоо руу єтгєн цагаан будан сорогдох мэт хуйлран, дуу нь тэр будантай цуг буцаж асгарах шиг. «Би чоно шиг ульж байна» гэж гэнэт бодоод орилохоо болив. Тэр vхсэн чонын тухай бодоход аймшигтай. Ёндон єчигдєр тогооноос гарах гэж хэд дахин оролдоод чадалгvй арга барагдан ёроолын хад чулууг шиншилж явтал тэр чонын сэг тааралдсан юм. Хаанаас юун чоно энд яагаад vхсэнийг тэр анхандаа ойлгосонгvй. Энд чоно гєлєглєдєг юм биш биз дээ гэж бодов. Тэгвэл тогоо руу орж гардаг амьтны жим байх ёстой. Гэтэл тогооны дунд бvс хvртлэх зуугаад метр vнсэн хар нуринганд амьтны жим байтугай мєр ч алга. Ингэхээр тэр чоно юугаа эрж энд орсон байх вэ? Єєртэй нь адилхан алт мєнгє эрж ирээгvй нь лав. Эрдэнэс эрэгч чоно гэж байх уу? Тэгэхлээр араатныхаа хэргээр л орсон байж таарна. Тvvнээс зугтаж бахардсан ямаа нэг амьтан галт уулын тогоо руу орж ирэхэд улангассан тэр араатан юунаа ухрах билээ. Тэгээд л буцаж гарч чадсангvй. Тэгээд єлбєрч vхэх болохдоо єнєєх амьтныхаа ясыг ч vлдээлгvй химлэж дуусаад эцэст нь хvvр болж хон хэрээнд нvдээ сох тоншуулжээ. Ёндон vvнийг ойлгонгуутаа юуны тvрvvн «Би ч гэсэн ийм ер бусын хавханд орсон чоно шиг єлбєрч vхээд хон хэрээнд нvдээ тоншуулбал яана!» гэж айсныг хэлэх vv. Гэвч араатан биш хvн байна, гарах аргаа олно гэж бодсон. Одоо ямар гэгчийн усан тэнэг амьтан болохоо гайхавч баршгvй. Тэр чоно шиг єлбєрч vхэх цаг тулгарвал яах вэ? Чонын сэгийг мэрэлтэй биш. Ядахдаа идэх уух юм ахиухан аваад орж болохсон. Буцахдаа татаж гарах олс дээсний тухай санах ч бvр хол байсан хэрэг. Ямар нэг гай дайрч аюул учирдаг юм гэхэд ойр хавьд хvн амьтан байхгvйн тухай ч бодсонгvй. Харин хvн л бvv vзэгдээсэй гэснээс биш, тэгээд энэ. Зуны цагт бол галт уулын vзэсгэлэнг сонирхохоор ирэгсэд тасрахгvй, харин ийм хавраар анчин гєрєєчин, адуу малын эрэлчин л аз болж тааралдахгvй бол энэ зэлvvд бєглvv ой тайга руу зvтгэх хvн мань эрээс єєр хэн байх вэ? Хамаг ухаан бодол нь ердєє л энэ галт уулын тогооны ёроолд овойж хэвтэх юм шиг алт мєнгєнд л хvрье гэснээс єєргvй. Ухаанд ухна vхэж шунал шvглэнэ гэдэг л энэ биз. Ноднин зун яамныхаа албан хаагчидтай хамт vйлдвэрчний хорооноос зохиосон аялалд оролцож энд ирээд, дээр цагт энэ хавийн хvмvvс галт уулыг тахиж алт, мєнгє єргєдєг байсан тухай домог сонсоод шунал нь хєтлєн хєтєлсєєр энэ боллоо. Насаараа хялбар амьдрал, олз омог хайж vхэн зvтгэсний нь гай энэ. Єчигдєр галт уулын тогоо руу орж энэ айхтар нуранги хар элс рvv шургачин гулсаж явахдаа буцаж гарах тухай ер бодоогvй нь хачин. Єнєєх алт, мєнгийг атга атгаар утгаж авбал жигvvр, ургаад нисэхийн чинээн санагдсан. Гэтэл жигvvртэн шиг нисэх нь бvv хэл цусанд шунасан чоно шиг болох нь. Юуны нь алт мєнгє байх вэ! Тогооны ёроолд нєгєє л дарь шиг нунтаг хар элсэнд шигдсэн том том хvрмэн чулуунаас єєр юу ч байсангvй. Домгийн алт мєнгє байлаа гэхэд єчнєєн жилийн элс шороонд дарагдан ганц хvн байтугай экскаваторын шанагаар ч хутгаад олоход бэрх гэдгийг ухаараад буцаж гарах тухай сая бодсон. Тэгээд энэ. Ийм аюултай занганд орох юм гэж даанч санасангvй. Галт уулын тогоо нэртэй бvрхээр шиг энэ онгорхой хар нvхийн ийм ер бусын нуранг ханатай байх юм гэж хэн мэдлээ! Дээрээс харахад хад чулуугаар дамжаад тєвєггvй орж гарч болмоор байсан. Ийм гутамшиг гэж байх уу! 
    Ёндон ингэж бодоод дахин орилж гарав. Хэрвээ аз болж ямар нэг хvн дуугий нь сонсоод ирдэг юм гэхэд юу гэж бодох нь ч дvvрсэн хэрэг болж. Галт уулын тогооны ирмэгт гурван дугуйт мотоцикльтой ирж майхан шаагаад єєрєє тогооны ёроолд орчихсон чоно шиг ульж суугаа хvнийг чинь солиорч гэх vv, аль осолдож гэх vv? 
    Бороо асгаран орлоо. Ёндон хичнээн ч хашгираад дэмий болохыг ойлгож босон гэлдэрсээр тогооны ёроолд ургасан нэгэн давжаа нарсны ёроолд очиж эвхрэн суув. Тэгээд элдвийг бодлоо. Ингээд занганд орсон амьтан шиг гарах газаргvй єнгєрєх хэрэг vv? Ажил хийлгvй дураараа амьдрах арга ухаан эрсээр єдий хvрсний гор гарч байгаа нь энэ. Ээ элий халаг минь! Энэ тогоо руу зvттэхийн оронд барагшингийн баас тvvгээд ч гэсэн буцдаг байж. Нэгмєсєн их юманд хvрэх гээд энэ боллоо. Барагшинг нэг тунгий нь хэдэн зуун тєгрєгєєр авдаг гэсэн. Тэр ч олз шvv дээ. Гэтэл атга атгаар алт мєнгє олж болно гэж горьдохоор юуны барагшин марагшинг санах вэ. Эрдэнэс олж баяжсан хvн байдаг гэж дуулаагvй бол тэр домог ярианд ч юу гэж итгэх билээ. Ээ халаг гэж! Барагшин тvvгээд л буцдаг байж. Энэ бороог яанаа. Арай vер бууж ирээд живvvлчих юм биш байгаа даа? Нээрээ ингээд гарч чадахгvй бол юу гэгч болох вэ? Энэ гайтай хар vнсэн ханыг ийм нуранг сул юм гэж хэн мэдлээ. Галт уулын тогоо гэж ийм єлзий бусын занга байдгийг хэн vзлээ. Ганцхан гэнэдлээ дээ. Галт уулнаас vнс гардаг гэж даан ч ухаарсангvй. Яасан муухай хvйтэн бороо вэ? Энэ хар vнс хичнээн бороо орсон ч... 
    Ёндонгийн ухаанд арай ч ухна vхээгvй юмсанж. Бороо намайг аварлаа гэж ухаарангуутаа тэр босон харайж: 
    - Ээ vнсэн доторх галт уул чи намайг зангадаж чадсангvй! Чонын хvv шаалуу биш хvний хvv Ёндон хойно алт мєнгє vгvй гэхэд барагшинтайгаа даа гэж хашгирав. 
    Галт уулын дарь шиг хар элс борооны усыг уун шингэх тусам дагтаршин нуранг биш болохыг ойлгосон нь Ёндонгийн хувьд гайхамшигт нээлт байлаа. 
    — Ядавч барагшинтайгаа гэж тэр дахин хашгирав. Бороо асгаран орсоор ...

     

     

    МУУ ЁР

    Тэр намар амьдралдаа анх удаа цагаан зээр гөрөөлсөн минь санаанаас ер гардаггүй. Миний зорилго гол нь гөрөөлөхдөө ч биш олон зээр гөрөөс харж, намрын хээр талын цэнгэг, агаараар амьсгалъя гэсэн хэрэг. Ер нь жил жилийн намар хөдөө тийш сэтгэл тэмүүлнэ. Хотод тарьсан зарим мод үхэж байгааг үзэхэд уйтгартай, хөдөө гарч жинхэнэ амьд байгаль, ан амьтныг үзмээр санагдана. Тэгэхэд би ан гөрөөсний тухай зохиол бичих санаатай, ан авын мэдлэгтэй хүн хайсаар цуутай анчин гэгдэх Ухнаадоржтой танилцсан юм. Тэр ан гөрөөс, ан ангуучны амьдралын тухай элдэв сонин юм ярьж өгөөд цагаан зээр яаж агнахыг биечлэн үзүүлнэ гэсэн билээ. Тэр ёсоороо явах болов. Бэлтгэх ч гэж ёстой л алсын аян дайнд мордох гэсэн шиг сүртэй юм болов. Майхан, тогоо шанага, зээрний махаар хорхог хийхэд хэрэглэх сонгино сармис, даруулах архи зөндөөн юм авлаа. Ингээд л сарампай муу жаран долоогоороо: гарч өглөө. Намрын шар нар ээж сэрүүн салхи сэвэлзээд сайхан ч гэж жигтэйхэн. Юугаа хийж хотод шигдэж суудаг билээ. Ганц хоёр юм бичих гэж тархиа даамий зовоож суухын оронд. Ухнаадоржтой адилхан цуутай анчин болоод салхи сөрөн давхиж явбал ч дээр байж уу гэж бодогдоно. Би <Алтан нар дээрээс мишээгээд ариун салхи өмнөөс үлээгээд> гэж дотроо дуу зохион дуулж явлаа. Ер нь ингэж хээр яваад байвал яруу найраг гэдэг ч урсаж ирээд байх бололтой. Хотод бол нар салхины тухай яруу найраг бодогдохгүй зүгээр л үргэлжилсэн зохиол, өгүүллэг мөгүүллэгхэн санаанд орж ирнэ. Бид сайн зэвсэглэжээ. Би найзынхаа оготор шарыг гуйж авсан. Ухнаадорж олон амьтны халуун цусаар мялаагдсан нь тодорхой, дуран хараат урт шар винтовоо хөлийнхөө хооронд тэврээд энхрийлэх мэт байн байн илбэж явав. Пан л хийвэл тас буудаг шидтэй зэвсэг гэнэ. 
    Бид өглөө нарнаар хотоос гараад нар жаргахын өмнөхөн Чойроос зүүн тийш их талд хүрч ирэв. Тэртээ зүүнтэй Дархан уул түүнээс хойхнуур Хэрлэн Баян-улаан униартан цэнхэрлэнэ. Ухнаадорж довцог дээр машинаа зогсоож, дөрвөн зүг найман зовхисыг дурандаад «Байна даа, байна! Оонын зоо шаргалтаад байна. Энүүхэн урд худаг дээр очиж хоноод өглөө нарнаар намная. Дөрөв таван ооно шилж буудаад л болох нь тэр! Хэтэрхий шунамхайрвал муу машин маань даахгүй дэмий юм болно» гэв. Бид худаг дээр бууж хотоос авч гарсан хонины махаа задгай галд шарж идээд майхнаа шааж унтахаар хэвтлээ. Ухнаадорж замдаа аянширсан ч юм уу, жаахан архи уугаад дийлдсэн ч юм уу толгой тавингуут хурхирчихлаа. Ер нь анчин гөрөөчин хүмүүс нойр хоолонд гаргууд сайн байдаг бололтой. Харин би л унтаж чадсангүй. Амьдралдаа анх удаа ан хийхээр гарсан хүн арга ч үгүй биз. Ер нь хотын бид голцуухан нойр муутай болох юм. Маргааш ооно буудна, буудах буудахдаа дөрөв таваар нь буудна гэдэг сонин. Би унтаж ядаж нэг хэсэг хөрвөөгөөд арга буюу архинаасаа нойрны тунгаар ууж дугжирлаа. Өглөө боссон чинь ганцхан бидний дээр юм шиг тэнгэр цэлийгээд сайхан, Ухнаадорж босож хүйтэн цай залгилан, бас нэг зуун граммаар шараа тайлаад, 
    Энүүхэн хойно цөөн оонотой сүрэг шаргачин явж байна. Урдуур нь хагас километр зайтай даялаад ойртъё. Наран сөрөг талаас нь ойртоод л зогс гэхээр зогсоорой. За тэгээд чи буудна шүү. Юуны төлөө анхныхаа анд гарсан байх вэ. Цэрэгт бай буудаж байснаа бодоод л буудаж орхиорой. Амьд амьтан биш зүгээр бай гэж бодоод л... гэв. Машинаа асааж хөдөллөө. Сүрэг зээр өглөөний: наранд бөөрөө цайвалзуулаад тайван идэшлэнэ, Ухнаадоржийн хэлснээр даялаад ойртлоо. Зогс гэж байна. Зогслоо. Май! гээд буугаа над өгөх гэснээ гэнэт больж «Хараач тэр Тасархай зогсоо ооныг. Мөн ч лужир амьтан, байна даа!» гээд буугаа шагайв. Миний зүрх түг түг хийнэ. Ёстой л туулайн зүрхтэй амьтан даа би. Буу ч тас хийлээ! Ухнаадорж амаа бариад «Алдчихлаа! Яасан муу ёрын юм бэ? Ийм ойрхноос алдах гэж. Чихэн дээр чи уухилаад алдуулчихлаа.» гэхэд нь миний ичсэн гэж жигтэйхэн. Мэргэн буучийн чихэн дээр уухилж болдоггүй юм гэж хэн мэдлээ. Мань эр буугаа дахиж сумлаад «Хөө! Жаран милээр! Нарыг нь булаагаад хөө!» гэж тушаав. Бид ч торох юмгүй цагаан талаар хаазаллаа. Буун дуунаар цочсон зээр анхандаа хэдэн тийш бут үсрэх шиг болсноо дорхноо хуйлран бөөгнөрч, хошууран зугтав. Үерийн улаан боргио шиг товолзон гялалзана. Цөөн хэдэн зээр гэсэн маань хөдлөхдөө харин хэдэн мянган зээр болчихлоо. Намрын ухаа шаргал талд өглөөний улаан наранд сайн ялгарч өгөхгүй байжээ. Ухнаадорж салхины шил дээгүүр өндөлзөн гараа сунгаж «Тэр урд талын оонуудыг таслаад хөө! Дундуур нь тас дайраад ор! гэж хашгирсан авч би таслах ооноо ялгаж харсангүй. Ухнаадорж малд орсон чоно хөөж байгаа юм шиг амаа чихэндээ тултал ангайн, нүдээ бүлтийлгэн «Хайя! Гүү-г! Хайя!» гэж хашгиран намайг «чигнаалд! Хашгир! Байдгаараа орь дуу тавь!» гэж тушаав. Би ч тэрэгнийхээ чагнаалыг дарж хангинатал гуугаллаа. Ямар нэг дайснаа дарахаар уухай хийгээд дайрч байгаа юм шиг ид хав ч хөдлөх шиг. Ухнаадорж ч галлаж эхлэв. Пин-пан! Пин-пан! Чихэн дээр нь уухилахад онохгүй байсан хүн ингэж бахирч орилж байж онодог л юм байх даа, Пин-пан! Пин-пан! «Хаазлаач наадхийгаа! Түрүүчийи оонуудыг таслаад хөө! Бишээ! Шаргачин» гэхэд нь би бүр учраа олохоо байлаа. 
    Олон зээр дундуур хага зүсэж ороод Ухнаадоржийн гар ёдгоносон зүг рүү жолоогоо мушгилаа. Зогс! гэж байна. Зогслоо. Ухнаадорж хэдэн зуун метр гүйсэн хүн шиг амьсгаадан «Тэнд нэг юм унасан гээд заав. Тэр зүг харсан чинь нээрээн нэг бөөрөнхий цагаан юм хөдөлж байна. Давхиад очлоо. Нэг муу шүдлэн шаргачинг хондлойноос нь толгой хүртэл ууц нуруугий нь тас буудчихжээ. Ухнаадорж машинаас гүйж буугаад амь тавьж ядаж байгаа зээрийн хүзүүг нужгинатал мушгиж хаяад «Ёстой муур ёр байхаа даа. Нэг муу шаргачинд сум гарздах гэж гэх мөртөө цуснаас нь хурууныхаа өндгөнд наалдуулж бууныхаа аманд түрхээд «Буу чалчаад байна. Түүнээс биш хараа татсан газар л онодог юмсан » гэв.Би ч цуутай анчиндаа итгэл алдрах шиг. Тэнэсэн суманд оногдсон хөөрхий муу шарагчин цус нөжөө асгаруулан хэвтэнэ. Ер нь миний урам хугарлаа. Ганцхан бидэн дээр юм шиг манхайж байсан тэнгэр ч бүүдийчих шиг. Ухнаадорж шарагчны гэдсийг гаргаж хаяад «Ямар ч байсан ангийн юм гэж машиндаа хийлээ. Тэгээд нэг довцог дээр гарч дурандав. Дурандаж дурандаж «Тээр урдах гүвээний наана тасархай хэдхэн ооно байна. Гүвээний цаагуур тойрч очоод дээрээс нь бууя» гэв. Би хуучин улбаа замаар орж тийшээ зүглэхдээ алст шоволзон цэнхэрлэх Дархан уулыг харж «Ууланд гарч тошлой түүсэн маань дээр байж дээ>> гэж бодлоо. Гүвээг ороогоод сэмхэн өнгийсэн чинь нээрээ тасархай тав зургаахан ооно байж байна. Ухнаадорж ч буугаа тухтайхан шийрлэж шагайлаа. Би ч чихэн дээр нь уухилсангүй. Мань эр хэсэг шагайснаа больж «Золиг гэж! Нүд бүрэлзээд дурангийн хэрээс харагдахгүй байна» гээд дуран хараагаа авч тавив. Тэгээд дахин шагайлаа. Ёстой л мэрийхийн дээдээр мэрийж байгаа бололтой анисан нүдний нь зовхи чичирч харсан нүдний нь хүүхэн хараа мэлтэгнэнэ. Тэгж тэгж тас байлгалаа. Толгойгоо өндийлгөж сум тавьсан зүг рүүгээ хараад арай л буугаа шидсэнгүй. «Түй чёрт!, Ёстой муу ёр байна. Хойноос нь хөө! Унатал нь хөөгөөд ална даа цуснуудыг! Хаа холдохыг нь үзнэ дээ!» гэж шүд зуун заналхийлэх нь бүр нэг өширхсөн янзтай. Амьтны цус үзсэндээ ч юм уу, хоёр нүд нь улаанаараа эргэлдээд нэг л хачин. Айдас ч хүрэх шиг. Би буун дуунаар бут үсэрсэн оонуудын нэгийн хойноос чиглээд хаазаллаа. Ухнаадорж «Зөв, Муу новшийг ганцаарангий нь таслаад хөө!» гэж байна. Хэлснээр нь хөөлөө. Урд минь оонын хөл жирэлзэн тоос пур пур хийж, хөх шаргал зоо нь торолзон бөмбөлзөнө. Нэг ойртож нэг холдоно. Бид хоёр галзуу юм шиг орилон хашгирч цуут анчин маань миний оготор шараар шагайлгүй пин пан цин цан хийлгэнэ. Ижлээсээ тасарсан ооно тэр их дуу шуунд балмагдан багтарч байгаа бололтой. Хажуу тийшээ бултах гээд чадахгүй дэмий л бөгсөө ондогонуулан гүйцэгдэж эхэллээ. Ухнаадорж «хаашаа зайлах вэ муу новш! Дараад бай! Одоохон ойчно» гэж урагш өндөлзөн тэрэгнээсээ суга үсрэх нь холгүй. Ооно ч хөөрхий тэнхээ тасраад найгасаар хэвтчихлээ. Ухнаадорж буун харайгаад тайган нохой шиг хол хол харайн гүйцэж очсон чинь ооно босоод цаашаа хэд алхсанаа дахин ойчив. Ухнаадорж архираад дээр нь мордчихов. Эврээс нь бариад хүзүүгий нь мушгиж харагдана. Миний ч аман хүзүү нужгинах шиг дотор муухай боллоо. Ухнаадорж оонын нугасыг тас мушгиж алаад баатар гавьяа байгуулсан юм шиг агдагнан инээж, арай л бүжиглэх цамнах нь уу гэмээр байв. Миний хүрч очиход хутгаа гарган, ханцуй шамлаж «Ашгүй нэг шөлний юмтай боллоо. Тарган байгаа даа золиг чинь» гэж тагдагнав. 
    Ооно цавчихаа больсон гэрэлт бор нүдээрээ тэнгэр гөлрөн, амьд мах нь татавганан чичирч байсан сан. Тийнхүү бид тэнэсэн суманд оногдсон шүдлэн шаргачин, багтартал нь хөөж улаан гараараа алсан ооно хоёртой буцаж билээ. Тэр бол миний анхны бөгөөд сүүлчийн ан байлаа. Түүнээс хойш би Ухнаадоржоос холхнуур явах болсон юм.

     

     

    ГОВИЙН ХҮҮ УХААДАЙ, 
    АЛТАН ЭВЭРТ ГУНАН 
    УЛААН УГАЛЗ ХОЁРЫН ҮЛГЭР

    Эрт цагийн эцэс, энэ цагийн эхэнд юм гэнэ лээ. Говийн хүү Ухаадай Гурван сайхан уулын хөх сүмбэр оргилд гарч эрээлэн бараалах хязгааргүй говь нутгаа, усан цэнхэр зэрэглээ жирвэлзэн намирсан газар тэнгэрийн савсалган хүртэл эргүүлэн тойруулан харж суудаг байжээ. Тийнхүү Ухаадай хүү Гурван сайхны хөх сүмбэр оргилд байн байн гарч, их говио сэтгэл талбиун халиаж, хүн амьтны амьдрал байгаль дэлхийн жам ёсыг эрэгцүүлэн, орчлонгийн гоо сайхныг танин баясна. Хүний хүү бие гүйцэж ухаан суухад байгаль ертөнц уужран тэлдэг билээ. Аяа хан хорвоогийн магнай болсон энэхүү уужим сүрлэг галав гангийн говь нутаг дөрвөн цагийн эргэлтэнд юутай гайхамшиг. Зуны дэлгэр цагт аргалийн зоо шиг алаглах говь талын дээгүүр үүлэн сүүдэр алгуурхан нүүж агснаа хааяахан аадрын үүл хуралдан, нарны гэрэл тэрхүү үүлсийн нүх сүвийг олж нар газрыг холбосон илдэн цагаан зурвас буугаад, аадар борооны саарал хөшиг татан мөнхүү үүл газрыг холбон цахилгаан гялбаж, тэнгэр хүрхрэн нүргэлэх нь урамтай бөгөөд сүрлэг. Намрын налгар шаргал говь гэгч чухамхүү ертөнцийн чимэг ээ! Мөнөөхөн зуны аадрын өнгөрсөн зурвасуудад таана хэнзлэн ногоорч, тэнгэр цэлмэн газар тэнгэрийн савсалга тэлэн цэлийж, өглөөний нарнаар элсэн манхнуудын алтан зооноос хөх тэнгэр өөд гэрэл цацран, наран жаргах үеэр булаг шандыг зорин хатирах хулангийн хөлөөр боссон тоос томсон цагаан дээс шиг эрчлэн зурайна. Тийнхүү намраар говьд түмэн цагаан зээр нүүдэллэн ирж байршин бэлчих нь шар ногоон хивс дээр орхисон шагай мэт ярайх бөгөөд умардын хангайгаас буцах хун галуу говийн өндөр хөх тэнгэрт зэл татан ганганалдана. Ухаадай хүү энэ бүхнийг харан баясаж, тэрхүү түмэн цагаан зээр, уул хаданд сүрэглэн цахилах аргаль, янгир, жигүүртэн шувуу тэргүүтний чөлөө жаргалыг эзний ёсоор өмөөрөн, эрт урьдын цагт харь газрын Хүйлэн хар уулснаас хөх чонын сүрэг довтлон ирж ан амьтныг түйвээн хөнөөж байсныг өвгөд настнаас сонссоноо санаж явдаг ажээ. Гэлээ ч энэ цагийн сайханд ээрэм шаргал говийн түмэн цагаан зээрийг хэн хаанаас заналхийлэх билээ гэж сэтгэлээ тайтгаруулна. Гэтэл энэ ертөнцөд хорон санаа ховдог шуналтан байсаар бөгөөд хөх чонын сүрэг дайран ирэх юу магад гэж басхүү сэрэмжлэнэ. Ухаадай хөвгүүн арван тавныхаа намар нэгэн удаа Гурван сайхны хөх сүмбэр оргилд гарч иржээ. Намар намрын дундаас сайхан намар болсон юмсанж. Гэтэл нэг л юм дутаад байлаа. Юу билээ энэ чинь гээд алсыг харагч алд цагаан дурангаа сунган харсан чинь, мөнөөхөн шар ногоон хивс дээр орхисон шагай мэт бэлчиж байдаг түмэн цагаан зээр ор сураггүй ажээ. Байгалийн хувирал амьтны жам нарийн учир нүүдэл гүйдэл нь хожигдож дээ хэмээн бодож Ухаадай хүү өнжин хонон хүлээлээ. Гэтэл өмнөдийн, шаргал говь амь орохгүй униартан цэлийж байв. Тав дахь хоногийнхоо нарнаар босоод харсан чинь хар дарсан зүүд шиг үзэгдээгүй юм болж байв. Намраар өмнөдийн говийг нөмрөн ирдэг түмэн цагаан зээрийг Хүйлэн хар уулын хөх чононууд самнан ирж хэсэг бусгаар нь таслан, ховдог шунахайн туйлд хүрч улангасан хоолой багалзуурыг нь тас хазан, говийн сайр судгаар цусан гол урсгаж байв. Говийн хүү Ухаадай ухаан алдтал хирдхийн цочиж, : 
    — Хүйлэн харын хөх чононууд түмэн цагаан зээрийг минь барьж байна ямар их аюул хөнөөл говь сайхан нутгийг минь нөмрөн ирэв ээ! Түмэн цагаан зээрийн минь үр үндсийг таслах аюулт дайсныг яах вэ та минь! Газар тэнгэр минь хайрлан өршөөж, хэлээд өгөөч! Гэж Гурван сайхны асга хаданд цуурай хадтал гаслан дуудав. Тийн байтал хадны араас. 
    — Говийн хүү Ухаадай минь би чамайг эртнээс таних билээ. 
    Юуны учир асга хад цууриаттал гаслан дуудав? гэхэд эргэн харвал алтан угалзтай гунан улаан угалз зогсож байв. 
    Алтан эвэрт угалз минь! Өмнөдийн шаргал говийн түмэн цагаан зээрийг маань Хүйлэн харын хөх чононууд намнаж ирээд хөнөөж байна! Анчин гөрөөчнийг цуглах хүртэл үр үндсийг нь таслах нь, Аврах ухаан юу байна ? гэв. Гунан улаан угалз алтан эврээ өглөөний наранд гялбуулан сэжилж алсыг ширтээд, 
    Ухаадай минь! Говь сайхан нутагтаа, ан гөрөөсөн дөө хайртайгий чинь би мэднэ. Хүйлэн харын хөх чононуудыг дарах аргыг би мэднэ. Одоохон Гурван сайхны мянган улаан угалзыг сүрэглүүлэн авчрая. Ухаадай чи уулын бэл рүү хар хурдаараа гүйж буу! гээд алтан эврээ ар шил дээрээ тавиад, ангал хавцлыг харайн одов. Ухаадай хүү хөх сүмбэр оргилоос уухайлан хурайлан гүйж буухад Гурван сайхны асга хад, ангал хавцлаас тоос манан татаад, их үер буух мэт чимээ гарч архайж дархайсан эвэртэй мянган улаан угалз хошууран орж ирлээ. Алтан эвэрт гунан улаан угалз тэргүүлэн ирж «Ухаадай найз минь, алтан эврийн минь угалзнаас атгаж сайн бариарай. Хүйлэн харын хөх чононуудыг хөнөөн дарцгаая» гэж байдаг тэнхээгээрээ уухайлан урагш довтлох нь тэр. Ухаадай ч байдаг хоолойгоороо уухайлан, хойноос нь мянган улаан угалз усны их үер мэт ханаран дагалаа. Шаргал говийн түмэн цагаан зээрийг улангасан хөнөөгч чононууд тэдний сүр барааг үзэнгүүт сүүл хавчин зугатавч хол харайсангүй. Мянган улаан угалз шуналт хөх цөөврүүдийг харвасан сум шиг дайран, элсэн манханд шигдтэл мөргөж Говийн хүү Ухаадай гунан улааныхаа алтан эврийг тэврэн «Шуналт хөх чононуудыг хөнөөн дарцгаая! Эх сайхан говь нутгаа, түмэн цагаан зээрээ аврах ямар их хүч бидэнд байна вэ? Түмэн хөх чоно ирэвч түүрдэлгүй дарцгаая! Наран гэрэлт говь нутгаасаа сүг сүүдрийг нь арчин арилгая» гэж уухайлан хурайлан явав. Ингээд Ухаадай хөвүүн Алтан эвэрт тунан улаан угалз тэргүүлэн, Гурван сайхны мянган улаан угалз Хүйлэн харын хөх чононуудыг хөнөөн дарж, өмнөдийн говийн түмэн цагаан зээрээ авраад буцжээ. Гунан улаан угалз анд нөхөр Ухаадайгаасаа салахдаа амар амгалан болсон говийн үд дундын наранд алтан эврээ гэрэл цацруулан сэжилж, 
    Хоёулаа ах дүү мэт нөхөрлөн говь сайхан нутгаа харуулдан хамгаалж явъя. Санаагаар болзсон өдрөө Гурван сайхныхаа хөх сүмбэр оргилд уулзаж байя гэжээ. Говийн хүү Ухаадай алтан эвэрт угалз гунан улаанаа хүзүүдэн, 
    - Дайснаа дарсан ид шид маань эх нутагтаа элэг зүрхнээсээ хайртайнх бизээ. Хүйлэн харын хөх чононууд шиг газар дэлхийн энх амгаланг түйвээн гай зовлон таригчдаас сэрэмжлэн явж насан үүрд нөхөрлөе гэжээ, 
    Говийн хүү Ухаадай, Алтан эвэрт гунан улаан угалз хоёрын нөхөрлөсөн шашдир ийм буюу.

     

     

    МӨНГӨН ХАЗААРЫН ДУУЛЬ

    Аяа, орчлон дахиныг цаглашгүйгээр хумин багтаагч хүний оюун бодол юутай гайхамшиг! Нарт ертөнцийн амьдрал, хорвоогийн жамыг эргэцүүлэгч ухаант хүний хүсэл зөгнөл юунд ч саатан сааршгүй бөгөөд ямархан ч цагт тэрхүү оргилуун бадрангуй хүслэн зөгнөлийн хүчээр сэтгэлийн тээр дарамтыг таягдан хаях юутай жаргалан. Сансрын хөлгөөр орчлонгийн хязгааргүйд мөнгөн сум шиг харван одож, алсын од гаригаас алтан лиш цэцэг эх дэлхийдээ авчран, хайртандаа барих үр ачийнхаа тухай мөрөөдөн, сэтгэлийн амирлангуйг үл тэвчигч яруу найрагч дээдсийнхээ гэрээсийг залуу зандан цагтаа сансар эрхэст илгээн явжээ. Одоо үсэнд минь насны намрын хяруу унавч орчлонг хумин багтаагч сэтгэлийн хүчийг алдаагүйгээр барахгүй дээдсийн хүслэн биелэхийг нүдээр үзлээ. Алсын од гаригаас алтан лишийг авчрах үр ачаа үзлээ. Юутай жаргалан, юутай жавхлан! 
    Намрын шөнө түмэн түмэн од жирэв жарав гялтганасан огторгуйг ширтэн бодлогоширном. Тал нутгийг минь ивээн бүрхсэн агуу тэнгэрийн дор хүний үр юуг эс үзнэм билээ. Бодлын харгуйг үзүүргүй сунгасан энэхүү одот орчлонд монголынхоо зориг сэтгэлийн гэрэлт замыг гарган, сансрын хөлгөөр дүүлэн яваа тал нутгийн хөвгүүний дүрийг сэтгэлдээ зурагланам. Одтой ижилссэн од билээ тэр. Монгол хүн сансарт нисэн олны зүрхнээ мөнх тэмдэглэгдэх цагт, манайхны хүүхэд хөгшидгүй цөмөөрөө нэгэн зэрэг гэрээс гарч тэнгэрийг ширтэн, монголынхоо одыг олж үзээд ямархан баяр хөөр болох вэ. 
    Сансрын нисэгч тэрхүү хөлгийнхөө гэгээвчээр эх нутгаа ширтэн ахуйд тахийн зоо шиг шаргалтах илчилгүй говь тал маань газар тэнгэрийн савслагаа орхин, сансрын өндрөөс бүхлээрээ цэлийгээд, хүү хөлд орж хүн болсон төрсөн нутаг, аавынхаа цагаан гэр бөмбийж буйг төсөөлөн «Миний аавынх тэр байна! Манайх тэр байна!» гэж, сансрын хөлгийн дарга орос нөхөртөө заан өгүүлэхэд тэр нь нөхрийн сэтгэлийг ойлгож гэгээвчээр шагайн, найзынхаа төрсөн цагаан гэрийг үнэхээр үзсэн юм шиг « Тийм байна, Мөнгөн хазаарын эзэн аав чинь гараа даллаад зогсож байна!» хэмээн орос монгол сансрын ах дүүс инээлдэн баярлана. Үнэхээр ч хөлгийн бүхээгийн хананд мөнгөн хазаар өлгөөстэй байх ажээ. Сансрын нисэгчийн аав хөлөг морио хазаарлаж явсан хазаараа хүүдээ өгч илгээн «Хөлөг мориныхоо молор эрдэнэ толгойд явсан хазаараа огторгуйд авч гараарай. Монгол хүний сайн унаа хөлөг морь тэнгэрт дүүллээ гэж аав нь санаж явъя. Хүний үрс насан үүрд хийморьлог, буян нь дэлгэрч явахын бэлэг дэмбэрэл болог!» хэмээн ерөөсөн тэр ерөөл бат оршжээ. 
    Сансрын нисэгч хөвгүүд цог хийморио бадруулан, алдар цуугаа дуурсган эх дэлхийдээ эсэн мэнд эргэж ирээд аавтайгаа золгохдоо мөнөөхөн сансрын хөлгийн бүхээгт явсан мөнгөн хазаараа хоёр гардан барьжээ. Хүүг уг тахаар хуран цугларсан нутаг нугынхан нь сансарт ниссэн тэр хазаарыг гар дамжуулан үзэж баяр хөөр болцгоох нь газар дэлхийд олдохуяа чухал чандмань эрдэнэ чухам тэр байлаа. Хүүгийн аав уяан дээрээсээ шувуун саарал морь хөтлөн ирж, тэрхүү мөнгөн хазаараар хазаарлан хүүдээ бэлдсэн бүрэн чимэгтэй эмээл тохоод «Сансар огторгуйд нисэвч энэ газарт төрсөн хүү минь хөлөг морио унаад хөдөө талынхаа салхинд давхиад ир! Аз хийморь чинь бадраг!» гэхэд хүү шувуун саарлыг унаад цэнхэр манан татсан нутгийнхаа уулсыг зүглэхэд шувуун саарал морь сансрын мөнгөн хазаараар хазаарлуулснаа мэдсэн юм шиг үүлтэй тэнгэрийн доогуур, үзүүртэй модны дээгүүр дүүлэгч үлгэрийн хөлөг мэт шуумайн оджээ. Цэнхэрлэн харагдах уулс ногоорох тал, хөхрөх тэнгэрийн уудамд хөлөг морины тухай эртний дуу, сансрын ннсэгчийн тухай өнөөгийн дуутай хослон уянгалнам. Аяа юутай жаргалан, юутай жавхлан.

     

     

    АЯН ЗАМЫН БОДОЛ БУЮУ УЯНГЫН ЭРХИ

    Даваан дээрээс Отгон тэнгэрийн оргил бадамлан гялалзаж харагдана. Тэнгэрийн отгон хєвгvvн тvvний бараа сvрийг аялах замд бишгvй олон харсан ч мєнєєхєн миний хvрэхийг зорин тэмvvлэн тэмvvлсээр єдий хvрсэн ганцхан уул шиг дотно санагднам. Хvнд єєрийн уул гэж байдаг бол тєрсєн нутгаас минь алсын алст орших атал, миний уул чухам энэ Отгон тэнгэр гэлтэй. Амьдралын зорилго гэгч мєнхvv амьдралын єндєр давааны оргил хэмээвээс энэ Отгон тэнгэрийн оргил шиг хvрхvйеэ бэрх бєгєєд vргэлж даллан дуудаж, ойртохын хэрээр улам болдог ажээ. Тийм оргил vгvйсэн бол мацахын хэрэг юу билээ. 
    Хvний замд хєндєлсєх даваа бvхэн єєрийн vvх тvvх, vг хэлтэй. Угалзын зоо шиг энэ хєх халзан даваа эртний жингийн замыг мєрлєн єргєж аянчин жуулчинд Отгон тэнгэрийн оргилыг зориуд харуулах гэсэн шиг. Давааны оройн их овоонд єргєсєн юмс хvн байгаль лугаа учралдан найрсах, эсэргvvцэн тэмцэлдэх ёсыг єгvvлнэ. Энэ овоог яагаад ч юм угалзын толгойгоор тахидаг байжээ. Хад чулуун дээр ургасан юм шиг архайлдан, хоосон ухархайгаараа алсыг ширтэх угалзын єгєр толгойнууд аль эрт мєхєж сєнєсєн ертєнцийн сvг сvлд шиг харагдана. Дээр цагт хятадууд энэ даваагаар давж Улиастай ордог байж. Бээжингээс энэ хvртэл єгсєн єгссєєр ирээд, сая уруудах болов гэж турлиах шиг шуугилдан найрлаж модонд єлгєєстэй том ширмэн хонх дэлдэн монголын уул талыг цочоодог байжээ. Одоо тэр ширмэн хонхны нь хэлтэрхий энд тэнд хэвтэнэ. Монголын баялгийг эзэмших шунахай санаагаа билигдэн уухай чимээ єгдєг агсан тэр хонхыг нь манайхан хэмх цохин хаяжээ. Хятадуудад монголын зам хэзээд єгсvvр, даваа нь хэзээд єндєр байсан юм. 
    Миний отгон тэнгэр уул тэнгэрийн отгон хєвгvvн амгалан сvрлэг гялбалзан байна. 
    Цагаан турууны голын хєвєєнд Хангайн нуруунаас эх авсан энэ цовоо цэнгэг голын урсгалаас унага дааганы хєнгєн тєвєргєєн хvvхдийн инээд, болжморын жиргээ сонсогдоно. Тvvннй зэрэгцээ голын хєвєєндєх хуучин хvрээний тууринд vлдсэн амьгvй сvмийн єнчин хонх салхины аясаар хааяа нэг хангир жингэр хийнэ. Харин Цагаан турууны гол идэр залуухнаараа ажээ. Ус гол хvртэл хvн шиг залуу хєгшний ялгаатай юм. Сэтгэлд ийнхvv цагаан долгис цалгиулах уулын гол шиг идэр залуугийн цог заль vргэлж хєвєлзєн хєєрч байдаг сан бол юутай жаргал билээ. Хаанахын далай тэнгисээс ирээ юм болоо? гэмээр хахир дуутай дун цагаан цахлай шувууд Цагаан турууны цовоо долгисыг шvvрэн цойлон ниснэ. Сvмийн хонхны дуу голын шуугиан цахлайн хашгираан, бvхэн эрт эдvгээг санаашруулах хєгжмийн уянгат найрал болж холхид уриалах ажээ. Огинскийн полонез гэнэт санаанд долгилон орж ирэв. Цав цагаан цахлай элин халих хєв хєх тэнгэрээс ийнхvv урьдын сайхан дуртгал нартай бороо мэт тvр зуурхан асгарах шиг. Би багаасаа єдрийн одыг олж харах гэж оролддог хачин зантай билээ. Яв явсаар энэ цагаан турууны голын хєвєєнд, яг энэ єдєр цагт тийнхvv насаараа хvссэн єдрийн ганц одоо олж харах тєєрєгтэй юм шиг санагдлаа. Мєнєєхєн полонезийг чагнаархан, тэнгэр ширтэж хэвттэл холын огторгуйд тэрхvv оргvй зайнаас гэнэт єдрийн од гялсхийх шиг болсноо дараагийн эгшинд хєх торгон дээр орхисон ганц бяцхан сувд шиг, ердєє л ухаан орсон цагаас минь vргэлж харагдаж байсан юм шиг тов тодхон гялтганаж байв. Би яагаад ч юм тэрхvv хvрэлцэшгvй холын бєгєєд насанд ганц vзэгдэх одонд биш хажууханд минь суугаа хайртдаа хэлж байгаа юм шиг «Чамайгаа би санаж мєрєєдєж явна шvv!» гэж шивнэн єгvvлэв. Дуртгалын нартай бороо асгаранхан єнгєрчээ. 
    Би тєрсєн гэрийнхээ буурь дээр зогсож байв. Арван зургадугаар жарны гуравдугаар шороо могой жилийн євлийн дунд сарын эхээр энд хvнд тєрсний тэмдэг тоонотын минь элгэн хvрэн чулуу торойн хэвтэнэ. Ертєнц хувирч цаг єнгєрєх нь амархан атал хvний амьдрал нэг бодлын их л урт ажээ. «Наран мандахаас vд хvртэл эрдэнэ дагинын цагт тєрвєєс эдгэхvйеэ бэрх євчин олон тусна» гэж гавж ламбугайн айлдсан тэр хvн одоо тєрсєн гэрийнхээ буурийг эдгэж, тоонотынхоо чулууг элэгдтэл явж л байна. Євєлжєєний маань хаяагаар урсдаг Галттайн голын гарам, нvvдлийн зам битvvрч гарам дээрх таван улиасны нэг нь хєгширч унаад, багын танил бvргэдийн vvр хоосорчээ. Мод ч гэсэн жигvvртэн ч гэсэн цагаа ирэхээр хорвоогоос халин оддог жамтай. Орчлонгийн цаг хугацаа гэгч зєвхєн хvний ухаанд л эхтэй эцэстэй билээ. Ухаанд мэдрэгдэвч эрхэнд ордоггvйдээ тvvний аугаа хvчин оршино. Миний бодол, амьсгал, зvрхний цохилт цєм тєрсєн гэрийн минь буурьт ургасан хиаг шарилжийг найгуулан гvйх салхи шиг барин тавин, цагийн урсгалыг хумин хурдасгаж байна. Гэвч миний єнгєрсєн, одоо ирээдvй цєм миний бодол амьсгалд шингэжээ. Єнгєрснийг ч ирээдvйг ч энэ євс ногоо, энэ элгэн хvрэн чулуу шиг барьж мэдэрч болдогт ухаант хvний жаргал зовлон хамсчээ. Гэвч гажрах юм алга. Цагийг эрхэндээ оруулж болдоггvй хатуу хуультай хорвоод єнгєрсєнтэй, одоотой бас ирээдvйтэй явах юутай зол заяа вэ! Ухаан цаг хоёр уралдаж байна. 
    Нарнаар Онон голын шугуйд хур шувуу шаагин наадаж байв. Тэдний бахарданги догдлуун дуун нартад жигvvртэн болж тєрсний бахдал, vг хэлээ ололцсон амьтны янаглал болоод бас нууц далдын атаархлыг илтгэнэ. Тэд дууныхаа цээл єд сєдийнхєє гоо сайхнаар мєчєєрхєлцєх мэт ажээ. Гэвч байгаль тэдэнд адилхан дуу, адилхан єд сєд заяасан болохоор ийнхvv хаврын наадамдаа ижилсэн дуулж наранд дуугаа єргєж байна. Аливаа амьтны атаа миеэг хурцалдаг нь байгалиас заяасан vзэсгэлэн гоо бус хиймэл тvрхмэл гоо vзэсгэлэн билээ. 
    Хур наадан шаагиж, саальчин бvсгvй цагаан гэрээсээ хувингаа барин гараад шvvдэртэй ногоон дээгvvр хол нvцгэн алхлана. Єглєєний улаан нар туссан уулын энгэрийн цахиур гялтганан, vхрийн хашааны шон дээр суусан турлиахууд харин зvvрмэглэсээр. Нэг юмны сайхан нь нєгєєдєє нєлєєлдгийг юухнаас ч мэдэж болно. 
    Хурын наадах дуунд Ононы намжаа хvрэн шугуй, шон дээр зvvрмэглэх турлиахууд хvртэл бас ч тэрvvхэндээ ертєнцийн намуун тайвны нэг сайхныг vзvvлнэ. Байгальд амар тєвшин, бадрангуй дэвэргvvн аль аль нь хосолжээ. Хєл нvцгэн алхлах саальчин бvсгvй багын явдлыг сэтгэлд гэнэт ургуулан, бид хиймэл гоо сайхныг хар харсаар жинхэнэ байгаль эхийн гоо сайхныг мохоо мэдрэх болж дээ хэмээн бодогдов. Бачуу гоё гутлаар хотын цардмал дээгvvр таваргасаар яваад шvvдэртэй ногоон дээгvvр хєл нvцгэн явахад ямар байдгийг бараг мартжээ. Хурын наадам балчир цагийн саруул єдрvvдийг зvрх шимширтэл санагдуулан байлаа. 
    Хэрлэнгийн хєндийд хурдан морь тарлаж байв. Тал нутгийн зун идэрхнээрээ, голын ємнєх гvвээнvvд хєвчийг нь тавьсан нум шиг тэнийлдэн цэнхэрлэж, агь бууралтсан газраас айраг цагаа vнэртэнэ. Морь тарлаж байм єдєр єє. Морьтой ардын vр сад гэсэндээ сэтгэл хєєрєн, хєл хєнгєрчээ. Уяа тойрон гийнгоолох хvvхдvvдийн дуу чихэнд бус зvрхэнд хадаад Хэрлэнгийнхээ энэ хєндийд ялгуум сайхан мориор давхиж нэг vзвэл нас залуужих мэт санагдана. Уяан дээр vрээ насны цагаан бор морь хазаар даран зогсоно. Хурдан морь шинжих эрдэм даанчиг байхгvй гэлээ ч би ухаанаараа дvvрэн мэлтэгнэх нvдийг нь хараад энэ лав тvрvvлэх морь байна. Ийм хєлєг унасан хvн уужимхан сэтгэлтэй байлгvй яах вэ? гэж бодлоо. Сэтгэл будангуйран бухимдах цагт «Эр хvний дотор эмээлтэй хазаартай морь багтана» гэсэн vг яалаа гэлтэй билээ. 
    Байдрагийн хавьцаа гол замаас говийн уулс сvмбэрлэн харагдана. Говь руу орж ирэхэд хангайн хаврын хавсарга шуухиран шуухирсаар ард хоцорч, харгана бударганы vзvvр ногоорон, уулс дулаахан царайлах ажээ. Гучаад жилийн ємнє Их, Бага, Арц гурван Богдын ар єврєєр анх аялан єнгєрснєєс хойш энэ уулсыг хааяахан ч гэсэн харах сан гэх болжээ. Энэ уулс элдвийг сэтгэн бодохын хишиг хvртээж билээ. Аян замаас гуяа ганзгалаж ирэх шиг гутамшиг байхгvй. Байгалиар ухаан заалгаж болох тухай буюу хvн байгаль хоёрын харьцааны тухай санаашралаас ухаан нээгдэж болно гэсэн идэр залуугийн ойлголт амьдралд их л хэрэг болсон шиг санагдана. Говийн энэ сайхан уулсыг зvгээр л дvлий дємбє оргисон хад чулууны овоорол гээд єнгєрсєн бол Монголынхоо тєлєє гэх зvрхэнд уяатай итгэл сэтгэл минь дундуурхан байх сан бизээ. Хvvхдийнх шиг гэнэхэн мєрєєдєл, сониуч занг хєгширсєн сэтгэлийн хувхай довцог дээрээс єлийн харж шоглох хэрэггvй юм даг шvv. Тээр жил Их Богдын євєрт тасхийм хvйтэн євлийн шєнийн оддын дор зvvрмэглэх цагаан оргилыг нь ширтэн ахуйд «од одтойгоо хvvрнэлдэх» хорвоод хvн уул хоёр ч сэтгэлийнхээ нандин нууцыг хэлэлцэж болох мэт санагдсан сан. 
    Тэр цагаас хойш их говийнхоо ид шидийн узэсгэлэнт уулсаар холч бодлын баримжаа авах мэт тэнгэрлэг дvрийг нь дуудан vзэж, єєрийгєє ертєнцийн тоосонд дарагдсан бяцхан толгод гэж гололгvй vргэлж урагшаа, vргэлж дээшээ тэмvvлэхийн эрмэлзлэлээр амьсгалж явнам. 
    Алтайнхаа уулсыг хараад єнгєрснийг дурсах юуных билээ дээ. Тэртээ хориод жилийн ємнє Ховд голын намрын алтан шугуй дундаас Цамбагаравын хєхємдєг цагаан оргилыг ширтэн алтайн салхи хєх, цагаан шаргал олон єнгєтэйг олж хараад, байгаль ертєнцийн нэгэн шинэ сониныг нээсэн бага хvvхэд мэт баярлан, баярлахын хэрээр Алтайнхаа уулстай дотор сэтгэлдээ хvvрнэлдэн, уул хvн хоёр хэлэлцэх vгтэйг бас ухаарч билээ. Ийм сvрлэг сайхан ертєнц дээр хvний vр чи ямар явах ёстой вэ? гэж єєрєєсєє асуухад Алтайн уулс хариу хэлэх шиг болсон. Тэр бол уулсын сvрээр хvний сэтгэлд буусан эгшиг дуун байлаа. 
    Одоо би Сутай хайрханы зvг довтолгож явна. Сутайг бас тэртээ зуны нэгэн єглєє Шаргын говиос анх харсан сан. Говийн агуу тэнгэрийн баруун хаяанаа, нvдний vзvvрт цайвалзан, єглєєний нарны туяаг даанч холоос хэдийнээ тосон авч мєнєєхєн агуу хєх тэнгэрт цацлан ахуйд «Сутай хайрхан тандаа би нэг л єдєр хvрч очно доо» хэмээн андгайлж билээ. Гэвч аян тал таарахгvй явсаар єнєє хvрчээ. Санаж явбал бvтнэ, сажилж явбал хvрнэ гэгч боллоо. Одоо Хар ус нуурын урд vзvvрээр ороож Зэрэгийн шаргал хєндийд оронгуут Сутай хоёр зуун бээрийн тэртээгээс ердєє л хаяанд байгаа юм шиг ч хvнхийн цайвалзаж намрын шаргал уулсын чуулган дээр Алтайн их номин тэнгэрийн дор сvрлэгхэн атал бас дотроо мишилзэх адил дулаан царайлж угтлаа. «Монголын цагаан сэтгэл минь! Их цагаан єргєє минь! Сутай хайрхан уул минь! Би тандаа очиж явна. Єчнєєн жил таныгаа гэсээр хvрч ирлээ би». Адуу мал намартаа налайн бэлчиж, айлын цагаан гэрvvд яруу найрагч найз агсны минь бичсэнээр «Зvvрмэглэх цагаан хун шиг» энд тэнд vзэгдэн, зэгс хулс шаргалтсан Зэрэгийн баян хєндий Захчин монголын заяаны сайхан нутаг, Алтан тээл ємнє тийш хязгааргvй униартан

    Алтайд ганцхан ургадаг 
    алтан жигд модыг 
    Азтай явах насандаа 
    vзсэн хэдий гэлээ ч...

    гэсэн аль хэдийнээ нэгэн бадаг шvлэг санаанд ороод «Алдсан юм алдагддаг гэлээ ч бас хvслийнхээ цэнхэр ууланд хvрч болдог амьдрал юм шvv дээ» гэж сэтгэл уужрав. Сутай хайрханд дєхєж очиход хаяанд юм шиг санагдсан уул маань бараа сvр урьдын хэвээрээ нар баруунаа хэвийлгэн Зэрэгийн шар хєндийг сая уртааш нь бараглан туулж Сутайн хормойд дєхєж ирлээ. Алтайн уулсын тvмэн атираанд нарны туяа огшин гэрэл сvvдрийн санаанд багтамгvй нарийн хослол, газар тэнгэрийн єнгє шvтэлцэх, харшилдах тэр бvхний дээр Сутайн цаст цагаан оргил улбартан нарлаж, нэгэн бодлын ихэмсэглэх юм уу нэгэн бодлын дvнсийж санаашрах мэт ажээ. Тийнхvv ихэмсэглэх, санаашрах алин боловч дулаан сайхан харагдаж, зvгээр л хэн хvний хvрээд ирж болох нутгийн нэг уул гэлээ ч миний хувьд бол урьд алдсаныг ч хожим олохыг ч тэнцvvхэн ухаарах ухаарлыг єгєгч хvслийн цагаан оргил болон vзэгднэм. Одоо би наран мандахаас шингэх хvртэл Сутайн барааг харж эх нутгийнхаа алтан шар замаар давхилаа. Азтайхан явах нас минь уртсаа бизээ. 
    Алтайд нар шингэхийг л vзэх гэж очсон байхад багадахгvй. Оросын алдарт зураач Рерих чухам Алтайд нар шингэхийг vзээд л « Тэнгэрийн зєрчилдєєнийг» ч юмуу, «Гэсэр хааныг» зурсан биз. Нар шингэхийн ємнєхєн улаан ягаанаар уулга алдан газар дэлхий даяар тийнхvv улаан цуурай хадаах тэнгэр дор харин юуг ч сонсох тэнхэлгvй намжааран униартсан хєх улаан уулсын дээр ганц морьтон аврал болон зогсоно. Энэ бол Рерихийн зураг юм. Рерихийн єнгийг Алтайн уулст нэгэнтээ vзвэл байгаль дэлхийн гоо vзэсгэлэн болоод сvр хvчийг ухаарсны жаргал, «Бяцхан хvн чи наран шингэх Алтайн тэнгэрийн улаан цуурайг сонсож, Сутайн цагаан оргилыг хараад ухаан уужрах их амьтан юм» гэж єєртєє хэлнэ. Энэ чинь сэтгэл бодлын их олз бус уу? Уран сайхнаар сэтгэгч бид хачин хvмvvс юм. Алтайн уулст наран шингэх, vгээр зураглан хэлшгvй vзэгдлийг харан зогсохдоо хэдэн жилийн ємнє нутгийн залуус мориор Сутайн оргилд гарах гэж зvтгэн ховорхон жигvvртний хvрэх єндєрт туурт морьд хичнээн шандастай ч халган цуцтал, харин ганц цагаан морь мацсаар оргилд нь гарсныг санан бахдаж, Сутайн оргилд цагаан мориор гарсан тэр залуу шиг азтай хvн vгvй юм шиг бодлоо. Тэгвэл цагаан морь унаж Алтайнхаа оргилд гарах нас надад даанч vгvй дээ гэж гутрах шиг болов. Гэвч би Рерихийн улаан мориор Сутайн оргилд гарсан болог доо. 
    Хар-ус нуурын шагшуурга намрын салхинд исгэрнэ.,, Явуухулангийн алдартай энэ шvлгийн мєрvvд бас л єнгєрснийг санагдуулнам. Хар ус нуурын тухай эхлээд Явуухулан, дараа нь Гайтав шvлэг бичиж билээ. Одоо би тэднийхээ мєрєєр Хар ус нуурт ирлээ. Нуурын цэнгэг ус намрын хонгор салхины аясаар мяралзан, vеийн хоёр найзын минь хэзээ нэгэн цагт гаргасан мєртэй эрэг хєвєєгєє илбэж байна. Эх нутгийнхаа нэгэн сайхан усны хєвєєнд гишгэсэн тэдний мєр арилаагvй дээ гэж бодоход яруу сайхан шvлэг дуунд нь хэзээ ч арилаагvй мєр болон vргэлжилжээ гэж сэтгэл тэгширнэм. Аль тэртээ гучаад жилийн ємнєх зун залуу эмч би тvргэн тусламжийн «ЯК 12» онгоцоор анх Улаангом хvртэл нисч билээ. Монголын цуутай нисэгчдийн нэгэн агсан Дарвагар гуай Жаргалт хайрханы торгон оройг шvvрэн алдаж даваад, Хар ус нуур дээгvvр доошлон халихад хун, галуу, хотон нийлсэн тvмэн цагаан шувуу хєх ногоон зэгэст арал хойг дээгvvр нь эргэлдэн хvн болсоор ийм олон шувуу, бvхэл бvтэн уул нуруу тольдсон ийм их ус vзээгvй би «Ай ямар гайхамшиг! Ай юутай жавхлан!» гэж уулгалж билээ. 
    Хожим нь би бас нэг ирсэн юм. Гэвч тэр удаа очсон минь зєвхєн зvvд шиг л хоцорчээ. Ховд голын цутгалангаас доогуур оройн нарнаар иртэл нуурын мандалд нэл ургасан ухаа ягаан бадамлянхуа нvд алдам алст улбартан шаргалтан байлаа. Анхандаа би усны лянхуа ургасан талбай гэдгийг ухааралгvй хий vзэгдэл vзсэн мэт мэл гайхаж билээ. 
    Энэ бол хvний амьдралд ховорхон тохиолдох байгалийн гайхамшиг байлаа. Тийнхvv Хар ус нуурт бадамлянхуа євч дэлгэрсэн зунаар тааралдсан азтай хvн би тэр сайхан нуурын тухай шvлэг найргаа бичсэн vеийн хоёр найзаа одоо дурсаж явнам. Дурсахуйд зvvд шиг юм олон. Нуурын мандалд тийнхvv лянхуа дэлгэрснийг амьдралдаа ганцхан удаа vзэж болох бєгєєд дахин учрахгvй юм бvхэн зvvд шиг байдаг бизээ. Одоо би Хар ус нуурын манант алсыг ширтэн «Нєхдийнхєє замыг залгаж яваа хvний vр би ийм сайхан газар дэлхий дээр юундаа ч гажрах вэ дээ» гэж бодлоо. Хар ус нуурын мандалд лянхуа дэлгэрснийг дахиад vздэггvй юм аа гэхэд єєр газар, єєр цагт юухныг эс vзнэм билээ дээ. 
    Мєнгєн хvрхрээ шаагих Орхоны номин хєндий... Энэ дvрслэл миний сэтгэлээс гарахаа байжээ. 
    Вьетнамын Бунг Тау хотод Номхон далайн манант алсыг ширтэж суухад минь Орхоны намрын хєх номин хєндий харагдаад байлаа. 
    Орхоны эхний хєвчийн униарт уулсын зvгэ